Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Explosives and their types
Rustamkhon ABULKHAIROV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2023
Received in revised form
15 November 2023
Accepted 25 November 2023
Available online
15 January 2024
This article presents ideas based on the concept of explosive
devices, their types, explosives used in industry and the
national economy, and explosive devices.
It also describes the importance of understanding explosive
devices during post-explosive inspection and describes
situations that should be paid attention to prevent damage.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss10/S-pp212-218
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
explosives,
explosive device,
explosive substance,
chemical substance,
improvised explosive device,
explosion sites,
explosion examination.
Портловчи воситалар ва унинг турлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
портлаш воситалари,
портловчи қурилма,
портловчи модда,
кимёвий модда,
қўлбола
портловчи
қурилма,
портлаш жойи,
портлаш экспертизаси.
Ушбу илмий мақолада портлаш воситалари тушунчаси,
унинг турлари, саноат ва халқ хўжалигида ишлатиладиган
портловчи моддалар, портловчи қурилмалар юзасидан
асослантирилган фикрлар билдирилган.
Шунингдек, портлашдан кейин кўздан кечириш
давомида портлаш воситалари тўғрисида тушунчага эга
бўлишнинг аҳамияти, зарарланишни олдини олиш
мақсадида эътибор қаратилиши лозим бўлган ҳолатлар
баён этилган.
1
Lecturer, Department of Criminalistics and Forensic Science, Tashkent State University of Law.
E-mail: r.abulxayrov@tsul.uz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
213
Взрывчатые вещества и их виды
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
взрывчатые вещества,
взрывное устройство,
взрывчатое вещество,
химическое вещество,
самодельное взрывное
устройство,
места взрыва,
экспертиза взрыва.
В данной научной статье излагаются идеи, основанные
на концепции взрывных устройств, их типах, взрывчатых
веществах, используемых в промышленности и народном
хозяйстве, взрывных устройствах.
Также описывается важность понимания взрывных
устройств во время послевзрывной осмотра, описаны
ситуации, на которые следует обратить внимание, чтобы
предотвратить ущерб.
КИРИШ
Жаҳонда охирги йиллар давомида портлашлар ёки улар билан боғлиқ
жиноятларнинг кўпайиб, ушбу жиноятлар янада мураккаблашиб, такомиллашиб
бориши кузатилмоқда. Шу сабабли, биз мазкур ҳолатларга дуч келганимизда,
аввало портлаш воситалари ва унинг турлари тўғрисида тасаввурга эга
бўлишимиз керак.
Портлаш воситалари
–
бу портлатиш учун мўлжалланган модда ёки қурилма
бўлиб, у турли соҳаларда, жумладан саноат, ҳарбий, қишлоқ хўжалиги ва
бошқаларда қўлланилиши мумкин.
Турли хил хусусиятларга эга бўлган ҳар хил турдаги портловчи қурилмалар
мавжуд. Улардан баъзиларига қуйидагилар киради.
Портловчи моддалар
–
бу маълум шароитларда портлаш натижасида юзага
келиши мумкин бўлган кимёвий бирикмалардир. Бунга мисол тариқасида
динамит, пластид ва бошқаларни киритишимиз мумкин.
Портловчи газлар
–
бу баъзи газлар маълум консентрацияларда бўлганда ва
бошланғич манбаи билан ўзаро таъсирлашганда портлаш воситаси сифатида
ишлатилиши мумкин. Масалан бунга водород, пропан ва бошқалар киради.
Портловчи қурилмалар
–
бу бошқариладиган портлашни яратиш учун махсус
ишлаб чиқилган қурилмалардир. Улар портловчи бомбалар, гранаталар, снарядлар
ва бошқа қурилмаларни ўз ичига олиши мумкин.
Шуни таъкидлаш керакки, портловчи қурилмалардан фойдаланиш махсус
кўникма ва билимларни талаб қилади. Хавфсизлик қоидаларига риоя қилмаслик
ва портловчи қурилмалардан ноқонуний фойдаланиш хавфли бўлиши мумкин.
