Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Analysis of foreign literature and authors on digital
democracy
Sherzod
RAKHIMOV
Institute for the Development of Professional Education of the Ministry of Higher Education, Science
and Innovation
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2024
Received in revised form
15 January 2024
Accepted 25 February 2024
Available online
15 March 2024
The article provides information on the participation of
citizens in socio-political processes, the analysis of literature on
digital democracy, the analysis of foreign authors, the negative
and positive effects of using digital platforms and social
networks in democratic processes, the replacement of
information and communication technologies and online
platforms in increasing political activity.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss2/S-pp254-260
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
digital democracy,
digital platforms,
clusters, social networks,
political activism,
information technologies,
political-social processes.
Raqamli demokratiyaga oid xorijiy adabiyotlar va
mualliflarning tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
raqamli platformalar,
elektron demokratiya,
klasterlar,
ijtimoiy tarmoqlar,
siyosiy faollik,
axborot texnologiyalari,
siyosiy-ijtimoiy jarayonlar.
Maqolada fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy jarayonlardagi
ishtiroki, raqamli demokratiyaga oid adabiyotlar tahlili, xorijiy
mualliflar tahlili, raqamli platformalar hamda ijtimoiy
tarmoqlardan foydalanishning demokratik jarayonlardagi
salbiy va ijobiy ta’sirlari, siyosiy faollikni oshirishda axborot
kommunikatsion texnologiyalar va onlayn platformalarga oid
masalalar to‘g‘risida ma’lumot berilgan.
1
Doctor of Philosophy (PhD), Associate Professor, Head of the Department of the Institute for the Development of
Professional Education of the Ministry of Higher Education, Science and Innovation.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
255
Анализ зарубежной литературы и авторов по
цифровой демократии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
цифровые платформы,
электронная демократия,
кластеры,
социальные сети,
политическая активность,
информационные
технологии,
политико
-
социальные
процессы.
В статье представлены сведения об участии граждан в
общественно
-
политических процессах, а также проведен
анализ литературы по цифровой демократии. Освещены
работы зарубежных авторов, рассмотрены негативные и
позитивные эффекты использования цифровых платформ
и социальных сетей в контексте демократических
процессов. Обсуждается влияние информационных и
коммуникационных технологий, а также онлайн
-
платформ
на повышение политической активности граждан.
Amalga oshirilayotgan ijtimoiy-
siyosiy o‘zgarishlar fuqarolarning faol bo‘lishiga
sabab bo‘lmoqda.
Mazkur jarayonlarda fuqarolarning
ishtirokini ta’minlash orqali
jamoatchilikning davlat boshqaruvidagi tashabbuskorligini oshirish, “Elektron
parlament” doirasida deputatlarni o‘z saylovchilari bilan, senatorlarni hududlardagi
fuqarolar bilan bog‘lash, ular bilan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri muloqot olib borish, saylovchilarni
qiynayotgan muammolarni muhokama qilish va hal etish jarayonini raqamlashtirish kabi
masalalar keyingi besh yillikda ustuvor vazifalar sifatida belgilandi.
Fuqarolarning ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda ishtiroki odatda demokratiyaning
hayotiy yo‘nalishi sifatida ko‘rsatiladi. Keyingi yillarda demokratik islohotlarni
chuqurlashtirish va mamlakatni modernizatsiya qilishda siyosiy partiyalarning rolini
yanada kuchaytirish maqsadida vakillik organlariga saylovning aralash (majoritar-
proporsional) tizimini joriy qilish masalasi ham davlat va jamiyat oldidagi ustuvor vazifa
sifatida belgilangan bo‘lib, bu jarayonlarda raqamli(elektron) demokratiyani qo‘llash
ustuvor vazifalardandir. Shuning uchun ham raqamli demokratiya vositalarining xorijiy
davlatlarda qo‘llanilishining jamiyatdagi ijobiy va salbiy tomonlari o‘rganib tahlil qilish
muhim hisoblanadi.
