Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of using electronic democracy in socio-political
processes in the life of society
Sherzod RAKHIMOV
1
Institute for the Development of Vocational Education, Ministry of Higher Education, Science and
Innovation of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2023
Received in revised form
15 September 2023
Accepted 25 September 2023
Available online
15 October 2023
The article discusses issues such as citizens' participation in
socio-political processes, the content of e-democracy, the
discussion of social issues and decision-making, the role of
information and communication technologies and online
platforms in increasing the political activity of citizens, and the
political participation of citizens in political processes such
information is provided.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss8/S-pp141-147
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
civil society,
electronic democracy,
electronic platform,
political participation,
types of democracy,
socio-political processes
Jamiyat hayotidagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda elektron
demokratiyadan foydalanish masalalari
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
fuqarolik jamiyati,
elektron demokratiya,
elektron platforma, siyosiy
ishtirok,
demokratiya turlari,
ijtimoiy-siyosiy jarayonlar
Mazkur maqolada fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda
ishtiroki, elektron demokratiyaning mazmun-mohiyati, ijtimoiy
masalalar muhokamasi va qarorlar qabul qilish, fuqarolarning
siyosiy faolligini oshirishda axborot
kommunikatsion
texnologiyalar
hamda
onlayn
platformalarning
o‘rni,
fuqarolarning siyosiy jarayonlardagi siyosiy ishtiroki kabi
masalalar to‘g‘risida ma’lumot
berilgan.
1
Doctor of Philosophy, Associate Professor, Head of Department, Institute for the Development of Vocational
Education, Ministry of Higher Education, Science and Innovation of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
142
Вопросы использования электронной демократии в
общественно
-
политических
процессах
в
жизни
общества
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гражданское общество,
электронная демократия,
электронная платформа,
политическое участие,
типы демократии,
общественно
-
политические процессы
В данной статье рассматривается участие
граждан в общественно
-
политических процессах,
сущность электронной демократии, обсуждаются
вопросы социальных решений и принятия решений, а
также
рассматривается
роль
информационно
-
коммуникационных технологий и онлайн
-
платформ в
увеличении политической активности граждан и их
участии в политических процессах.
Bugungi kunda jamiyat hayotidagi amalga oshirilayotgan ijtimoiy-siyosiy
o‘zgarishlar va islohotlar fuqarolarning faol bo‘lishiga ham sabab bo‘lmoqda.
Mamlakatimizda Yangi O‘zbekistonni barpo etishning zarur siyosiy
-huquqiy,
ijtimoiy-iqtisodiy va ilmiy-
ma’
rifiy asoslari yaratildi. Shuningdek, Qonun ijodkorligi va
parlament nazoratini amalga oshirishning amaldagi mexanizmlarini samaradorlik nuqtai
nazaridan qayta ko‘rib chiqish, mazkur jarayonlarda fuqarolarning ishtirokini ta’minlash
orqali jamoatchilikning
davlat boshqaruvidagi tashabbuskorligini oshirish, “Elektron
parlament” doirasida deputatlarni o‘z saylovchilari bilan, senatorlarni hududlardagi
fuqarolar bilan bog‘lash, ular bilan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri muloqot olib borish, saylovchilarni
qiynayotgan muammolarni muhokama qilish va hal etish jarayonini raqamlashtirish kabi
masalalar keyingi besh yillikda ustuvor vazifalar sifatida belgilandi .
Fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy jarayonlardagi ishtiroki odatda demokratiyaning
hayotiy yo‘nalishi sifatida ko‘rsatil
adi. Keyingi yillarda demokratik islohotlarni
chuqurlashtirish va mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini
yanada kuchaytirish maqsadida vakillik organlariga saylovning aralash (majoritar-
proporsional) tizimini joriy qilish masalasi ham davlat va jamiyat oldidagi ustuvor vazifa
sifatida belgilangan bo‘lib , bu jarayonlarga bugungi kundagi elektron demokratiyani
rivojlantirish orqali o‘tish maqsadga muvofiqdir.
Jamiyatdagi muhim bo‘lgan ijtimoiy
-siyosiy masalalarda elektron demokratiyaning
o‘z o‘rni bor, xususan:
ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda ovoz berish amaliyoti
- elektron demokratiyani
tatbiq etishdagi muhim muammolardan biri bu internet-saylov tizimlari xavfsizligini
ta’minlashdir. Muhim masalalar bo‘yicha fuqarolarning ovozlarini o‘zgartirishi yoki
taqiqlashi mumkin bo‘lgan virus va zararli dasturlarning potensial aralashuvi, agar
kiberxavfsizlikka tahdidlar saqlanib qolsa, elektron demokratiyaning keng miqyosda
qabul qilinishiga to‘sqinlik qiladi.