ТАҲЛИЛ
Портлаш воситалари ва унинг турлари ҳақида маълумотга эга бўлиш, уларни
ажрата билишнинг криминалистик аҳамияти ниҳоятда муҳим саналади. Бу орқали
воқеа қамровини баҳолаш, етказилган зарарни ҳисоблай олиш, кўздан кечириш
доирасини белгилашда асосий мезон сифатида кўзга ташланади.
Тергов амалиётида портловчи моддалар ёки портловчи қурилмалардан
жиноий мақсадларда фойдаланиш ёки шу йўл билан амалга оширилган портлаш
фактларини текширишга тўғри келади. Бу каби ҳодисаларни текшириш учун
керакли маълумотларни олиш мақсадида, бир қатор махсус саволларни ечиш,
портловчи қурилмалар ва портловчи моддаларнинг портлаш жойларида
қоладиган
қолдиқларини кўздан кечириш керак бўлади. Портлаш жараёнида
кўплаб далилий ашёлар, жиноят излари йўқолиб кетади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
214
Гувоҳлар ҳалок бўлади, портловчи қурилмалар тўлиқ ёки қисман бузилиб
кетади, портлашдан кейин бўладиган ёнғин портлаш аломатларини йўқотади ва
ҳоказо. Шунинг учун, портловчи моддалар ва портловчи қурилмалар ишлатилиши
билан боғлиқ бўлган жиноят ишини текшириш ва тергов қилишда муайян
қийинчиликлар
юзага келади.
Саноатда ишлаб чиқариладиган портловчи моддалар ва портловчи
қурилмаларга
рухсат бериш, уларни тайёрлаш учун касбий ёки ҳаваскорлик
билимлари ва кўникмалари қатъий чегаралангандир. Ушбу шарт
-
шароитлар,
шунингдек, бу каби қурилма ва моддаларни сақлаш, тайёрлаш, ўзлаштириш ва
фойдаланиш билан боғлиқ жиноятлар учун қаттиқ жазо чораларининг
мавжудлиги туфайли, жиноятчи ўз ҳаракатларида из қолдирмаслик учун пухта
ўйланган режа асосида тайёргарлик кўришга ҳаракат қилади.
Портловчи модда деб ташқи таъсир (қиздириш, зарб бериш, ишқаланиш ва
бошқа таъсирлар) натижасида портлаб кетиш хусусиятига эга бўлган кимёвий
бирикма ёки механик аралашмага айтилади. Портловчи моддалар саноатда, халқ
хўжалигида ва ҳарбий соҳада ишлатилади. Саноат ва халқ хўжалигида асосан
кончилик, яъни фойдали қазилмаларни қазиб олишда ушбу махсус қурилмалардан
фойдаланилади. Шу сабабли ҳарбий қисм ва кончилик саноати мавжуд бўлган
ҳудудларда
портловчи моддаларнинг ҳаракатига алоҳида эътибор бериш зарурдир.
Портловчи моддалар экзотермик кимёвий реакцияларга дучор бўлиши
мумкин бўлган кимёвий бирикмалар бўлиб, улар қисқа вақт ичида сезиларли
миқдорда энергия чиқарилишига олиб келади. Улар турли соҳаларда, жумладан
саноат, пиротехника, ҳарбий соҳаларда қўлланилади.
Портловчи моддалар нормал шароитда барқарор ва хавфсиз бўлиши мумкин,
аммо агар уларнинг яхлитлиги бузилган бўлса ёки бошқа моддалар билан
аралаштирилса, улар хавфли бўлиб, портлашларга олиб келиши мумкин. Шунинг
учун портловчи моддалар билан ишлаш алоҳида эътибор ва тегишли хавфсизлик
чораларига риоя қилишни талаб қилади.
Ҳуқуқни
муҳофаза қилиш органлари ва ихтисослашган мутахассислар учун
портловчи моддалар тўғрисида тушунчага эга бўлиш портловчи моддалардан
фойдаланиш билан боғлиқ жиноятларни тергов қилиш учун муҳимдир.
Саноат ва халқ хўжалигида ишлатиладиган портловчи моддалар хилма
-
хил
бўлиши ва турли мақсадларда ишлатилиши мумкин. Бу ерда портловчи
моддаларнинг асосий турлари:
Портлаш операциялари учун портловчи моддалар (кучли моддалар):
қурилиш, биноларни вайрон қилиш, тош қазиб олиш ва бошқа портлатиш ишлари
пайтида ишлатиладиган моддалардир.
