Виды коррупции в системе образования Республики Узбекистан и эффективные механизмы борьбы с ней

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Types of corruption in the educational system of the
republic of uzbekistan and effective mechanisms of
combating IT

Rakhmatulla MIRZAYEV

1

Samarkand State University named after Sharof Rashidov

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2023

Received in revised form

15 July 2023

Accepted 25 July 2023

Available online

15 August 2023

In this article, positive progress has been observed in the

fight against corruption in our country in recent years,
including the launch of the "Corruption-free sector" project
based on the Decree of the President of the Republic of

Uzbekistan on May 27, 2019 "On measures to further improving
the system of fighting corruption in the Republic of Uzbekistan".
It is the main focus of this process is on reducing the possibility

of committing corrupt acts, that this experience is also having
good results in the higher and secondary special education

system, in order to make the admission process to higher
educational institutions transparent and fair based on the
"Higher Education Corruption Free Zone" program, first of all,

the process of applying for the bachelor's degree that it will be
implemented online, and the details of the work carried out in

recent years to prevent corruption in the higher and secondary
special education system of our country.

2181-

1415/©

2023 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss6/S-pp74-84

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

corruption,

corrupt actions,

higher education,

special secondary education,

corruption-free sphere,

prevention of corruption,

conditions,

legal punishment.

O‘zbekiston Respublikasi ta’lim tizimida korrupsiyaning

turlari va unga qarshi kurashishning samarali mexanizmlari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

korrupsiya,

korrupsion harakatlar,

oliy ta’lim,

o‘rta maxsus ta’lim,

korrupsiyasiz soha,

Ushbu maqolada, so‘nggi yillarda mamlakatimizda korrupsiyaga

qarshi kurash borasida ijobiy siljishlar kuzatilayotganligi, jumladan,

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019

-yil 27-maydagi

“O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimi

ni

yanada takomillashtirish chora-

tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni

1

PhD in Law, Associate Professor, Samarkand State University named after Sharof Rashidov. Samarkand,

Uzbekistan. E-mail: Saidibodullayev@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

75

korrupsiyaning oldini olish,

shart-sharoit,

qonuniy jazo.

asosida “Korrupsiyasiz soha” loyihasi ishga tushirilganligi, bu

jarayonda asosiy e’tibor korrupsion harakatlarni sodir etish

imkoniyatini qisqartirishga qaratilganligi, oliy va o‘rta maxsus ta’lim

tizimida ham bu tajriba yaxshi samara berayotganligi, “Oliy ta’lim

korrupsiyasiz soha” dasturi asosida oliy o‘quv muassasalariga qabul

jarayonini shaffof va adolatli o‘tkazish maqsadida, avvalo,

bakalavriatga hujjat topshirish jarayoni onlayn amalga oshiriladigan

bo‘lganligi va mamlakatimiz oliy va o‘rta maxsus ta’lim tizimida

korrupsiyaga yo‘l qo‘ymaslik borasida so‘nggi yillarda amalga

oshirilayotgan ishlarning tafsilotlari haqida so‘z borgan.

Виды коррупции в системе образования Республики

Узбекистан и эффективные механизмы борьбы с ней

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

коррупция,

коррупционные действия,

высшее образование,

среднее специальное

образование,

свободная от коррупции

сфера,

предупреждение

коррупции,

условия,

правовое наказание.

В данной статье подчеркиваются положительные

сдвиги в борьбе с коррупцией в нашей стране за последние

годы, включая запуск проекта «Сфера без коррупции». Этот

проект был основан на Указе Президента Республики

Узбекистан от 27 мая 2019 года «О мерах по дальнейшему

совершенствованию системы противодействия коррупции

в Республике Узбекистан». Основное внимание в рамках

этого

проекта

уделяется

снижению

возможности

коррупционных действий. Этот опыт дает положительные

результаты в системах высшего и среднего специального

образования, делая процесс приема в высшие учебные

заведения прозрачнее и справедливее в рамках программы

«Высшее образование –

сфера без коррупции». Особенно

стоит отметить, что процесс подачи заявлений на

получение степени бакалавра будет реализован в онлайн

-

формате. Статья также подробно рассказывает о работе,

проведенной в последние годы, по предотвращению

коррупции в системах высшего и среднего специального

образования нашей страны.

So‘ngi yillarda mamlakatimizda

korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida muhim

tashkiliy-huquqiy islohotlar amalga oshirilmoqda. Aholining huquqiy ongi va

madaniyatini yuksaltirishga, jamiyatda korrupsiyaga qarshi murosasiz munosabatni

shakllantirishga yo‘naltirilgan tizimli choralar ko‘ri

lmoqda.

Korrupsiyadan holi jamiyat va davlatni yaratish mamlakat taraqqiyotining

mustahkam kafolati bo‘ladi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev

2018-yil 7-

dekabr kuni Konstitutsiyamizning 26 yilligiga bag‘ishlangan tantanali

marosimda so‘zlagan nutqida “Korrupsiya bilan hech qachon maqsadimizga erisha

olmaymiz”, [1] deb ta’kidlagan edi.

Davlatning korrupsiyaga qarshi yo‘naltirilgan barcha islohotlari fuqarolarning

huquq va manfaatlarini ko‘zlab amalga oshirilmoqda.

Ayniqsa, ta

’lim sohasida korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatni

shakllantirish orqali mustaqil fikrlaydigan, yuksak ma’naviy

-axloqiy fazilatlarga ega,

raqobatbardosh kadrlarni tayyorlashga alohida e’tibor qaratilmoqda.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

76

Xususan, Prezidentimiz 2020-yil 24-yanvar k

uni Oliy Majlisga yo‘llagan

Murojaatnomasida, “Oliy ma’lumot olaman, o‘z ustimda ishlab, ilmli bo‘laman degan,

yuragida o‘ti bor, jo‘shqin yoshlarimizning tahsil olishi uchun hamma qulayliklarni

yaratishimiz shart. Shuning uchun maktab bitiruvchilarini oli

y ta’lim bilan qamrab olish

darajasini 2020-yilda kamida 25 foizga va kelgusida 50-

60 foizga yetkazamiz” [2], deb

ta’kidlagan edi.