Elektron ovoz berish natijasida
saylovlarda qonuniylikka ta’sir ko‘rsatishi mumkin
bo‘lgan bir qancha amaliy muammolar kelib chiqadi. Misol uchun, elektron ovoz berish
mashinalari jismoniy aralashuvlarga nisbatan zaif bo‘lishi mumkin, chunki ular ko‘pincha
saylovlar oldidan qarovsiz qol
ib ketadi va bu ularni buzilishiga sabab bo‘ladi. Bu masala
Niderlandiyada 2017-
yildagi saylov ovozlarini qo‘lda sanash qaroriga olib keldi. Bundan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
143
tashqari, AQShning ko‘plab shtatlarida qo‘llaniladigan “To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri elektron
yozish”(DRE) tizimlari tezda eskiradi va nosozliklarga sabab bo‘ladi. Nyu
-
Jersidagi ba’zi
DRElar ovozlarni noto‘g‘ri sanab, saylovchilarning xabarisiz kutilmagan nomzodlar uchun
ovoz berishiga olib kelgan. Tadqiqot shuni ko‘rsatganki, bu nomuvofiqliklar ushbu maxsus
mashina orqali keng tarqalgan. Elektron ovoz berishning saylovchilar faolligini oshirish
potensialiga qaramay, DREda qog‘oz izining yo‘qligi kuzatilmaydigan xatolarga olib kelishi
mumkin, bu esa raqamli demokratiyada uning qo‘llanilishiga putur yetkazishi mumkin
bo‘lg
an sabablardandir.
Hukumat faoliyatining ochiqligi va foydalanish imkoniyati
- mobil xabar
almashish, mikro-blog xizmatlari va bloglar orqali davlat va uning idoralari umumiy
manfaatlar va muammolarga ega bo‘lgan fuqarolarga ma’lumotlarni tarqatadi. Misol
uchun, ko‘plab hukumat vakillari (jumladan, Rod
-
Aylend shtati g‘aznachisi Frank
T.Kaprio) Twitterdan aloqa uchun qulay vosita sifatida foydalanadilar.
Transparent.gov.com, va USA.gov, kabi bir qancha nodavlat veb-saytlar minglab
davlat tashkilotlaridan ma
’lumotlarni yagona tizimga olib chiqadigan, mijozlarga
yo‘naltirilgan o‘zaro yurisdiksiya ilovalarini ishlab chiqdi, bu esa fuqarolarning
ma’lumotlardan foydalanishini osonlashtiradi.
Elektron demokratiya jamoat tashkilotlari va fuqarolarning davlat idoralari
axborotidan foydalanish jarayonini soddalashtirishga olib keldi. Misol uchun, Indiana
avtotransport byurosi, Indiana elektron pochta markasi texnologiyasidan foydalangan
holda hujjatlarni raqamli imzolash, qonuniy sertifikatlash va elektron tarzda yetkazib
berishga ruxsat bergan birinchi shtat boʻlgan.
Elektron demokratiyaga qarama-qarshi fikrlar va xavotirli masalalar
- axborot
va kommunikatsiya texnologiyalaridan ham demokratik, ham antidemokratik
maqsadlarda foydalanish mumkin. Masalan, raqamli texnologiyadan ham majburiy
nazoratni, ham faol ishtirokni targ‘ib etish uchun foydalanish mumkin. Texnologiyadan
antidemokratik foydalanish haqidagi qarashlar Jorj Oruellning “O‘n to‘qqiz sakson to‘rt”
asarida misol qilib keltirilgan. To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiya bilan bog‘liq tanqidlar
elektron demokratiyaga ham tegishli deb hisoblanadi. Bu fikrlarning qutblanishiga,
populizmga va demagogiyaga olib kelishi mumkin bo‘lgan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri boshqaruv
salohiyatini o‘z ichiga oladi.
Kiberxavfsizlik masalalari
- hozirgi vaqtda internet-trafikni aralashuv va
manipulyatsiyadan himoya qila olmaslik elektron demokratiyaning qarorlar qabul qilish
imkoniyatlarini sezilarli darajada cheklab qo‘ydi. Natijada, ko‘pchilik ekspertlar keng
miqyosda ovoz berish uchun internetdan foydalanishga qarshiligini bildirmoqda.
