Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The constitution
а
s a type of political unit of the state and
a guarantee of the form
Shakhboz BURONOV
Samarkand State University named after Sharaf Rashidov
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received November 2023
Received in revised form
15 December 2023
Accepted 25 December 2023
Available online
15 February 2024
In this article, the history of the formation of the
Constitution, its essence, and its role in the life of society are
mentioned. It is also explained that the constitution is the main
symbol of the state unity.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol4-iss11/S-pp41-48
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Classical,
function,
freedom,
people,
Constitution,
state,
law,
nation.
Konstitutsiya
–
davlatning siyosiy birlik turi va shaklining
kafolati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
konstitutsiya,
davlat,
huquq,
millat,
klassik,
funksiya,
erkinlik,
xalq.
Ushbu maqolada konstitutsiyaning shakllanish tarixi,
mohiyati, jamiyat hayotida tutgan o‘rni keltirib o‘tilgan.
Shuningdek, konstitutsiya davlat birligining asosiy ramzi
ekanligi ham yoritilgan.
1
Student, Faculty of Law, Samarkand State University named after Sharaf Rashidov. E-mail: ruzikulabriyev2022@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
42
Конституция –
как вид политического единства и
гарантия формы государства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Конституция,
государство,
право,
нация,
классика,
функция,
свобода,
народ.
В этой статье рассказывается об истории формирования
Конституции, её сущности и месте в жизни общества.
Также отмечается, что Конституция является главным
символом государственного единства.
KIRISH
Jahon yuridik amaliyoti shuni ko‘rsatadiki, ko‘plab davlatlarda tub o‘zgarishlar
davrida konstitutsiyaviy islohotlar amalga oshirilgan. Shu sababli, mamlakatning hozirgi
va kelajakdagi rivojlanishini belgilaydigan asosiy qonunini takomillashtirish masalasi
hamisha amaliyotchi va nazariyotchi huquqshunoslar diqqat markazida bo‘lgan.
Konstitutsiya mustaqillik yillaridagi barcha muvaffaqiyat va yutuqlarning
mustahkam huquqiy asosi bo‘lib xizmat qiladi. Biz yashayotgan zamonning talablarini,
odamlarning ehtiyojlarini va amalga oshirilayotgan islohotlarni hisobga olgan holda, u
doimiy ravishda takomillashib bormoqda. Har qanday demokratik islohotlar mustahkam
konstitutsiyaviy va huquqiy asosga tayangan taqdirdagina qaytarib bo‘lmaydigan,
barqaror va samarali bo‘ladi.
Tarixiy nuqtai nazardan, konstitutsiyalarda din tomonidan asosli va
qonuniylashtirilgan diktaturadan ratsionallikka asoslangan davlatga birlashgan xalqning
demokratik o‘zini o‘zi belgilashiga o‘tish qayd etilgan. Dinga asoslangan kuchga “ishonish”,
oqilona qonuniylashtirishsiz qabul qilish kerak. Bunday holda, huquq va siyosatning
vazifalari oldindan belgilab qo‘yilgan va faqat qo‘shimcha huquqiy fiksatsiyaga muhtoj
bo‘lgan va o‘rta asrlardagi ijtimoiy shartnomalar siyosiy hokimiyatni konstitutsiyaviy
asoslash maqsadiga xizmat qilmagan, ular o‘z vazifalarini faqat ushbu absolyutistik kuch
soyasida shakllantiradilar va bunda hokimiyatning asoslarini tanqidiy ochilishi bo‘lmas edi.