Ta’lim sohasidagi korrupsiyaning tuzilishini chuqur va aniq tushunish uchun uning

yuzaga kelishi sabablari va tartibga solish

mexanizmlarini aniqlash zarur. Ta’lim tizimi

bir nechta usullar bilan korrupsiyalangan bo‘lishi mumkin. Masalan:

–

ta’lim berish vakolat

-vazifalari orqali;

–

tovar va xizmatlarni yetkazib berish orqali;

–

nomunosib kasbiy xatti-harakatlar natijasida;

–

soliqqa tortish va mulkchilik sohasida [3].

Korrupsiya rejalashtirish va boshqarishning barcha sohalari: axborot tizimlari,

maktablar qurish, pedagoglarni tanlash va tayinlash, ularning mansab pillapoyasi bo‘ylab

ilgarilashi (shu jumladan, rag‘batlantirish t

izimi), jihozlar va darsliklarni yetkazib berish

hamda taqsimlash, mablag‘lar ajratish (stipendiyalar, subsidiyalar va boshqalar),

imtihonlarni o‘tkazish, attestat va diplomlarni berish, o‘quv muassasalaridan tashqarida

tadbirlarni o‘tkazish hamda boshqa s

ohalarga taalluqlidir.

Ta’lim sohasidagi korrupsiya oqibatlarining har xil turlari mavjud. Xususan:

–

korrupsiya,

boshqa davlat sektorlarida bo‘lgani kabi, moliyaviy resurslarning

talon-taroj qilinishiga olib keladi;

–

o‘qishga kirishdagi g‘ayrioddiy talablar kuchayib ketganda, imtihonlar

jarayonidagi poraxo‘rliklar tufayli iste’dodli yoshlardan noratsional foydalanilganda,

yoshlar orasida korrupsiya (noqonuniy harakatlar va favoritizm) keng avj olgan

holatlarda o‘quvchi va talabalarning bi

lim olish imkoniyatlari keskin pasayadi. Buning

ustiga, ularning o‘zlari ham korrupsiyaga o‘ralashib qoladilar.

Bunday oqibatlar har qanday davlat sektori uchun ham xarakterli emas.

Bu oqibatlar ta’lim tizimining asosiy funksiyalari bilan chirmashib ketad

i, Binobarin,

ularni keltirib chiqargan korrupsiya ham bevosita ta’lim bilan bog‘liq bo‘ladi.

Xodimlar (ayniqsa, o‘qituvchilar tarkibi) va xizmat ko‘rsatiladigan aholi soni nuqtai

nazaridan ta’lim sektori davlatning ikkinchi yoki eng yirik sektoridir. Ta’

lim xizmatlari

maktabgacha va maktab yoshidagi bolali

oilalar, yoshlar hamda o‘qishga qaror qilgan

barcha shaxslarga mo‘ljallangan. Bu shuni anglatadiki, mamlakatda juda ko‘p odamlar

ta’lim sohasidagi korrupsiya oqibatlaridan aziyat chekmoqda. Bu holat ta’

lim sohasida

korrupsiyani qaltis siyosiy muammoga aylantiradi [4].

Agar fuqarolar davlat va jamoat institutlaridan faol tarzda hisobdorlikni talab

qilmasa, qonunchilikni kuchaytirish va samarali boshqariladigan institutlarni ta’sis qilish,

korrupsiyaning o

ldini olish uchun yetarli bo‘lmaydi.

Darhaqiqat, o‘quvchilarga axloqiy ta’lim

-tarbiya berish korrupsiyaga qarshi

kurashishga yordam beradi, negaki yoshlar har qanday davlatning kelajagidir.

Korrupsiyaga qarshi ta’lim alohida ishlay olmaydi. Bolalar va yoshlar ta’lim oladigan

muhit ularning munosabatlarini shakllanishiga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatadi. Binobarin,

axloqiy ta’lim sohasida (xususan, o‘qituvchilar va murabbiylar doirasida) o‘zaro

munosabat va xulq-

atvorni o‘zgartirish bo‘yicha sa’y

-harakatlarni

ng bir qismi bo‘lishi

lozim. Boshqaruvni takomillashtirish va mazkur sohadagi xodimlar ustidan ijtimoiy

nazoratni kuchaytirish zarur.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

77

Ta’lim sohasidagi korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha chora

-tadbirlar butun

ta’lim muhitiga taalluqli bo‘lishi, bunda

halollik, ezgu boshqaruv qadrlanadigan, soha

qanday ishlayotganligi va moddiy boyliklar qanday sarflanayotganligi samarali, shaffof va

jamoatchilik nazorati mexanizmiga ega bo‘lishi lozim. Ta’lim tizimida korrupsiya

muammosini tahlil qilar ekanmiz, davlat

boshqaruvini ta’minlash uchun fuqarolarning

munosabati muhim ekanligini tushunish zarur bo‘ladi.

Ta’lim tizimining zaif tomonlari xodimlar, moliyalashtirish va davlat xaridlari

hisoblanadi. Xodimlar masalasidagi potensial zaif nuqtalarga, xususan, qonunchilikning

va asosiy boshqaruv tamoyillarining mukammal emasligi korrupsiyaga qarshi kurashish

imkonini bermaydi. Amaldagi qonunchilikka rioya etilishini ta’minlay olmaslik davlat

boshqaruv tizimida shaffoflik, nazorat, samarali ishlashga rag‘batning yo‘qligidan dalolat

beradi [5].

Moliya tizimining ehtimoliy zaif tomonlari ushbu tizimni demarkazlashtirish

natijasida qayta qurish uchun imkoniyatlarning yo‘qligini, ichki va tashqi nazoratning

yetarli emasligini o‘z ichiga oladi.