Xususan amerikalik mutaxassis Hans A. von Spakovsky shunday deydi: “Hech
shubha yo‘qki, uy komputeridan ovoz berish imkoniyati, masalan, onlayn Internet
tranzaksiyalari orqali mahsulot va xizmatlarga buyurtma berish va sotib olish kabi ovoz
berishni yanada qulaylashtirishi mumkin, ammo bunday masofaviy Internet ovoz berish
tizimining favqulodda xavfsizlik muammolari mavjud. Komputer mutaxassislarining
yakuniy xulosasi shundan iboratki, bu xavfsizlik zaifliklari Internetning arxitekturasi va
tashkil etilishiga hamda bugungi kunda keng tarqalgan dastur va apparat vositalariga
xosdir. Katta texnologik o‘zgarishlarsiz, xavfsiz Internet ovoz berish tizimini yaqin kelajak
uchun loyihalashning deyarli imkoni yo‘
q. Saylovchilarning Internetga teng kirishi kabi
boshqa kamroq texnik savollar bilan birlashganda, Internet ovoz berish, albatta, vaqti
kelmagan va hech qachon kelmasligi mumkin bo‘lgan texnologiyadir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
144
Elektron demokratiyada internet senzurasi
- hukumatning qattiq senzurasi
mavjud bo‘lgan mamlakatlarda elektron demokratiyaning to‘liq salohiyati amalga
oshirilmasligi mumkin. Internetning yopilishi ko‘pincha keng ko‘lamli siyosiy noroziliklar
paytida sodir bo‘ladi. Masalan, 2011
-
yilda Yaqin Sharqda “Arab Net Crackdown” (Arab
internetining uzilishi) deb nomlangan internet o‘chirilishi muhim misol bo‘la oladi. Liviya,
Misr, Bahrayn, Suriya, Eron va Yaman hukumatlari oʻz mamlakatlarida demokratiya
tarafdori boʻlgan koʻplab namoyishlarga javoban toʻliq internet
senzurasini joriy qilgan. Bu
blokirovkalar, birinchi navbatda, hukumatning namoyishchilarga nisbatan zo‘ravonlik
tasvirlari aks ettirilgan uyali telefon videolari tarqalishining oldini olish uchun o‘rnatilgan.
Elektron demokratiyada ijtimoiy media manipulyatsiyasi
- Joshua A. Taker va
uning hamkasblari elektron demokratiyani tanqid qilib, ijtimoiy medianing moslashuvi va
ochiqligi siyosiy sub’yektlarga uni o‘z maqsadlari uchun manipulyatsiya qilish imkonini
berishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Ularning fi
kricha, rasmiylar avtoritar amaliyotlarni
turli yo‘llar bilan tarqatish uchun ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishi mumkin.
Birinchidan, raqiblarni qo‘rqitish, shaxsiy suhbatlarni kuzatish va hatto nomaqbul fikr
bildirganlarni qamoqqa tashlash orqali. Ikkinchidan, rejim tarafdori xabarlar bilan onlayn
bo‘shliqlarni to‘ldirish va shu bilan bu platformalarni boshqa tomonga yo‘naltirish va
egallash. Uchinchidan, axborot oqimiga to‘sqinlik qilish uchun signalga kirishni buzish
orqali. Nihoyat, globallashgan platformalar va veb-saytlarni taqiqlash orqali.
Elektron demokratiyada populizm muammolari
- Avstriya parlamentida
saylangan amaldorlar bilan o‘tkazilgan suhbat natijasi elektron demokratiyaga keng va
kuchli qarshilikni ko‘rsatdi. Bu amaldorlarning fikricha, fuqarolar, odatda, ma’lumotga ega
bo‘lmaganlar, o‘zlarining siyosiy ishtirokini ovoz be
rish bilan cheklashlari kerak. Ularning
fikricha, fikr va g‘oyalarni almashish vazifasi faqatgina saylangan vakillarga tegishli
bo‘lishi kerak, deyiladi.
Ushbu qarashdan farqli o‘laroq, epistemik demokratiya nazariyalari jamoatchilik
ishtiroki ko‘proq bilim va aqlning jamlanishiga hissa qo‘shadi, deyiladi. Tarafdorlarning
ta’kidlashicha, bu faol ishtirok demokratiyaga haqiqatni yaxshiroq aniqlash imkonini
beradi.