Raqamli demokratiyaga oid tushunchalar, turli adabiyot va manbalarni tizimli
tahlil qilish maqsadida Scopus ma’lumotlar bazasidagi 2014 va 2020
-
yillar oralig‘ida
e’lon qilingan jami 230 ta maqolalarni VOSviewer dasturi orqali tanlab olindi va tahlil
amalga oshirildi. Tahlil natijalari uchta asosiy tushuncha, ya’ni
demokratiya, internet va
harakatlarga
oid masalalarni qamrab oladi. Bundan tashqari, raqamli texnologiyalar
demokratiyaga ijobiy va salbiy taʼsir koʻrsatishi, sifatli raqamli demokratiyada
jamoatchilik bilimi muhimligi, raqamli (virtual) demokratiyada kuchli elita nazorati
mavjudligi aniqlandi. Ushbu tahlil natijalari raqamli demokratiya tadqiqotlarini
rivojlantirish uchun asos bo‘ladi. Kelajakda ham Web of Science (WoS) ma’lumotlar
bazasidan foydalanadigan qiyosiy, tahliliy yondashuvni qo‘llash natijasida tahliliy
ko‘rsatkichni oshiradi.
XXI asrda axborot texnologiyalar va telekommunikatsiyalar (AKT) rivojlanishi
inson hayotining deyarli barcha jabhalarida sezilarli o‘zgarishlarga olib keldi. Hozirgi
vaqtda virtualizatsiya va raqamlashtirish ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy, siyosiy jarayonlar
va diniy muhitda insonlarning hayot tarziga har tomonlama ta’sir ko‘rsatmoqda
(Blühdorn va Butzlaff, 2020). Xususan, AKTning jadal rivojlanishi tufayli demokratik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
256
jarayonlarda ko‘plab yutuqlar va zamonaviy o‘zgarishlar mavjud. Raqamli dunyo bo‘ylab
insonlar, mamlakatlar endi bir-biri bilan juda oson muloqot qilishadi, shuningdek
ma’lumotlarga ega bo‘lish ham endi murakkab jarayon emas. Oldingi davrlarda insonlar
muloqot qilishi yoki fikr bildirishi qiyin bo‘lganligi, demokratik tizimlarning
murakkabligi sababli demokratiyani faollashtirishda jamoatchilikning ishtiroki past
darajada bo‘lgan. (Dunan, 2020).
AKTning keng rivojlanishi tufayli demokratik jarayonlar katta o‘zgarishlarga olib
keldi va ko‘plab qulay imtiyozlarni berdi. Raqamli davrda demokratiya, ayniqsa,
ma’lumot olish va ifodalash nuqtai nazaridan jamiyat uchun qulay foydalanishni
ta’minlay oladi (Hardiman, 2018). Biroq, raqamli demokratiyada ijobiy ta’sirlar bilan bir
qatorda, salbiy ta’sirlar ham mavjud. Xususan, raqamli platformalardan jamoat
demokratiyasi vositasi sifatida noto‘g‘ri foydalanish keng tarqalgan, internet
foydalanuvchilari o‘z fikrlarini ifoda etishda ularning axloqi va xulq
-atvori turlichadir
(Mahliana, 2019).
Raqamli demokratiya rivojlanishida virtual makon, ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar
juda katta ta’sir ko‘rsatadi.
Ayni paytda, ijtimoiy tarmoqlar virtual makonning timsolidir.