Davlat xaridlari tizimining zaif tomonlari raqobatbardosh va adolatli tartib-

qoidalarga asoslangan savdolarni o‘tkazish va shartnomalar tuzish uchun xalqaro

standartlarga mos kelmaydigan yuridik qoidalarni, korrupsiyaga qarshi kurashish

bo‘yicha kuchsiz qonunchilik va asosiy tam

oyillarni, shuningdek, samarasiz ichki va

tashqi nazorat qilish hamda shikoyatlarni ko‘rib chiqish mexanizmlarini o‘z ichiga oladi.

Ilmiy adabiyotlarda korrupsiya ko‘p jihatdan siyosiy tizimlarning barqarorligiga,

mavjud huquqiy asosiga, ommaviy axborotning ochiqligi va shaffofligiga, ayrim

mansabdor shaxslar va muassasalarning javobgarlik darajasiga, mavjud boshqaruv

mexanizmlarining samaradorligiga, shuningdek, xorijiy investitsiyalarning o‘ziga xos

xususiyatlariga ham bog‘liq bo‘lishi qayd qilinadi [6].

Davlat darajasidagi korrupsiya shaxsiy moddiy foyda olish uchun mansabdor

shaxslarning vakolatlarini suiiste’mol qilishni anglatadi. Biroq, ta’lim –

muhim ijtimoiy

boylik. Shuning uchun kasbiy normalar faqat moddiy boyliklarni qo‘lga kiritishga

qaratilmay

di. Agar oliy o‘quv yurti salbiy obro‘ga ega bo‘lsa, uning o‘qituvchilari yoki

rahbariyati o‘qishga kirish, baholar yoki diplom berish uchun pora olayotgan bo‘lsa, bu

uning bitiruvchilarining mehnat bozoridagi mavqeiga salbiy ta’sir qiladi. Ichki bozorda

b

itiruvchilar davlat korxonalariga ishga joylashganda talab qilinmagan mutaxassis bo‘lib

chiqish xavfi kamroq bo‘lsa

-da, biroq xususiy sektorda, ayniqsa, xalqaro mehnat

bozoridan xodimlarni yollab ishlaydigan kompaniyalarda korrupsiya bo‘yicha salbiy

obro‘ga ega bo‘lgan oliy o‘quv yurtlarining bitiruvchilari jiddiy muammolarga duch

kelishi mumkin.

Oliy ta’lim sohasidagi korrupsiyaviy huquqbuzarliklar turli xil shakllarda sodir

etiladi.

Oliy ta’lim sohasida korrupsiyaviy huquqbuzarlik shakllari

–

oliy

ta’lim sohasida

sodir etiladigan korrupsiyaviy huquqbuzarliklarning turli ko‘rinishlari hisoblanadi.

Oliy ta’lim sohasidagi korrupsiyaviy huquqbuzarliklarning quyidagi shakllari

mavjud: davlatga qarashli OTMda byudjet mablag‘larining talon

-toroj qilinishi; OTMni

akkreditatsiya qilish uchun pora berish; oliy ta’limga oid diplom va boshqa hujjatlarni

noqonuniy usulda olish; tanlov natijasini hisobga olmagan holda OTMni ro‘yxatdan

o‘tkazish; talabalarni baholash jarayonida o‘qituvchilar tomonidan korrupsiyaviy

tovlamachilik sodir etish; o‘qishni istamagan talabalarning o‘qituvchilarga korrupsiyaviy

bosim qilishi; hamkasblarning va rahbariyatning mas’ul o‘qituvchilarga talabalarni

qo‘llab

-

quvvatlash masalasida korrupsiyaviy bosimlar o‘tkazishi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

78

OTM sohadagi korr

upsiyaviy huquqbuzarliklarning quyidagi shakllariga e’tibor

qaratish lozim:

–

OTMga kirish jarayonida korrupsiyaviy huquqbuzarlik sodir etish;

–

talabalarni baholash jarayonida korrupsiyaviy huquqbuzarlik sodir etish;

–

bitiruv malakaviy ishi yoki magistrlik dissertatsiyasini tayyorlash va himoya

qilish jarayonida korrupsiyaviy huquqbuzarlik sodir etish;

–

talabalarning davomatini yashirish maqsadida korrupsiyaviy huquqbuzarlik

sodir etish;

–

o‘qish joyini ko‘chirish, o‘qish yo‘nalishini o‘zgartirish hamda o‘qishga q

ayta

tiklash jarayonida korrupsiyaviy huquqbuzarlik sodir etish;

–

ilmiy-tadqiqot jarayonlarida korrupsiyaviy huquqbuzarlik sodir etish;

–

budjet mablag‘larini talon

-toroj qilish;

–

rahbar xodimlarning va hamkasblarning mas’ul o‘qituvchilarga

korrupsiyaviy

bosim o‘tkazishi;

–

OTM xodimlaridan korrupsiyaviy maqsadlarda noqonuniy pul mablag‘larini yig‘ish;

–

talaba

larga kitoblar va boshqa o‘quv materiallarini majburiy sotish hamda

buning uchun ularni turli jabhalarda qo‘llash;

–

OTMni bitirganligi to‘g‘risida soxta diplom yoki boshqa hujjatlar berish;

–

kadrlarni lavozimga tayinlash, ularni ishdan bo‘shatish, moliyaviy

rag‘batlantirish jarayonida korrupsiyaviy huquqbuzarlik sodir etish;

–

OTMga davlat xaridlarini amalga oshirishda korrupsiyaviy huquqbuzarlik sodir etish;

–

talabalarni yotoq joyi bilan ta’minlash jarayonida korrupsiyaviy huquqbuzarlik

sodir etish va boshqalar.

–

Sohadagi korrupsiyaviy huquqiy munosabatlar davlat yoki mintaqa bo‘yicha

dolzarb va o‘ziga xos bo‘ladi.