Elektron demokratiyaga mos hukumat modellari
- demokratiya turlari -
hukumatlar (mahalliydan xalqarogacha) va ish joylari, oilalar, jamoat birlashmalari va
boshqalar kabi boshqaruv tuzilmalarining plyuralizmini anglatadi. Demokratiya turlari
qadriyatlar atrofida to‘planishi mumkin. Masalan, ba’zilar
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiya,
elektron demokratiya, ishtirokchi demokratiya, haqiqiy demokratiya va maslahat
demokratiyasi
kabi odamlarga norozilik, muhokama, qaror qabul qilish yoki boshqa
siyosat harakatlarida teng va bevosita ishtirok etishiga imkon berishga intiladi.
Demokratiyaning har xil turlari mavjud, masalan, vakillik demokratiyasi ham bilvosita
ishtirok etishga intiladi, chunki jamoaviy o‘zini o‘zi boshqarishga bunday protsessual
yondashuv hali ham ommaviy jamiyatlarning ko‘proq yoki kamroq barqaror demokratik
faoliyati uchun yagona vosita deb hisoblanadi.
Vakillik demokratiyasi
(Vakillik demokratiyasi, shuningdek, bilvosita demokratiya
sifatida ham tanilgan, to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiyadan farqli o‘laroq, saylangan odamlar
bir guruh odamlar vakili bo‘lgan demokratiya turidir)
dan
- internet vositachiligidagi
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiyaga tubdan o‘tish mumkin emas. Shunga qaramay, tarafdorlar
hukumatning shaffofligini oshirish va qarorlar qabul qilishda jamoatchilikning kengroq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
145
ishtirokini taʼminlash uchun internetdan foydalanadigan “gibrid model” paydo boʻlishi
mumkin.
Bu demokratiya tamoyillarining o‘zgarishini emas, balki ularni qo‘llab
-quvvatlash
uchun foydalaniladigan vositalarning moslashuvini bildiradi. Elektron demokratiya
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiyani joriy qilish vositasi sifa
tida emas, balki hozirda mavjud
bo‘lgan demokratiyaning ko‘proq ishtirokchi shaklini yaratish vositasi sifatida xizmat
qiladi.
Elektron to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiya
–
bunda elektron demokratiya
tarafdorlari ko‘pincha vakillik demokratiyasidan texnologiy
a yordamida osonlashtirilgan
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiyaga o‘tishni oldindan biladi va bu o‘tishni elektron
demokratiyaning yakuniy maqsadi sifatida ko‘radi. To‘g‘ridan
-
to‘g‘ri elektron
demokratiya(EDD) - ochiq manbali boshqaruv yoki hamkorlikdagi elektron demokratiya
deb ham ataladi - fuqarolar elektron vositalar orqali qonunchilik funksiyasida bevosita
ishtirok etadilar. Ular qonun hujjatlari bo‘yicha elektron ovoz beradilar, yangi qonunlar
taklif qiladilar va agar ular saqlanib qolsa, vakillarni chaqirib oladilar.
Elektron to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiyani qo‘llab
-quvvatlovchi texnologiya:
Elektron to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiyani (EDD) qo‘llab
-quvvatlash texnologiyasi
Florida Texnologiya Institutida tadqiq qilingan va ishlab chiqilgan bo‘lib, hozirda koʻplab
boshqa dasturiy taʼminotni ishlab chiqish loyihalari hamda qoʻllab
-quvvatlovchi tegishli
loyihalar amalga oshirilmoqda. Ushbu loyihalarning bir nechtasi hozirda Meta-hukumat
loyihasi doirasida oʻzaro platformalar arxitekturasida hamkorlik qilmoqda.
[125]
2007-yilda tashkil etilgan Avstraliya siyosiy partiyasi Senator On-Line,
avstraliyaliklar senatorlar har bir qonun loyihasi boʻyicha qanday ovoz berishlarini hal
qilishlari uchun EDD tizimini yaratishni taklif qilgan. Shunga o‘xshash tashabbus 2002
-
y
ilda Shvetsiyada tashkil etilgan bo‘lib, u yerda Shvetsiya parlamentiga nomzod bo‘lgan
“Direktdemokraterna” partiyasi bir nechta hududlarda o‘z a’zolariga qarorning barcha
yoki ba’zi sohalari bo‘yicha partiyaning harakatlarini hal qilish yoki bir nechta no
mzodni
zudlik bilan chaqirib olish bilan ishonchli vakildan foydalanish vakolatini taklif qilgan.