Internetga kirishni ta’minlash bu holatda eng muhim masaladir (Indianto va boshq.,
2021). Virtual makon va ijtimoiy tarmoqlarning mavjudligi demokratik hayot uchun katta
foyda keltirishi mumkin bo‘lgan jihatlardan biridir. Agar insonlar tomonidan
demokratiyani faollashtirish vositasi sifatida ijtimoiy tarmoqlar foydalanilsa, raqamli
demokratiyaning haqiqiy maqsadi amalga oshiriladi (Mahliana, 2019). Aholining oddiy
qismi Instagram, Whatsapp, Facebook, Twitter, TikTok, Line, bloglar, veb-saytlar va
boshqa shunga o‘xshash ijtimoiy tarmoq platformalaridan foydalangan holda ma’lumot
olishi va o‘z maqsadlarini bildirishi mumkin. Bundan tashqari, bugungi kunda ijtimoiy
tarmoq foydalanuvchilari ko‘proq turli xil ma’noga ega kontentlarni k
uzatishi mumkin
bo‘ladi. Shubhasiz, demokratiyadagi muhim mavzularda fikr bildirish, ma’lumot olish va
aholini safarbar qilish uchun ishlatilishi mumkin (Waluyo, 2019). Kam daromadli
fuqarolar ham yangi texnologiyalardan, ijtimoiy tarmoqlardan (masalan, Facebook)
foydalanishlari mumkin, ular juda mashhur, arzon hamda ulardan foydalanish oson. Kam
ta’minlangan shaxslar bunday tarmoqlar orqali ma’lumotlardan foydalanishi va mahalliy
hukumat bilan bog‘lanish uchun foydalanishlari mumkin (Guillamon va boshq., 2016,
Italiya). Shuningdek, turli nomzodlar, siyosatchilar ko‘pincha ijtimoiy
tarmoqlardan
siyosiy targ‘ibotlar davomida Instagram, Facebook va Twitter kabi turli platformalardan
foydalanib amalga oshiriladigan siyosiy dasturlar va g‘oyalarni tarqatadilar.
An'anaviy demokratik jarayonlarni zamonaviy davrdagi raqamli demokratiya bilan
taqqoslaganda juda katta farq bor. 1990-yillarda internet-axborot texnologiyalari
jamiyatga kirib kela boshlagan. Bu odamlarning demokratik hayotga moslashishiga ta’sir
qildi. Ilgari odamlar faqat radio, televideniye, bosma gazetalar kabi ommaviy axborot
vositalari orqali axborot olishlari va o‘z fikrlarini bildirishlari mumkin edi. Endi bu xatti
-
harakatlar o‘zgardi va odamlar odatda raqamli platformalardan foydalanishadi. Bugungi
kunda jamoatchilik internet va ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda demokratiyani
erkin targ‘ib qilishi mumkin. (Vittori, 2020) Internet va ijtimoiy tarmoqlarning
qo‘shimcha afzalligi shundaki, ular ilhomlantirish va rag‘batlantirish uchun ishlatilishi
mumkin. Ilgari hukumat va jamiyat bilan to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri muloqot qilish qiyin edi, chunki
ular juda uzoqda bo‘lib tuyulardi, endilikda bu munosabatlar internet va ijtimoiy
tarmoqlar orqali oson amalga oshiriladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
257
Raqamli demokratiya kontekstida raqamli texnologiyalar siyosiy safarbarlik,
saylov targ‘iboti strategiyalari va jamoatchilik fikrini o‘rganish orqali demokratik
jarayonga katta ta’sir ko‘rsatadi (Gilardi, 2016). Bundan tashqari, raqamli demokratiya
elektron hukumatni
(Bastick, 2017; Sundberg, 2019; Filipova, 2020),
elektron ovoz
berishni,
(Yang va boshq., 2021; Lorenz-Spreen va boshq., 2022)
ijtimoiy harakatlarni
(Trere, 2015; Canella, 2017; Agur va Frisch, 2019; Pavan va Felicetti, 2019; Leong va
boshq., 2020; Storer va Rodriguez, 2020) kuchayishiga turtki bo‘ldi.
Yuqoridagi tushuntirishlarga asoslanib, raqamli demokratiya bilan bog‘liq
tadqiqotlar amalga oshirish zarur. Raqamli demokratik jamiyatda yuzaga keladigan
muammolarga yechim bo‘ladigan va normallashtirilishi kerak bo‘lgan narsalardir. Ilm
-fan
olamida raqamli demokratiya bilan bog‘liq tadqiqotlar fundamentaldir va kelajakdagi
demokratik hayot uchun ta’sir yoki foyda keltirishi mumkin. Shu sababli, tadqiqotchilar
buni muhim masala deb bilishadi va raqamli demokratiya qanday o‘rganilishi, muhokama
qilinishi va uni qanday amalga oshirish kerakligini tahlil qilishdan manfaatdor.