–

Jumladan, Italiyada mafiya va

OTM o‘rtasida korrupsiyaviy munosabatlar

mavjudligi sababli tadqiqotchilar tomonidan bu holat sohadagi yangi korrupsiyaviy

huquqbuzarlik shakli sifatida baholandi. AQShda firibgarlik, plagiat va talabalar

uddaburonligi keng tarqalgan bo‘lsa, Rossiya Federatsiyasida OTMga kirish va o‘qishni

tamomlash jarayonidagi poraxo‘rlik dolzarb hisoblanadi. Buyuk Britaniyada OTMni

akkreditatsiyadan o‘tkazish bilan bog‘liq korrupsiya muhim ahamiyat kasb etadi, Xitoyda

o‘qishni bitirganligi to‘g‘risida soxta sertifikat be

rish keng tarqalgan. Birgina AQShda

xususiy oliy ta’lim rivojlanishi natijasida universitetlarning davlatdan qarzlari 1,7 mln.

dollardan 17,0 mln. dollarga ortdi va bu turli firibgarliklarning sodir etilishiga olib

kelmoqda.

–

Korrupsiyaviy huquqbuzarlik shakllari amalga oshirilayotgan islohotlar bilan

birga vujudga kelishini xalqaro tajribadan ko‘rish mumkin. Masalan, xususiy oliy ta’lim

rivojlangan AQSh va Yevropa mamlakatlarida OTMni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish

jarayonida korrupsiyaviy holatlar ko‘p uchra

ganligini inobatga olsak, mamlakatimizda

xususiy OTM endi rivojlanayotganligini hisobga olgan holda, mazkur huquqbuzarlik

yaqin kelajakda dolzarb shaklga aylanishi ehtimoli borligini e’tiborga olish zarur.

Oliy ta’limdagi korrupsiyaviy huquqbuzarliklarni q

uyidagicha tasniflash mumkin:

1)

ta’limdagi maxsus korrupsiya:

–

akademik korrupsiya: talaba

–

fakultet va talaba

–

boshqaruv xodimi o‘rtasidagi

korrupsiya;

–

xizmat ko‘rsatishdagi korrupsiya: talaba

–

xizmat ko‘rsatuvchi xodim va talaba

–

boshqaruv xodimi o‘

rtasidagi korrupsiya;

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

79

2)

boshqaruvdagi korrupsiya.

Xuddi shu kabi, korrupsiyaviy huquqbuzarlik shakllarini OTMning tashkiliy-

huquqiy shakliga qarab, davlat, xususiy va xorijiy OTMdagi huquqbuzarliklarga ajratish

mumkin.

Yuqorida ko‘rsatilgan potensial zaif nuqtalarni bartaraf qilish bo‘yicha choralar

quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

–

axloq kodeksini qabul qilish. Huquqiy asoslarni mustahkamlash, korrupsiyaning

oldini olish va natijaga e’tibor qaratish bo‘yicha xabardorli

kni oshirish;

–

tayinlash. Martaba va martaba pillapoyasi bo‘ylab ko‘tarilish va taqdirlashda

shaffof mezon va tartiblarni joriy qilish;

–

monitoringni davlat xizmati tizimiga uyg‘unlashtirish. Ta’lim tizimidagi

korrupsiyani aniqlash va oldini olish bo‘yicha vakolat, malaka va tajribaga ega bo‘lgan

mutaxassislar tomonidan shikoyatlarni qabul qilish va ular bilan ishlashning ishonchli va

yuqori darajada mustaqil tizimlarini ta’minlash uchun mos keluvchi tartib

-taomillarni

hamda institutsional tuzilmani ishlab chiqish [7].

Ta’lim sohasida korrupsiya natijasida yetkazilgan moliyaviy yo‘qotishlarni

baholash va qaysi korrupsiyaviy xatti-harakatlar

–

yirik korrupsiya, jumladan,

infratuzilmani rivojlantirish (yangi binolar va inshootlarni qurish) yoki mayda

korrups

iya (bunda har bir alohida holatda paydo bo‘ladigan miqdorlar ahamiyati

unchalik katta bo‘lmaydi) ko‘proq salbiy ta’sirga egaligini aniqlash qiyin. Maishiy

korrupsiya keng tarqalgan, masalan, bolalarni maktabga qabul qilish yoki yoshlarning

oliy o‘quv yurt

iga kirishi uchun ota-

onalaridan olinadigan noqonuniy yig‘imlar –

ulardan

aholining kam ta’minlangan qismi hammadan ko‘p zarar ko‘radi.

Kambag‘allik, davlat xizmatchilari va ta’lim sohasi xodimlari ish haqining pastligi

korrupsiyaga oid xatti-harakatlarni sodir qilishga olib keladigan asosiy omillardan

biridir. Mamlakatning ijtimoiy-

iqtisodiy rivojlanish darajasi qanchalik past bo‘lsa,

maishiy korrupsiya darajasi shunchalik yuqori bo‘ladi. Kamroq rivojlangan

mamlakatlarda maishiy korrupsiya ba’zan normal x

ulq-atvor hisoblanadi (bu yirik

korrupsiyaga tegishli emas, u hamma joyda uchraydi, qarorlar qabul qilishning yuqori

darajasida dunyoga keladi va qo‘llab

-quvvatlanadi).

Ta’limdagi tizimli korrupsiya

–

bu davlat xizmati va ta’lim muassasalarida axloqiy

norm

alarning yo‘qligi, rasmiy qoidalarni bilmaslik, korrupsiyaga oid xatti

-harakatlarni

aniqlash yoki amalga oshirish, ularning sabablarini tushunish va boshqaruv qarorlarini

qabul qilish hamda zaruriy choralarni ko‘rishning iloji yo‘qligi bilan tavsiflanadi.

U davlat

va jamiyat korrupsiya hayotning ajralmas va muqarrar qismi bo‘lib hisoblanishiga rozi

bo‘lganda va buni amalda tan olganda vujudga keladi.

Oliy ta’lim sohasidagi korrupsiyaviy huquqbuzarliklar quyidagi xususiyatlarga ega:

Birinchidan

, oliy

ta’limda munosabat sub’yektlari sonining ko‘pligi va sohada

korrupsiyaviy huquqbuzarliklar sodir etilish darajasining yuqoriligi.