Suyuq demokratiya
(
Suyuq demokratiya
–
delegativ demokratiyaning bir shakli,
bunda elektorat bevosita ishtirok etish va vakillik orqali jamoaviy qarorlar qabul qilishda
ishtirok etadi. Ushbu demokratik tizim to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri va vakillik demokratiyasi
elementlaridan foydalanadi)
.
Likvid demokratiya yoki to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri demokratiya fuqarolarga qonun hujjatlari
bo‘yicha o‘z ovozlarini berish imkoniyatini saqlab qolgan holda, o‘z nomidan ovoz berish
uchun ishonchli vakil tayinlash imkonini beradi. Bu ovoz berish va vakil tayinlash elektron
tarzda o‘tkazilishi mumkin. Ushbu konsepsiyani kengaytirib, proksi
-serverlar proksi-
server zanjirlarini o‘rnatishi mumkin;
masalan, agar A fuqaro B fuqaroni, B fuqaro C
fuqaroni vakil etib tayinlansa va taklif qilingan qonun loyihasi bo‘yicha faqat S ovoz bersa,
S ning ovozi ularning uchtasini ham ifodalaydi. Fuqarolar, shuningdek, o‘zlarining
ishonchli vakillarini afzal ko‘rishlari bo‘yicha tartiblashlari mumkin, ya’ni agar ularning
asosiy ishonchli vakili ovoz bermasa, ularning ovozi ikkinchi tanlangan ishonchli vakili
tomonidan berilishi mumkin.
Vikidemokratiya
- Taklif etilgan elektron demokratiya shakllaridan biri bu
“vikidemokratiya” bo‘lib, qonun chiqaruvchi organning qonunlar kodeksi Vikipediyaga
o‘xshash wiki orqali tahrirlanishi mumkin. 2012
-yilda J. Manuel Feliz-Teysheira
vikidemokratiyani amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan resurslar allaqachon mavjud
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
146
ekanligini taklif qilgan. U fuqarolarning wiki-tizim orqali qonun chiqaruvchi, ijro etuvchi
va sud hokimiyatlarida ishtirok etishi mumkin bo‘lgan tizimni nazarda tutadi. Dekabr oyi
oxirigacha, barcha ovozlar sanab chiqilgunga qadar, har bir fuqaro ushbu vikiga bepul
kiri
shi va shaxsiy identifikatoriga ega bo‘lishi mumkin edi. Vikidemokratiyaning
afzalliklari orasida saylovlar va parlament yoki vakillarga bo‘lgan ehtiyojni yo‘q qiladigan
bepul tizim kiradi, chunki fuqarolar to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri o‘zlarini ifodalaydilar va o‘z
fikrini
bildirishda qulaylik yaratadilar. Biroq, bir qator to‘siqlar va kelishmovchiliklar ham
mavjud. Raqamli tafovut va ta’lim sohasidagi tengsizlik vikidemokratiyaning to‘liq
salohiyatiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shunga o‘xshab, texnologiyani o‘zlash
tirishning
turli ko‘rsatkichlari ba’zi odamlar yangi usullarni osongina qabul qilishlari mumkinligini,
boshqalari esa rad etishlarini yoki moslashishda sekin ekanligini anglatadi. Xavfsizlik
masalasi ham muammoli bo‘lib, tizim ma’murlari jamoat mulkida ov
ozlarni himoya qilish
uchun yuqori darajadagi yaxlitlikni ta’minlashiga ishonishimiz kerak. Piter Levin
vikidemokratiya siyosiy va axloqiy masalalar bo‘yicha muhokamani kuchaytirishi
mumkin, degan fikrga qo‘shiladi, lekin Feliz
-
Teyşeyraning fikriga qo‘shil
maydi, vakillar va
rasmiy hukumat tuzilmalari hali ham zarur bo‘ladi, deb ta’kidlaydi.
“Vikidemokratiya” atamasi elektron demokratiyaning aniqroq misollariga nisbatan
ham qo‘llaniladi. Misol uchun, Argentinada prezidentlik saylovlaridagi ovoz berish
jara
yonlarini aks etgan videoyozuvlarini koʻrib chiqish uchun onlayn formatda
jamoatchilikka taqdim etilgan. Kengroq maʼnoda, bu atama vikilar yordam beradigan
demokratik qadriyatlar va muhitlarga ishora qilishi mumkin.