Bir nechta tadqiqotlar butun dunyoda raqamli demokratiyaning rivojlanishini
ko‘rsatdi. Bessant (2014) raqamli demokratiya orqali arab mamlakatlarida arab bahori
siyosiy o‘zgarishlarni amalga oshirishda muvaffaqiyat qozonganini ta’kidlaydi, chunki
talabalar qarshilik ko‘rsatish harakatlarini rivojlantirishda ijtimoiy tarmoqlardan aloqa
vositasi sifatida foydalandilar. Wells (AQSh, 2014) ta’kidlashicha, ijtimoiy tarmoqlar
fuqarolik siyosatining yuksalishini rag‘batlantiradi, chunki odamlar siyosiy masalalar
bilan ko‘proq shug‘ullanishadi.
Vlachokyriakos va boshqalar. (2014) elektron ovoz berishning mavjudligi saylov
jarayonini yanada samarali qilishda muvaffaqiyat qozonganini ko‘rsatadi. Ijtimoiy
tarmoqlarda faolroq bo‘lgan yoshlar Tailanddagi siyosiy tengsizlik zanjirini buzishga
muvaffaq bo‘lganini ko‘rsatdi, ayniqsa referendumda. Natale va Ballatore (2014)
Italiyada Besh Yulduzli Harakatning (M5S) o‘sishi davrida yangi ommaviy axborot
vositalarining, xususan veb-
saytlarning ta’sir va targ‘ibotni tarqatishdagi rolini ta’kidladi.
Bessant va Watts (2017) Avstraliyadagi aborigen qabilalari mahalliy aholi sifatida
ijtimoiy tarmoqlardan foydalangan holda tenglik va siyosiy ta’sirni oshirishga muvaffaq
bo‘lganligini ko‘rsatadi. Vaccari va Valeriani (2018) ta’kidlashicha, odamlarning ijtimoiy
tarmoqlar orqali siyosiy ishtiroki Gretsiya, Polsha va Ispaniya kabi “uchinchi to‘lqin”
demokratik davlatlarga qaraganda Daniya, Fransiya, Buyuk Britaniya va Qo‘shma Shtatlar
kabi demokratiya o‘rnatilgan davlatlarda ko‘proq. Michaeselning (2018) fikricha Eron
hukumati demokratiyani targʻib qilish harakati paydo boʻlishining oldini olish uchun
maʼlumotlar senzurasi orqali internetni qanday qattiq nazorat qilishiga qaraydi.
Evans (2019) Internetdan ommaviy foydalanish va Afrikada demokratiya
rivojlanishi o‘rtasidagi kuchli bog‘liqlikni ko‘rsatadi. Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, hozirda
Afrika mamlakatlarida raqamli demokratiya siyosatning kuchayishi tufayli hukumat va
norozilikni nazorat qilish uchun yangi yo‘nalishda ketmoqda. Chitanana and Mutsvairolar
(Sidney, 2019) ijtimoiy tarmoqlar orqali Zimbabveda jamiyatning repressiv qarshilik
harakatini kuchaytirishda qanday muvaffaqiyat qozonganini ko‘rsatadi; odamlar ijtimoiy
tarmoqlardan fuqarolik jurnalistikasi uchun foydalanmoqda va demokratiya uchun
kurashmoqda. Rossiyada Glazunova (2020) YouTube qanday qilib Aleksey Navalniy
tomonidan Rossiyada ommaviy norozilik namoyishlarini uyushtirishda, ayniqsa
2017-yilda korrupsiyaga qarshi norozilik tadbirida muxolifatchi sifatida foydalanilgan
muqobil tarmoqqa aylanishga muvaffaq bo‘lganini ko‘rsatadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
258
Yana bir tadqiqotda Facebook sahifalarida munitsipal jamoatchilik ishtirokini
belgilovchi omillari tahlil qilinadi (Metallo va boshq., 2020). Namuna uchun 2014-yilda
Italiya va Ispaniyaning 170 ta shahri Facebook’dan foydalangan. Ma’lumotlar shuni
ko‘rsatadiki, Facebook sahifalarida shahar haqidagi ma’lumotlarning haddan tashqari
ko‘p chop etilishi fuqarolarning ishtirokiga unchalik ta’sir qilmaydi. Bundan tashqari,
ma’lumotlarni muntazam ravishda joylashtirish jamoatchilik ishtirokini anglatmaydi.