Jumladan, 2022-

yil holatiga ko‘ra Respublikada 1 mln. nafardan ortiq bakalavriat,

200 ming nafardan ortiq magistr talabalar ta

’lim olishi, 30 mingga yaqin professor

-

o‘qituvchilar mehnat qilishi buning yorqin misoli bo‘ladi [8]. Mazkur sub’yektlarning

deyarli har kuni o‘zaro munosabatga kirishishi va bu jarayonda inson omilining o‘ta

yuqoriligi korrupsiyaviy huquqbuzarliklar sodir etilishiga olib kelishi mumkin;

Ikkinchidan

, talabalarni baholash jarayonidagi korrupsiyaviy huquqbuzarliklarning

ko‘zga ko‘rinmasligi, munosabat sub’yektlari va jamoatchilik tomonidan bu turdagi

harakatlarning ahamiyatsiz huquqbuzarlik sifatida baholanishi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

80

Xususan, talabaning pul berib yoki tanish mansabdorlar orqali ijobiy baho olishi

o‘qituvchi va talabalar tomonidan jinoiy huquqbuzarlik sifatida qabul qilinmaydi. Mazkur
mayda korrupsiyaviy harakatlarning o‘qish va ish faoliyatida muntazam sodir etilis

hi

ularni o‘qituvchi va talabalar uchun oddiy holga aylantiradi.

Uchinchidan

, oliy ta’lim sohasidagi korrupsiyaviy huquqbuzarliklar davriy asosda

sodir etilish xususiyatiga ega.

Jumladan, har yili OTMga kirish imtihonlarining o‘tkazilishi, yilda ikki marta

oraliq,

yakuniy imtihonlarni joriy etilganligi va bitirish kurslarida yakuniy davlat
attestatsiyalari, bitiruv malakaviy ishlarning topshirilishi holatlarini misol qilib keltirish

mumkin. Davriy asosda korrupsiyaviy o‘choqlarning yuzaga kelishi huquqbuzar

lar uchun

uzoq va puxta tayyorgarliklar (korrupsiyaviy sxema) ko‘rish imkoniyatini yaratadi

hamda bu sohadagi korrupsiyaviy xavf-

xatarlarning yuqori bo‘lishiga olib keladi;

To‘rtinchidan

, abituriyent va talabalar uchun oliy ma’lumotga ega bo‘lish katta

hay

ot yo‘lidagi hal qiluvchi nuqta, ko‘p ehtimol bilan uning kelajagi uchun ko‘prik bo‘lishi

alohida bir xususiyat. Ushbu muhim hayot bosqichida ijobiy natijaga qonuniy yo‘l bilan

erisha olmagan shaxslar korrupsiyaviy huquqbuzarliklar sodir etishga urinadi;

Beshinchidan

, oliy ta’lim sohasidagi korrupsiya bo‘lajak kadrlarda korrupsiyaviy

illatlarni shakllantirishga xizmat qiladi.

Masalan,

talabaning

o‘qituvchi

bilan

to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri

korrupsiyaviy

munosabatlarga kirishishi uni savodsiz kadr bo‘lishiga olib kel

ishi bilan bir qatorda,

kelgusi ish faoliyatida ham korrupsiyaviy huquqbuzarliklar sodir etishga o‘rgatib boradi.

Zero, sohada korrupsiyaning avj olishi korrupsiyaga moyil bo‘lgan bo‘lajak kadrlar uchun
tajriba maydoni bo‘lib xizmat qiladi;

Oltinchidan

, ol

iy ta’lim sohasidagi korrupsiya boshqa sohalarda ham

korrupsiyaning keng tarqalishiga xizmat qiladi.

Xususan, OTMga pora berish yo‘li bilan kirgan va uni korrupsiyaviy yo‘llar bilan

tugatgan talaba davlat xizmatining turli sohalariga, jumladan sog‘liqni sa

qlash, qurilish,

huquqni muhofaza qilish va boshqa sohalarda mehnat faoliyatini davom ettiradi va bu o‘z

navbatida ushbu davlat xizmati sohalarida korrupsiyaning keng tarqalishiga olib keladi.

Oliy ta’lim sohasidagi korrupsiyaviy huquqbuzarlik shakli, tasnifi va o‘ziga xos

xususiyatlarini o‘rganishga, sohadagi korrupsiyaviy xavf

-xatarlarning kelib chiqish

sabablari va omillarini aniqlashga imkon beradi.

Mamlakatimizda korrupsiya muammosi bo‘yicha keng ko‘lamli ilmiy tadqiqotlar

o‘tkazgan

olim-professor Sh.R.

Qobilovning [9] asosli ta’kidlashicha: “Umuman ta’lim

masalasiga e’tiborsizlik, uning faoliyatiga harom

-harishni, firibgarlikni aralashtirish

mudhish oqibatlarni yuzaga keltiradi. Buni mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy hayoti

ko‘rsatdi. Shu o‘rinda Janubiy Afrika Respublikasi Stellenboss universiteti peshtoqiga

yozib qo‘yilgan quyidagi iborani iqtibos sifatida keltirishni o‘rinli, deb topdik:

“Har qanday millatni yo‘q qilish uchun atom bombasi yoki uzoq masofali

raketa shart emas. Buning

uchun ta’lim sifatini tushirib, imtihonlarga aldov

aralashtirishning o‘zi kifoyadir.

Bu tarzda ta’lim olgan shifokorlar qo‘lidan bemorlar o‘lim topadi, quruvchilar

qurgan uy va binolar vayron bo‘ladi, iqtisodchi va hisobchilar qo‘lida moliyaviy

resurslar sovuriladi, adolat ham shunday huquqshunos va sudyalar qo‘lida zavol

topadi.

Ta’limning inqirozi –

bu millat inqirozidir

”

.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

81

Haqiqatan ham, ta’lim sohasidagi korrupsiya boshqa sohadagi korrupsiyaning

paydo bo‘lish turlari va shakllarining manbai hisoblanadi. Ta’lim tizimidagi
korrupsiyaning xavfliligi shundaki, u har yili boshqaruv va xalq xo‘jaligining turli

sohalarini bilim, ko‘nikma va malakaga ega mutaxassislar bilan to‘ldiradi. Nafaqat
o‘quvchilari, balki pedagog xodimlari korrupsiyalashgan tas

hkilotda bilim olgan

mutaxassis, korrupsion bitimga kirishishga tayyor yosh kadr bo‘lib shakllanishini

unutmaslik kerak.