Ҳарбий
мақсадлар учун портловчи моддалар: бу моддалар ҳарбий
ташкилотлар томонидан турли мақсадларда, масалан, ўқ
-
дорилар, портловчи
қурилмалар
ва бошқалар учун ишлатилади.
Пиротехника моддалари: улар пиротехника шоуларида ва бошқа
тадбирларда махсус эффектларни яратиш учун ишлатилади.
Кончилик учун портловчи моддалар: тоғ
–
кон саноатида руда ва бошқа
фойдали қазилмаларни қазиб олиш учун ишлатилади.
Пиротехника аралашмалари ва махсус мақсадлар учун моддалар: илмий
тадқиқотлар, пиротехника ва бошқа ихтисослашган соҳаларда ишлатиладиган
моддаларни ўз ичига олади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
215
Шуни таъкидлаш керакки, портловчи моддаларни ишлатиш ва улардан
фойдаланиш хавфсизликни таъминлаш ва нотўғри фойдаланишнинг олдини олиш
учун тегишли қоидалар ва рухсатномаларга мувофиқ амалга оширилиши керак.
Саноат ва халқ хўжалигида қўлланиладиган портловчи моддаларнинг бир
қанча
турлари мавжуд.
Қўлбола
портловчи воситалар –
бу нарсалар комбинацияси ёки таркиби бир
-
бири билан боғлана олиши учун шундай тузилган, қўлбола механизм бўлиб,
мулкка зарар етказиш, жароҳатлашга сабаб бўладиган портлаш хусусиятига
эгадир [1].
Саноат мақсадларида ишлатиладиган портловчи қурилмалардан фарқли
ўлароқ бу турдаги воситаларнинг ишлатилишидан мақсад жиноий ниятни амалга
ошириш ҳисобланади. Портловчи қурилмалар ишлатилган ҳудудларда, албатта,
қурбонлар
бўлиши, моддий нарсаларга зарар етиши ёки тиклаб бўлмас даражага
келиб қолиши кузатилади.
“Портловчи қурилмалар” тушунчасига илмий адабиётларда ягона таърифни
топиш ниҳоятда мушкул ва олимлар ўртасида бу ҳақида турли хил қараш
шаклланган.
Масалан, рус олими И.Д.
Моторний портловчи қурилмага таъриф берар экан,
уни қуйидагича изоҳлайди: “Одамларни йўқ қилиш, асбоб
-
ускуна ёки иншоотларга
зарар етказиш учун мўлжалланган, саноат, ҳунармандчилик ёки уй шароитида
ишлаб чиқарилган жиноий тажовуз предмети ёки жиноят қуроли сифатида
портловчи заряд ёхуд портловчи аралашмани ўз ичига олган, ишга тушириш
воситаси ва бошқа элементлар билан битта конструкцияга (маҳсулот ёки тизим)
бирлаштирилган техникадир” [2].
Бу борада Э.А.
Дубининанинг қарашлари ҳам аҳамиятга молик, жумладан,
“Портловчи қурилма махсус тайёрланган ёки мослаштирилган бўлиши, портлаш
ҳосил
қилиши учун функционал мақсадга, зарур конструктуравий элементларга ва
етарли даражада зарар етказувчи таъсирга эга бўлиши лозим” [3].
Юқоридагилардан англашиладиган тушунча шундан иборатки, аввало,
портловчи восита фойдаланиш мақсадига мувофиқ равишда бўлиши лозим, яъни
уни ишлатишдан кўзланган мақсад аниқ бўлиши керак.
Чунончи, портловчи воситаларнинг ўзига хос элементлари сифатида фақат
уларнинг бошқа зарар етказувчи қурилмалардан таркиби ёки вазифалари хилма
-
хиллиги каби фарқларини инобатга олиш портловчи воситалар ҳақида янглиш
тушунчага етаклаши ҳеч гап эмас. Таҳлилларга суянган ҳолда, уларнинг ички ва
ташқи элементларга ажратиб кўриб ўтамиз, яъни “элемент” тушунчасини кенгроқ
талқин қиламиз. Портловчи воситаларининг элементлари бир вақтда унинг
фарқли томонларини ҳам кўрсатиб беради. Ички элементлари бу фақатгина
портловчи қурилмаларнинг ўзида учрайдиган белгилар бўлса, ташқи белгилар эса
унга ёндош элементлар ҳисобланади. Ички элементлари мисолида портловчи
воситалар криминалистик тадқиқот объекти сифатида қуйидаги белгиларга эга:
1.