Islohot uning asoslarini diniy qonuniylashtirishdan mahrum qildi: siyosiy hokimiyat va
qonun o‘z vazifalarini ijobiy tomondan mustaqil ravishda shakllantirishlari kerak bo‘lgan
holatga keltirildi [20]. O‘sha paytdan boshlab, keyingi barcha qonuniylashtirishning manbai
faqat mustaqil fikrlaydigan shaxs bo‘lishi mumkin edi va bu individualistik tamoyil bundan
buyon keyingi ijtimoiy kelishuvning asosiy rolini tayinladi. O‘sha vaqtdan boshlab
konstitutsiyalar zamonaviy davlatda huquqiy tartibni o‘rnatishning oqilona va maqsadli
funksiyasini bajaradi. Ushbu maqsadga parallel ravishda
–
ongli, maqsadli-konstitutsiyaviy,
shuningdek, konstitutsiyalarning qonuniylashtiruvchi funksiyalari aslida vaqt o‘tishi bilan
rivojlanib, normativ shakllar tusini olgan va ob’yektiv konstitutsiyaviy funksiyalar sifatida
tushunilgan. Qonunga nisbatan transsendent bo‘lgan bu dastlab metahuquqiy shartlar va
funksiyalar konstitutsiyaga ijtimoiy-
psixologik, ramziy va ba’zan hatto afsonaviy ma’no
berishi mumkin [21, 162]. Tasodifiy tabiatning tarixiy haqiqatlariga qarab o‘z navbatida,
o‘zlari tomonidan konstitutsiyaviy g‘oyani shakllantirishga va konstitutsiyaning normativ
vakolatiga teskari ta’sir ko‘rsatishga qodir. Konstitutsiyaviy fikr rivojlanishining dastlabki
bosqichlarida konstitutsiyaviy g‘oyaning ramziy kuchi uning me’yoriy ta’siridan ustun keldi,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
43
konstitutsiyaviy g‘oyada mavjud bo‘lgan qonun bilan ta’minlangan erkinlikning ramziy
ma’nosi va va’da qilingan eng yulduzli soatlarda mustahkamlandi va bir
-
biriga samarali ta’sir
ko‘rsatdi. Konstitutsiyaviy davlatning ikki yuz yildan ortiq tarixi natijasida konstitutsiyaning
funksiyalari sezilarli darajada xilma-xillashdi: huquqiy tartibni saqlab turish siyosiy
integratsiya vazifalari bilan to‘ldirildi, konstitutsiyalashtirish g‘oyasi davlat konstitutsiyasi
chegaralaridan tashqariga chiqadi va tobora butun ijtimoiy hayotni qamrab oladi, huquqiy
va konstitutsiyaviy kafolatlar berish funksiyasi afsonaga o‘xshash kuchli konstitutsiyaviy
absolyutizmga aylandi. Konstitutsiya tarixi va uning vazifalari konstitutsiya birlashtirgan va
davlatga qo‘shilgan xalqning madaniyati va o‘z
-
o‘zini anglashida aks etadi. Konstitutsiya
funksiyalarining tizim nazariyasi huquqiy tizimning oqilona va maqsadli funksiyasi va
qonunga nisbatan transsendental harakat funksiyasi o‘rtasida tubdan farq qiladi. Kelgusida
biz konstitutsiyaning asosiy funksiyalarini quyidagi parametrlarga muvofiq muhokama
qilamiz.
KONSTITUTSIYANING KLASSIK FUNKSIYASI
1.
Erkinlik va kuchlarning bo‘linishi ramzi
XVIII va XIX asrlardagi inqiloblar yozilgan konstitutsiya belgisi ostida kurash olib
bordi. Diniy sanksiyalarga asoslangan monarxiyalarni ag‘darish va demokratiyaga o‘tish
jarayonlari konstitutsiyalarni yaratishga chaqiriqlarda parchalanadi [1, 250
–
252].
Konstitutsiya davlatning ma’lum bir huquqiy asosi sifatida g‘oyaning asosini tashkil etdi
va konstitutsiyaviy fikrlashga siyosiy kuch berdi. Mazmun jihatidan konstitutsiyaviy fikr
hokimiyatni shaxs erkinligi manfaatlari yo‘lida ajratish orqali monarxiya qudratini
cheklashga qaratilgan edi. Ushbu konstitutsiyaviy ta’rif 1789
-yil Fransiya inson va
fuqarolik huquqlari Deklaratsiyasining 16-
moddasida o‘zining klassik ifodasini topdi:
“Huquqlar kafolatlanmagan va hokimiyatlar bo‘linmagan jamiyatda Konstitutsiya mavjud
emas” [16,
3]. Shu asnoda, konstitutsiyani yaratishga qaratilgan yagona chaqiriqda
ifodalangan siyosiy intilishlar shakllantirildi: siyosiy hokimiyatni cheklash va nazorat
qilish orqali fuqaroning erkinligi XVIII asr oxiridan boshlab zamonaviy
konstitutsiyalarning progressiv zafarli yurishi zamonaviy davlatni qonuniylashtirish
asoslarini almashtirishga olib keldi. Konstitutsiyalar ongli ravishda va ishonch bilan
monarxiya qonuniylashtirishning oxiri va demokratik davrning boshlanishini e’lon qildi:
“Biz, Amerika Qo‘shma Shtatlari xalqi, yanada mukammal Ittifoq tuzish, adolat o‘rnatish,
ichki tinchlikni kafolatlash uchun, birgalikda mudofaani ta’minlash, umumiy farovonlikni
ta’minlash biz va avlodlarimiz uchun erkinlikning afzalliklarini ta’minlash uchun ushbu
Konstitutsiyani Amerika Qo‘shma Shtatlari uchun e’lon qilamiz va o‘rnatamiz” [2, 348].