Ayniqsa, ta’lim sohasida korrupsiyaning bo‘lishi kelajakka xavf soladigan eng katta

tahdid sanaladi. Ta’limdagi korrupsiya olib borilay

otgan islohotlarni puchga chiqaradi va

yangi “korrupsiyaga moyilligi bor kelajak avlod”ni o‘stirib chiqaradi.

Oliy ta’lim sohasida qonun buzilishi va kamchiliklarni bartaraf etish bo‘yicha

kompleks tadbirlarni amalga oshirish bugungi kun muammosi hisoblanadi. Shu bois ham,
2019-2020-yillarda korrupsiyaga qarshi kurashish davlat Dasturida [10] yoshlarda

korrupsiyaga qarshi kurashish faol dunyoqarash va mustahkam fuqarolik nuqtai nazarini
shakllantiradigan chora-tadbirlarni amalga oshirish belgilanganligi bejiz emas.

So‘nggi yillarda mamlakatimizda korrupsiyaga qarshi kurash borasida ijobiy

siljishlar kuzatilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019

-yil

27-

maydagi “O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada

takomillashtirish chora-

tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni [11] asosida “Korrupsiyasiz

soha” loyihasi ishga tushirildi. Bu jarayonda asosiy e’tibor korrupsion harakatlarni sodir

etish imkoniyatini qisqartirishga qaratildi.

Oliy va o‘rta maxsus ta’lim tizimida

ham bu tajriba yaxshi samara berdi.

“Oliy ta’lim korrupsiyasiz soha”

dasturi asosida oliy o‘quv muassasalariga qabul

jarayonini shaffof va adolatli o‘tkazish maqsadida, avvalo, bakalavriatga hujjat topshirish

jarayoni onlayn amalga

oshiriladigan bo‘ldi.

Quyida mamlakatimiz Oliy va o‘rta maxsus

ta’lim tizimida korrupsiyaga yo‘l qo‘ymaslik borasida so‘nggi yillarda amalga
oshirilayotgan ishlar tafsilotiga to‘xtalamiz [12].

Abituriyentlarga bir vaqtning o‘zida 5 tagacha oliy ta’lim mua

ssasasida

tanlovlarda ishtirok etish imkoni berildi. Davlat test markazi tomonidan o‘tkaziladigan

kirish test sinovlarini jamoatchilik va aholi to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri kuzatish imkoniyatiga ega

bo‘ldi. Shu maqsadda barcha bosqichdagi imtihonlar katta pavilonlarda o‘tkazilmoqda.

Kasbiy-

ijodiy imtihonlar esa ikki bosqichda, ya’ni har bir yo‘nalish o‘z ixtisosligi

bo‘yicha oliy ta’lim muassasalari tomonidan onlayn translyatsiya qilingan holda tashkil

etildi. Ijodiy imtihonlardan so‘ng majburiy 3 ta fan ona tili, matematika va O‘zbekiston
tarixi bo‘yicha DTM tomonidan test sinovlari o‘tkazildi.

Magistraturaga qabul jarayonini adolatli va shaffof o‘tkazish uchun davlat oliy

ta’lim muassasalari magistraturasiga qabul abituriyentning bakalavriat diplom bali

o‘rtacha ko‘rsatkichi hamda xorijiy tilni bilish darajasi bo‘yicha tegishli milliy yoki

xalqaro sertifikat balli asosida, ballar ketma-

ketligiga qat’iy rioya qilgan holda amalga

oshirildi hamda qo‘shimcha imtihon o‘tkazish amaliyotidan voz kechildi. Ushbu o‘zgarish

mazkur jarayonda uchraydigan korrupsion holatlarning oldini olishga xizmat qiladi.

O‘qishni boshqa turdosh ta’lim maskanidan ko‘chirishning korrupsiyadan holiligi

ta’minlanmoqda. Talabalar o‘qishini ko‘chirish hamda tiklashda barcha jarayon ochiq va

shaffo

f bo‘ldi. Arizalarni qabul qilish, ko‘rib chiqish va qaror qabul qilish onlayn amalga

oshirildi. Shuningdek, davlat oliy ta’lim muassasasining biridan boshqasiga talabalar

o‘qishini ko‘chirishga faqatgina quyidagi ikkita holatda ruxsat berildi:

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

82

birinchisi

,

talaba oila qurgani munosabati bilan turmush o‘rtog‘i doimiy

yashaydigan hududdagi oliy ta’lim muassasasiga o‘qishini ko‘chirish uchun murojaat

qilganda;

ikkinchisi

, davlat organlarining xodimlari ish joyi o‘zgargan taqdirda uning

turmush o‘rtog‘i yoki voyaga yetmagan farzandi o‘qishini ko‘chirish (tegishli vazirlik

(idora) rahbarining tavsiyasi asosida) uchun murojaat qilganda.

Davlat oliy ta’lim muassasalararo o‘qishni ko‘chirish bo‘yicha murojaatlar soni

haddan ziyod ko‘p va bu jarayon korrupsion alomatlardan holi emas edi. Bu ko‘rsatkich
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligining ma’lumotlariga ko‘ra, 2020

-yilda 28 ming,

2021-

yilda 56 ming nafar talaba davlat oliy ta’lim muassasalararo o‘qishni ko‘chirish

istagini bildirgan.

2022-yilda 100 mingdan oshi

shi kutilgan edi. Albatta, 100 ming talaba o‘z o‘qishini

muvaffaqiyatli ko‘chirib olish uchun barcha imkoniyatdan foydalanishga harakat qilar va

bu jarayonda nafaqat tizim mutasaddilari, balki ta’limga umuman aloqasi bo‘lmagan
firibgarlar tuzog‘iga tushib qolish holati ko‘p kuzatilgan [13].