Бир марта қўлланилиши –
биринчи уринишнинг ўзида йўқ бўлиши ва
қайта
қўллаб бўлмаслиги;
2.
Портловчи ва портлатиш воситаларининг мавжудлиги –
портловчи
қурилманинг портлаш ҳосил қилиш қобилияти мавжудлиги;
3.
Кимёвий портлаш энергиясидан фойдаланилиши –
портловчи моддалар
парчаланишининг муайян табиати натижасида энергия ажралиб чиқиши;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
216
4.
Портлашга тайёрлаш –
қурилманинг барча зарур қисмларини ҳаракатга
келиши учун шай ҳолга келтириш;
5.
Зарар келтирувчи омилларни яратиш ва зарар етказиш қобилияти –
зарар
етказувчи элементларнинг мавжудлиги ва бу элементлар томонидан турли хил
зиёнлар ҳосил
қилиниши [4].
Одатда портловчи қурилма сифатида таркибида хавфли кимёвий элемент
бўлган, ишга тушириш тизими орқали ҳаракатга келтириладиган моддий ашё
тушунилади,
ваҳоланки,
юқоридаги
классификация
орқали
портловчи
қурилмаларнинг
турлари янада кенгайган, уларнинг хавфлилик даражаси бўйича
жойлаштирилган.
Эндиликда кимёвий моддаларнинг портловчилар тайёрлашга яроқли ёки
умуман шундай хусусият мавжуд
-
мавжуд эмаслиги бўйича ҳам меъёрлар белгилаб
ўтилган.
Жумладан қуйидаги ҳолларда:
а)
Модда молекуласида портлаш улуши мавжуд бўлган гуруҳларнинг
йўқлиги;
б)
Портловчилар улуши билан боғланган кимёвий гуруҳларнинг модда
таркибидаги кислород миқдори 200 граммдан кам бўлса;
в
)
Органик моддалар ёки органик моддаларнинг бир хил аралашмаси
портловчи моддалар билан боғлиқ кимёвий гуруҳларнинг хоссаларини ўз ичига
олиши, лекин экзотермик парчаланиш энергияси 500 Ж/Г дан кам ва экзотермик
парчаланиш бошланиши 500 градус (Фаренгейт бўйича 932) дан оз бўлса;
г
)
Ноорганик оксидланувчи моддаларнинг органик моддалар билан
аралашмалари учун ноорганик оксидловчи концентрацияси:
1)
Агар оксидловчи модда 1 ва 2
-
тоифаларга кирса, оғирлиги 15 % дан кам
бўлса;
2)
Оғирлиги 30 % дан кам, оксидловчи 3
-
тоифага мансуб бўлса [5].
Юқоридаги
бўлиниш
ёрдамида
исталган
кимёвий
унсурнинг
хусусиятларидан келиб чиқиб, унинг портловчи ёки портловчи эмаслигини
ажратиб олиш мумкин. Бу ниҳоятда қулай бўлиб, амалиётда фаолият юритувчи
терговчиларнинг воқеа жойидан топилган кимёвий моддалар жиноят иши
юзасидан портлатишга уриниш учун ишлатишга яроқли ёки яроқли эмаслигини
аниқлаштиришлари мумкин.
Бундан ташқари, Халқаро жиноий полиция ташкилоти (ИНТЕРПОЛ)
томонидан, асосан, қишлоқ хўжалиги ва саноатда қўлланиладиган, аммо қўлбола
портловчи қурилмалар ясашда фойдаланиладиган 24 хил кимёвий унсурлар,
уларнинг тузилиши ва ранги тўғрисида маълумотларни ўз ичига олган рўйхати
расмий саҳифасида эълон қилиб боради. Санаб ўтилган элементлар Б.Британия,
АҚШ, Сингапур, Канада ва Европа Иттифоқи мамлакатларида назоратга
олинадиган ва террорчилар томонидан ноқонуний айирбошлаш ва олиб келиш
(олиб чиқиш) алоҳида тартибга солинадиган унсурлар ҳисобланади.