Egora
–
“Aqlli demokratiya” nomi bilan ham tanilgan “Egora” siyosiy fikrni
shakllantirish va qaror qabul qilish uchun ishlab chiqilgan bepul dasturiy ta’minotdir.
“Egora” nomi “elektron” va “agora”ning aralashmasidir. Qadimgi yunoncha atama bo‘lib,
shahar-davlatlardagi markaziy jamoat maydonini bildiradi (polis). Qadimgi agora ijtimoiy
hayotning markazi bo‘lib, o‘zaro ijtimoiy va savdo munosabatlar muhokama qilingan.
Ushbu qadimgi yunon konsepsiyasidan kelib chiqqan holda, Egora demokratik
tashkilotning yangi, oqilona, samarali va buzilmas shaklini rivojlantirishga qaratilgan. U
foydalanuvchilarga turli g‘oyalar asosida o‘z siyosiy falsafalarini shakllantirish, omma
orasida eng ommabop g‘oyalarni aniqlash, ushbu g‘oyalarni sinchiklab o‘rganish va
muhokama qilish uchun uchrashuvlar tashkil etish hamda jamoatchilik irodasining
haqiqiy vakillarini aniqlash uchun oddiy algoritmdan foydalanish imkonini beradi.
Xulosa sifatida aytish mumkinki bugungi globallashuv davrida jamiyatdagi ijtimoiy-
siyosiy jarayonlarda axborot kommunikatsion texnologiyalardan keng foydalanmay turib
zamon bilan hamnafas bo‘lish qiyin masalaga aylanib bo‘ldi. Shuning uchun fuqarolar
tomonidan keng foydalanilayotgan turli ijtimoiy-tarmoqlar yoki boshqa elektron
platformalar ommalashib ulgurdi. Bu holat esa fuqarolarning onlayn faol fuqaroga aylanib
borishiga, turli suhbat, muhokama yoki takliflar orqali jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy
jarayonlarga befarq emasligini ko‘rsatmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-
yanvardagi “2022
-2026-
yillarga moʻljallangan Yangi Oʻzbekistonning taraqqiyot strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF
-60-
son Farmoni.
2.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023
-yil 11-
sentabrdagi “Oʻzbekisto
n -
2030” strategiyasi toʻgʻrisida”gi PF
-158-son Farmoni.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
08 (2023) / ISSN 2181-1415
147
3. Appel, Andrew; Ginsburg, Maia; Hursti, Harri; Kernighan, Brian; Richards,
Christopher; Tan, Gang; Venetis, Penny. "The New Jersey Voting-machine Lawsuit and the
AVC Advantage DRE Voting Machine" (PDF). on 10 October 2021.
4. "BMV: myBMV". in.gov. Archived from the original on 19 September 2012.
5. "Digital Processes and Democratic Theory". MartinHilbert.net. Archived from the
original on 20 February 2018.
6. "The Dangers of Internet Voting". The Heritage Foundation. Retrieved 9 May
2023.
7. Zetter, Kim (8 May 2020). "US government plans to urge states to resist 'high-risk'
internet voting". The Guardian. ISSN 0261-3077. Retrieved 9 May 2023.
8. "Corporations and the Arab Net Crackdown". Foreign Policy in Focus. 17 April
2015.
9.
Tucker, Joshua A.; Theocharis, Yannis; Roberts, Margaret E.; Barberá, Pablo
(2017). "From Liberation to Turmoil: Social Media And Democracy". Journal of Democracy.
28 (4): 46
–
59. ISSN 1086-3214. on 24 October 2020..
10. Mahrer, Harold; Krimmer (January 2005). "Towards the enhancement of e-
democracy: identifying the notion of the 'middleman paradox'". Information Systems
Journal. 15 (1): 27
–
42.
11. Diamond, Larry Jay and Plattner, Marc F. (2006). Electoral systems and
democracy. p. 168. Johns Hopkins University Press. ISBN 9780801884757
12. Sendag, Serkan (2010). "Pre-service teachers' perceptions about e-democracy:
A case in Turkey". Computers & Education. 55 (4): 1684
–
1693.
13. "Robinson, Les. A summary of Diffusion of Innovations. Fully revised and
rewritten Jan. 2009. Enabling Change" (PDF). Retrieved 18 May 2020.
14. "GetWiki - The Messiness of WikiDemocracy". getwiki.net Retrieved 17 April
2015.
15. "Egora" Archived from the original on 9 July 2021. Retrieved 4 July 2021.