Endi oliy ma’lumot olish niyatidagi yoshlar avvaldan o‘qishini ko‘chirib ketish

niyatida emas, balki oliy ta’lim muassasasini to‘g‘ri tanlagan holda, shu o‘quv dargohini

bitirish maqsadida o‘qishga kirishga intiladi.

Mavjud talab va ehtiyojdan kelib chiqib, 2022/2023-

o‘quv yilidan boshlab,

mustaqillik berilgan davlat oliy ta’lim muassasalariga o‘zaro kelishuv asosida oliy o‘quv

yurtlari bilan akademik mobillikni amalga oshirish vakolati berildi.

Talabalar o‘qishini xorijdan ko‘chirishda arizalarni qabul qilish va ko‘rib chiqish

maxsus portal yordamida bajariladi. Chet eldan o‘qishini O‘zbekistonga ko‘chirish

istagida bo‘lgan talabalarning imtihonga tayyorlanishiga yetarlicha vaqti bo‘lishi
maqsadida davlat oliy ta’lim muassasalariga o‘qishni ko‘chirish bo‘yicha o‘tish balli

2022-

yil aprel oyidayoq ommaviy axborot vositalarida e’lon qilindi.

Masalan,

tabiiy

fanlar

hamda

san’at

yo‘nalishlarida

o‘tish

balli

80 ball, matematika hamda pedagogika yo‘nalishlarida 94 ball, sot

siologiya va

psixologiya, jurnalistika, iqtisod yo‘nalishlarida 105 ball, huquq yo‘nalishida 140 ball,

sog‘liqni saqlash sohasida o‘tish balli 129 ball qilib belgilandi.

Bilimni baholashdagi shaffoflik korrupsiyani oldini oladi. Eng keng tarqalgan

korrupsi

ya elementlari mavjud bo‘lgan yana bir tizim talabalar bilimini baholash tartibi

ham to‘liq o‘zgartirildi hamda bitiruvchilarning yakuniy davlat attestatsiyasi to‘g‘risidagi

nizomga tegishli o‘zgartirishlar kiritildi.

Qayd etish kerakki,

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019

-yil 27-maydagi

“O‘zbekiston Respublikasida

korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada

takomillashtirish chora-tadbirlari

to‘g‘risida”gi PF–

5729-

son Farmoni bilan oliy ta’lim

tizimida “Korrupsiyasiz soha”loyihasini amalga oshirish belgilandi.

2021-

yilda tizimda korrupsiyaga qarshi kurashish va uning oldini olish bo‘yicha

14ta normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilindi.

Oliy va o‘rta maxsus, Bandlik va mehnat munosabatlari hamda Moliya

vazirliklarining

“Oliy ta’lim muassasalari boshqaruv, texnik, xizmat ko‘rsatuvchi va

o‘quv

-yordamchi

xodimlarining namunaviy shtatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar

kiritish haqida”gi

qo‘shma qaroriga (ro‘yxat raqami

2859-3, 2021-yil 12-may) muvofiq,

OTMlarda Korrupsiyaga qarshi “komplaens

-

nazorat” tizimini boshqarish bo‘limlari

tashkil etildi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

83

•

Bilimli yoshlarni adolatlilik va shaffoflik tamoyillari asosida qabul qilish

mexanizmlari joriy etilib, bir vaqtning o‘zida

5 tagacha oliy ta’lim

muassasasiga kirish

uchun tanlovlarda ishtirok etish imkoniyati yaratildi.

•

Kasbiy (ijodiy) imtihon jarayonlari imtihon.edu.uz platformasida onlayn

translyatsiyasi tashkil etilib, imtihonlarda korrupsion omillarni minimallashtirish

maqsadida imtihon oluvchi komissiya a’zolari

tarkibi turli oliy ta’lim muassasalaridan

jalb qilingan professor-

o‘qituvchilardan shakllantirildi.

•

Magistraturaga qabulda 2-

bosqichli tanlov jarayoni yo‘lga qo‘yilib, magistraturaga

kirishda hujjatlar magistr.edu.uz platformasida onlayn shaklda qabul qilindi.

•

magistratura (klinik ordinatura) mutaxassisligiga mos fanlar bo‘yicha imtihon

jarayonlari imtihon.edu.uz platformasida onlayn translyatsiya qilinishi hamda natijalar

3 kun muddatda OTM tomonidan DTMga taqdim etilishi va OTM rasmiy veb-

saytida e’lon

qilindi.

•

chet tili bo‘yicha test sinovlari Davlat test markazi tomonidan kuzatuv

kameralari

va onlayn kuzatish test2021.uz imkoniga ega bo‘lgan katta

pavilonlarda o‘tkazildi.

•

Oliy ta’limdan keyingi ta’lim (doktorantura)ga kirish uchun o‘tkaziladigan

imtihon jarayonlari imtihon.edu.uz platformasida onlayn translyatsiya qilindi.

•

Ikkinchi mutaxassislikka hujjat topshirish uchun ikkinchitalim.edu.uz, akademik

litseylarga hamda professional ta

’lim muassasalariga o‘qish kirish uchun

litsey.edu.uz,

kasb.edu.uz, kollej.edu.uz, texnikum.edu.uz hujjatlarni onlayn topshirish platformalari

ishlab chiqildi va joriy etildi.

OTM faoliyatining ochiqligi va shaffofligini ta’minlash, oliy ta’lim

tizimida

jarayonlarni avtomatlashtirish, byurokratik to‘siqlar yuzaga kelishining

oldini olish va

moliyaviy xarajatlarni qisqartirish maqsadida “Oliy ta’lim jarayonlarini boshqarish

axborot tizimi” (HEMIS) ishlab chiqildi.