Қўлбола
портловчи қурилмаларнинг аксарияти саноат портловчи
қурилмалари ёрдамида ишлаб чиқарилади. Шуни таъкидлаш керакки, қоида
тариқасида, саноат портловчи қурилмалари қўлбола портловчи қурилмалар учун
ўзига хос тахминий модел бўлиб хизмат қилади [6].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
217
Портловчи қурилмаларни ўрганишнинг зарурлиги биринчидан, тадқиқот
объектлари, айниқса, қўлбола усулда ясалган портловчи қурилмалар билан
ишлашнинг жуда хавфли эканлиги, шунингдек, уларнинг турлари кўплиги билан
боғлиқдир.
Портловчи қурилмаларга портлатишни амалга ошириш учун махсус
мўлжалланган ҳар қандай мосламалар ва қурилмалар киради.
Портловчи қурилмалар
–
бу махсус ишлаб чиқарилган ёки мослаштирилган,
портлаш учун функционал равишда ишлаб чиқилган ва портлашга қодир, тирик ва
бошқа нишонни енгиш учун зарур таркибий элементларга эга бўлган, шунингдек,
зарарли хусусиятларини сақлаб қолган ҳолда товуш ва ёруғлик эффектларини
яратадиган қурилмалардир [7].
Портловчи моддалар
–
ташқи таъсир остида иссиқлик ажралиши, кўп
миқдорда газ, катта босим ҳосил бўлиши билан кузатиладиган, бузиш ва
улоқтириш хусусиятига эга бўлган, жуда тез кимёвий ўзгаришлар қила
олувчи
кимёвий бирикмалар ва аралашмалар. Портловчи моддалар ўқ ва
снаряд отилиши
ва портлаши учун энергия манбаи бўлиб хизмат қилади.
Ўзининг амалий мўлжалланишига кўра, таъсир қилувчи, тешиб ўтувчи ва
отиладиган портловчи моддаларга бўлинади.
Таъсир қилувчи портловчи моддалар (ёки бирламчи портловчи
моддалар)
–
олов, зарба, ишқаланиш ёки санчилиш таъсирида осон
портлайдиган портловчи
моддалар.
Тешиб отувчи (бризантли) портловчи моддалар (ёки иккиламчи портловчи
моддалар)
–
портлаш чоғидаги ўзгариши детонация шаклида ботадиган
портловчи моддалар.
Тешиб отувчи (бризантли) портловчи моддалар
–
портлаш чоғидаги
ўзгаришлари ёниш кўринишида ботадиган ва газ босими бошқа портловчи
моддаларга нисбатан секинроқ ортадиган портловчи моддалар.
Портловчи қурилмаларнинг тузилиши турли хилда, бироқ криминалистик
нуқтаи назардан саноатда ёки қўлбола усулда ишлаб чиқарилганлиги билан
фарқланади.
Қўлбола
усулда ясалган портловчи қурилмаларнинг тузилишидаги ўзига хос
хусусиятлари бу қурилмаларни ясаган шахснинг техник ва махсус тайёргарлиги,
касбий тажрибаларига, шунингдек, бу шахснинг саноатдаги портловчи моддалар
ва кимёвий реактивларга қандай йўл билан эга бўлганлигига боғлиқ.
Атрофдаги нарсаларга чуқур сингиб кетган портловчи мослама қобиғининг
элементларига алоҳида эътибор қаратиш ва бунда портлаш техникаси методидан
фойдаланиш керак.
Портлаш жойини кўздан кечиришнинг ўзига хос хусусияти унинг портлаш
эпицентридан тарқалиш зоналари бўйлаб ўтказилишидир [8].
Экспертиза амалиётида муаллифлар завод асбоб
-
ускуналари ёрдамида
тайёрланган қўлбола гранаталарга дуч келганлар.
Маълумки, терговчининг воқеа жойини кўздан кечириш пайтида ҳаракатлари
одатда уч босқичга бўлинади: тайёргарлик, иш (ёки тадқиқот) ва якуний [9].