Biroq, u e’lon qilinsa va ommaga ochiq bo‘lsa (masalan, bayramda) jamoatchilikni jalb
qilish imkoniyati ortadi. Bundan tashqari, shaharning Facebook sahifasida fuqarolarning
ishtiroki daromad darajasiga bog‘liq bo‘lib, daromad va ishtirok o‘rtasida salbiy bog‘liqlik
mavjud. O‘tkazilgan tadqiqotlar bilan taqqoslaganda, ushbu tadqiqot raqamli
demokratiyani o‘rganish tendensiyasini namoyish qilish, ularni yanada kengroq va
qiyosiy tahlil qilish uchun adabiyotlarni tizimli ko‘rib chiqish (SLR) yondashuvidan
foydalanishni taqozo etadi.
Raqamli demokratiya davrida Adabiyot va manbalar tahlili:
Globallashuv hozirgi davr uchun juda katta ta’sirga ega. Bu texnologiya va
axborotning jadal rivojlanishiga asoslanadi, shuning uchun global hamjamiyat
ma’lumotlarga kirishni osonlashtiradi (Kud, Ukraina, 2021). Har bir mamlakatda jamiyat
va hukumatning demokratik shakllaridagi o‘zgarishlar axborot texnologiyalari va
globallashuvning ulkan rivojlanishi bilan bir vaqtga to‘g‘ri keldi. Texnologiya, axborot va
aloqa sohasidagi yutuqlar jamiyat va hukumatning demokratik modellarini raqamli
makonlarda qo‘llanishi uchun o‘zgartirdi (Blühdorn va Butzlaff, 2020).
Raqamli demokratiyani o‘rganishning ijobiy va salbiy tomonlari mavjud. Ya’ni,
ijobiy jihatlari fuqarolarning o‘z intilishlarini ifoda etishi, guruhlar tuzishi, norozilik
siyosati, hukumat tomonidan ilgari surilgan nazorat siyosati va hokazolarni
osonlashtiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, demokratik mamlakatlar yanada
demokratiklashib bormoqda, chunki virtual maydonlar va internetdan foydalanish
foydalanuvchilarning o‘z fikrlarini bildirish imkoniyatini taqdim etmoqda (Dwifatma,
2021). Biroq, ushbu holatda, fuqarolar so‘z erkinligi hamda virtual dunyoda axloqni,
shuningdek, inson huquqlarini buzish uchun foydalanmasliklarini anglab olishi zarur
bo‘ladi. (Nasution, 2020). Boshqa tomondan, raqamli demokratiyaning salbiy jihatlari
ham mavjud. Ijtimoiy tarmoqlarni barcha jamoatchilik tushunishi ko‘pincha muammoli
masaladir. Axloqiy qoidabuzarliklar va foydalanishning ko‘p holatlari virtual dunyoda
jamoatchilik doirasidan tashqarida. Bunday holatlar yolg‘on, nafrat so‘zlari, tuhmat va
boshqalar shaklida bo‘lishi mumkin (Masduki, 2021). Raqamli platformalarda so‘z
erkinligini yetkazish va ulardan foydalanish bo‘yicha jamiyat fuqarolarining asosiy
tushunchasi ba’zan ancha past darajadadir. Bugungi raqamli davrda demokratiya uchun
muammoli masalalardandir.
Yuqoridagi tushuncha va fikrlarga asoslanib, raqamli demokratiya jamiyat va
hukumatga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi. Raqamli demokratiya mamlakatda
demokratlashtirishni amalga oshirishga yordam beradi. Bu raqamli jamiyatda insonlarga
mavjud muammolar yechim topishda va ifoda etishni osonlashtirgani uchun sodir bo‘ladi.