2021-yil 1-sentabrdan boshlab OTMlarda bosqichma-bosqich joriy etish orqali:

•

“O‘quv jarayoni” modulida guruh jurnali, dars jadvali, imtihonlar jadvallari,

•

talabaning reyting daftarchasi, o‘zlashtirish qaydnomalari, davomat hisobotlari,

diplom va akademik ma’lumotnomalar raqamlashtiril

di;

•

“Ma’muriy jarayon” modulida oliy ta’lim muassasasi strukturasi, talabalar

kontingenti va ularning harakati, professor-

o‘qituvchilar tarkibi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni

yuritish hamda hisobotlarni tayyorlash raqamlashtirildi;

•

“Ilmiy jarayon”

modulida professor-

o‘qituvchilarning ilmiy loyihalari,

maqolalari

va ilmiy-

uslubiy nashrlari, ilmiy izlanuvchilar to‘g‘risidagi

ma’lumotlar bazasini

shakllantirish hamda o‘qituvchilar va kafedralarning ilmiy

reytingini baholash masalalari

raqamlashtirildi;

•

“Moliyaviy jarayon” modulida talabalarning QR

-

kodli to‘lov

-shartnomalarini

shakllantirish, talabalarga elektron ko‘rinishda taqdim etish, shartnoma to‘lovlari

monitoringini yuritish, talabalarga stipendiya belgilash to‘g‘risidagi ma’lumotlar

tizim

orqali amalga oshiriladi.

•

Moliya vazirligining “UzASBO” axborot tizimi

bilan axborot almashinuvi yo‘lga

qo‘yildi.

2021/2022-

o‘quv yilidan boshlab talabalarning QR

-

kodli to‘lov

-shartnomalarini

t-kontrakt.edu.uz axborot tizimida shakllantirish imkoniyati yaratildi.

•

Imtihon natijalariga ko‘ra, talabalikka tavsiya etilmagan, biroq tabaqalashtirilgan

to‘lov

-

shartnoma asosida o‘qish istagini bildirgan abituriyentlar uchun onlayn shaklda

ariza qoldirish hamda to‘lov

-shartnomani onlayn qabul qilish imkonini beruvchi

t-kontrakt.edu.uz axborot tizimi ishlab chiqildi va ishga tushirildi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

06 (2023) / ISSN 2181-1415

84

Mazkur axborot tizimi Davlat test markazi bazasi bilan integratsiya qilindi

va abituriyentlar to‘plagan

bali bo‘yicha kontrakt miqdori avtomatik shakllantirilishi

hisobiga tabaqalashtirilgan

to‘lov

-

shartnoma miqdorini belgilash bilan bog‘liq

korrupsiyaviy holatlarning oldi olindi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

RO‘YXATI:

1.

M.Sh.Mirziyoyev, “Niyati ulugʻ xalqning ishi ham ulugʻ, hayoti yorugʻ va kelajagi

farovon boʻladi”.

3-jild.

–

T.: “Oʻzbekiston” NMIU, 2019. –

65-66-b.

2.

M.Sh.Mirziyoyev, “Milliy tiklanishdan –

milliy yuksalish sari”. 4

-jild.

–

T.,

–

2020.

–

13-b.

3.

Любкина Н.А., Лубский Р.А. Коррупция в сфере высшего образования:

основные проблемы и способы их разрешения в современном российском
обществе // Юрист

-

правоведъ. –

2018.

–

№3 (86). –

С.

45-54.

4.

Момотова О.Н., Руденко М.Н. Особенности изучения коррупции в сфере

образования // Экономика и социум. –

2016.

–

№ 9 (28). –

С.

17.

5.

Акунченко Е.А., Вырва П.А., Дамм И.А. Основы коррупционного

просвещения в сфере образования / под ред. И. А. Дамм, Н. В. Щедрина.

–

Красноярск: АСТ, 2016. –

С.

78.

6.

Дамм И.А. Коррупция в сфере образования: понятие, характерные черты,

формы и виды // Актуальные проблемы экономики и права.

–

Сибирский

федеральнный университет, 2019. –

Т. 10. –

№ 4. –

С.

6.

7.

Сычева А. В. Коррупция в сфере высшего образования: коррозия

правосознания // Ученые записки Крымского федерального университета имени

В. И. Вернадского. Юридические науки. –

2015.

–

Т. 1 (67). –№ 4.

–

С.

21.

8.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi maʼlumotlari.

9.

Qobilov Sh. R. Korrupsiya: kelib chiqish sabablari va unga qarshi kurashishning

jahon tajribasi.

–

T., 2011.

–

244 b; Qobilov.Sh. R. Korrupsiyaga qarshi kurashish: iqtisodiy,

maʼnaviy

-

maʼrifiy choralari va yoʻllari. Monografiya. –T., “Oʻqituvchi” NMIU. 2015. –

160

b; Qobilov Sh.R. Korrupsiya: sabablari, shart-

sharoitlari, oqibatlari va oldini olish yoʻllari.

Monografiya //

–T.: Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi “Oʻqituvchi”

NMIU.

–

2019.

–

368 b Qobilov Sh. R. “Ichki ishlar organlarida korrupsiyaning oldini olish

va xodimlarda korrupsiyaga qarshi xulq-

atvorni shakllantirish”. Darslik. –T.:Oʻzbekiston

Respublikasi IIV Akademiyasi, 2020.

–

352 b; Qobilov.Sh. R. Korrupsiyaning sodir

etilishiga imkon beruvchi shart-sharoitlar va ularning oldini olish choralari. Monografiya.

// Masʼul muharrir y.f.d., prof. Q. R. Abdurasulova. –T.: Oʻzbekiston Respublikasi IIV

Akademiyasi, 2020.

–

224 b.

10.

Oʻzbek

iston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 27-maydagi PF-5729-son

Farmoniga 1-ilova.

11.

Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019

-yil 27-

maydagi “Oʻzbekiston

Respublikasida korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-
tadbirlari to

ʻgʻrisida”gi PF–

5729-son Farmoni /http://www.lex.uz.

12.

Oʻzbekiston Respublikasi Oliy va oʻrta maxsus taʼlim vazirligining maʼnaviy

-

maʼrifiy ishlar boshqarmasining maʼlumotlari asosida.

13.

Oʻzb

ekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi JXD Huquqbuzarliklar

profilaktikasi xizmati maʼlumotnomasi –

2022-yil.