Таъкидлаш жоизки, мурдадан ёки жабрланувчининг танасидан олинган
парчалар, одатда портловчи модда заряди ҳақида маълумот бермайди, чунки,
уларда ўтириб қолган портлаш маҳсулотлари тана қопламаси орқали ўтишида
механик равишда йўқолиб кетади. Аммо уларни портловчи қурилмаларнинг баъзи
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2023) / ISSN 2181-1415
218
техник характеристикаларини (шакли, ўлчамлари) ва қобиқлари турини, қобиқ
сифатида қўлланилган маҳсулотнинг тайёрланиш усулини, материалининг турини
ва бошқаларни аниқлаш мақсадида ўтказиладиган кейинги тадқиқотлар учун
сақлаш лозим бўлади.
Олинган маълумотларга асосланиб, портлаш жойидаги ҳолатни тиклашга
ҳаракат
қилиш керак [10].
Булардан ташқари, портлашдан қолган қолдиқларни аниқлаш ва тадқиқ
этиш муҳим ҳисобланади.
Шунинг учун, кўздан кечириш пайтида, портлаш марказидан 2
-
3 м масофада
жойлашган, юзасида портлаган ускунанинг заррачалари қолган объектларга
алоҳида эътибор қаратиш лозим [11].
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, портловчи қурилмалар ва уларнинг
элементларини ўрганишда портловчи модда, портловчи қурилмалар тўғрисида
тушунчага эга бўлиш анча самарали натижаларга олиб келади. Портлашдан
кейинги кўздан кечириш назариясида портлатишда фақат техник қурилмалар
асосида амалга оширилиши ҳақидаги қотиб қолган маълумотлар асосида
изланишларни олиб борадиган бўлсак, ортиқча куч ва вақт сарфлаган бўламиз.
Бу орқали кўзланган мақсаддан йироқлашиш бошланади. Айнан назарий жиҳатдан
портловчи қурилмалар ва уларнинг классификаторини яхши ўрганиш орқали
жиноятларни ўз вақтида очиш ва жиноий фаолиятга чек қўйиш мумкин.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Practical bomb scene investigation, Third edition. James T.Thurman, 2017 by
Taylor and Francis Group, LLC, p.120
2.
Моторний И.Д. Криминалистическая взрывотехника: новое учение в
криминалистике. Учебно
-
методическое и справочное пособие. М.: Издатель
Шумилова И.И., 2000. С. 20
-21
3.
Дубынин Е.А. Расследование хищений взрывчатных веществ и взрывных
устройств в промышленности: Дис. … канд. юрид. наук. М., 2001. С. 28
4.
Вишневецкий Кирилл Валерьевич. Основная характеристика взрывов и
взрывных устройств, Краснодарского университета МВД России, Аннотация, 2011.
5.
Hazard Communication Information Sheet reflecting the US OSHA
Implementation of the Globally Harmonized System of Classification and Labelling of
Chemicals (GHS), produced by the SCHC-OSHA Alliance GHS/HazCom Information Sheet
Workgroup, March 2017. p.2
6.
Моторный И.Д. Теоретико
-
прикладные основы применения средств и
методов криминалистической взрывотехники в борьбе с терроризмом. М., 1999, с. 62.
7.
Дубынин Е.А. К вопросу о понятии взрывного устройства // Актуальные
проблемы раскрытия и расследования преступлений. Вып. 3. Красноярск, 2001, с. 101.
8.
Зинин А.М. Участие специалиста в процессуальных действиях: Учебник. –
М., 2011.
-
с. 176
9.
Белкин Р.С., Белкин А.Р. Эксперимент в уголовном судопроизводстве: уч.
пос.М.: Норма, 1997.
-
С.35
10.
Таркинский А.И. Методика осмотра места происшествия по фактам
применения взрывных устройств: учебное пособие / под ред. Т.Б. Рамазанова.
Махачкала: ИПЦ ДГУ, 2002. С.11.
11.
См.: Методические рекомендации по осмотру места взрыва, организации
и проведению взрывотехнической экспертизы остатков взрывного устройства и
следов взрыва. М., 1983. С. 13–
17.