Boshqa tomondan, hukumat siyosatchi sifatida muhim va davriy ijtimoiylashuvni,
xususan, raqamli platformalardan to‘g‘ri foydalanish bo‘yicha bilimlarni kengaytirish
zarurdir. Buning uchun raqamli platformalarni ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda keng
qo‘llashda internetdan foydalanish tezligini oshirish, foydalanishning me’yoriy asoslarini
yaratish, fuqarolar ijtimoiylashuviga oid bilimlarini oshirish masalalari davr talabidir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
259
Bu kabi masalalar ham fuqarolar, ham jamiyat, ham davlat uchun muhim ahamiyatga ega
bo‘lib vaqt, mablag‘, sifat, inson omiliga oid tushunchalarni yengillashtirish natijasida
demokratik jarayonlarni jadallashishiga olib keladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-
yanvardagi “2022
-2026
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”gi PF
-60-
son Farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023
-yil 11-
sentabrdagi “O‘zbekiston
—
2030” strategiyasi to‘g‘risida”gi PF
-158-son Farmoni
3.
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpos.2023.972802/full
4.
Blühdorn, I., and Butzlaff, F. (2020). Democratization beyond the post
-
democratic turn: towards a research agenda on new conceptions of citizen
participation. Democratization. 27, 369
–
388.
5.
Dunan, A. (2020). Government communications in digital era: public relation
and democracy. J. Pekommas. 5, 71.
6.
F. Budi Hardiman Political Science from the Faculty of Social Sciences,
Universitas Pelita Harapan (Индонезия)
7.
Mahliana, M. (2019). Komunikasi politik dalam demokrasi digital. Jurnal Ilmu
Sosial Dan Ilmu Politik. 53, 1689
–
1699.
8.
Waluyo, D. (2019). Pemahaman komunikasi politik pada era digital. Diakom. 2,
160
–167. doi: 10.17933/diakom.v2i2.63(Индонезия)
9.
Vittori, D. (2020). Membership and members' participation in new digital
parties: bring back the people? Comparat. Eur. Polit. 18, 609
–
629.
10.
Gilardi, F. (2016). DIGITAL DEMOCRACY: How Digital Technology Is Changing
Democracy and
Its Study. Leemann 2015. p. 1
–
5. Available online
at: https://www.vauz.uzh.ch/dam/jcr:b820674e-ecf6-4e98-8058-
(Fabrizio
Gilardi
Department of Political Science University of Zurich)
11.
Bessant, J. (2014). Digital Spring? New media and new politics on the
campus. Discourse 35, 249
–
265. doi: 10.1080/01596306.2012.745734(USA)
12.
Vlachokyriakos, V., Dunphy, P., Taylor, N., Comber, R., and Olivier, P. (2014).
BallotShare: an exploration of the design space for digital voting in the
workplace. Comput. Human Behav. 41, 433
–
443.
13.
Vaccari, C., and Valeriani, A. (2018). Digital political talk and political
participation: comparing established and third wave democracies. SAGE Open. 8, 2.
14.
Michaesel, M. (2018). Transforming threats to power: the international politics
of authoritarian internet control in Iran. Int. J. Commun. 12, 3856
–
3876.
15.
Evans, O. (2019). Digital politics: internet and democracy in Africa. J. Econ.
Stud. 46, 169
–
191.
16.
Glazunova, S. (2020). Four populisms of Alexey Navalny: an analysis of Russian
non-systemic opposition discourse on youtube. Media Commun. 8, 121
–
132.
17.
Metallo, C., Gesuele, B., Guillamón, M. D., and Ríos, A. M. (2020). Determinants
of public engagement on municipal Facebook pages. Inf. Soc. 36, 147
–
159.
18.
https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fpos.2023.972802/full#B13
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
260
19.
Blühdorn, I., and Butzlaff, F. (2020). Democratization beyond the post
-
democratic turn: towards a research agenda on new conceptions of citizen
participation. Democratization. 27, 369
–
388.
20.
Dwifatma, A. (2021). Media Komunitas Sebagai Bentuk Demokrasi
Partisipatoris (Studi Pada “Warta Desa” di Pekalongan, Jawa Tengah).
Jurnal InterAct. 10,
1
–
9.