Xalq konstitutsiyani yozish jarayonida nafaqat asosiy ijrochi, balki siyosiy
hokimiyatning yakuniy asosi hisoblanadi. Biroq, inson tafakkurining mustaqilligi va
qonunning qonun chiqaruvchining ixtiyoriy harakati sifatida malakasi o‘sha davrning o‘z
-
o‘zining ongiga zid edi. Ko‘proq darajada konstitutsiya kashf etilgan tabiiy
-huquqiy
voqelikni tan olish va aniqlash sifatida belgilandi: “Fransuz xalqi vakillari Milliy majlis
tuzib, jaholat, inson huquqlarini chetda yoki e’tiborsiz qoldirish ijtimoiy ofatlar va
hukumatlar korrupsiyasining yagona sababidir, tabiiy, ajralmas va muqaddas inson
huquqlari to‘g‘risidagi tantanali Deklaratsiyada bayon etishga qaror qildi… Shunga ko‘ra,
Milliy Assambleya Oliy mavjudotning ... yuzida va homiyligida inson va fuqaroning
huquqlarini tan oladi va e’lon qiladi” [3, 68–
74]. Xuddi shu asosda, nemis xalqi ham
o‘zlarini asosiy qonunda “daxlsiz va ajralmas inson huquqlari har bir insoniyat
jamiyatining asosi” uchun javobgar deb bilishadi [13].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
44
2. Klassik funksiya vaqti
XIX asr konstitutsiyaviy harakatlari Yevropaga va “kechikkan holda” –
Germaniyaga millatning uyg‘ongan va erkin shakllangan siyosiy ongini olib keldi.
Shunday qilib, konstitutsiyaning ishlab chiqilgan klassik konsepsiyasi tarixan to‘xtatib
bo‘lmaydigan inqilobiy salohiyatning mohiyatidir: uning ta’siri ostida Germaniyada
suveren monarxiyadan konstitutsiyaviy monarxiya orqali asosiy qonunga ega
demokratik konstitutsiyaviy davlatga o‘tish sodir bo‘ldi. Konstitutsiya erkinlik va
hokimiyatlarning bo‘linishi ramziga aylandi. Konstitutsiyaning klassik funksiyasi
“konstitutsiyaviy davlat” konsepsiyasida o‘zining siyosiy timsoli va real rivojlanishini
topdi [4]. Yashirin inqilobiy salohiyat bugungi kungacha konstitutsiyaning klassik
konsepsiyasiga xosdir. Hatto butun dunyo diktaturalari tomonidan zolim rejimlarini
yashirish uchun tez-tez ishlatiladigan sof dekorativ konstitutsiyalar ham, siyosiy
yuksalish sharoitida erkin davlat qonun ustuvorligi yo‘lida siyosiy harakatlarni qo‘llab
-
quvvatlashi, hamrohlik qilishi, tashkil qilishi mumkin. Xuddi shunday, keng va kuchli
konstitutsiyaviy harakat Sharqiy Yevropadagi sobiq kommunistik blokda yangi siyosiy
tartibni yaratish jarayonlariga hamroh bo‘ldi. Hatto Eron Islom Respublikasi ham
konstitutsiya orqali siyosiy hokimiyatni o‘rnatishning jozibali g‘oyasiga to‘sqinlik qila
olmaydi: Qur’onning konstitutsiyaviy va huquqiy konsolidatsiyasi (1979
-y.
Konstitutsiyasining 1- va 2 moddalari) xulosa qiladi
–
ijobiy huquq mantig‘i doirasida va
konstitutsiyaviy-
huquqiy ong tamoyillari to‘plami sifatida uning amaliy huquqiy
bo‘lmagan ma’nosi aslida undan kelib chiqmaydi, balki uni ijobiy huquqiy ko‘rsatmalar
shaklida ifodalaydi.
DAVLAT KONSTITUTSIYASI
1. Millat va konstitutsiya
Zamonaviy konstitutsiyaviy fikr tug‘ilayotgan zamonaviy milliy davlat bilan bir
vaqtda va uning bag‘rida paydo bo‘ldi. Davlatning parchalanayotgan monarxik
qonuniylashtirilishi birlik va davlat muammosini birinchi o‘ringa olib chiqdi. Bu chaqiriq
millat, ya’ni o‘zini siyosiy birlik sifatida anglagan va davlatga birlashgan xalq g‘oyasi
orqali hal qilindi. O‘shandan beri “konstitutsiya” alohida va maxsus tushuncha sifatida –
“millat” tushunchasi bilan uzviy bog‘liq va davlatga bog‘langan. Fransiya deklaratsiyasi
bu aloqa haqida ta’sirchan to‘xtalib o‘tadi: “Suveren hokimiyatning manbai millatdir.
Hech bir muassasa, hech bir shaxs millatdan aniq kelmaydigan kuchga ega bo‘lolmaydi”.
Konstitutsiyani davlatsiz tasavvur qilib bo‘lmaganday, millatsiz (xalqsiz) ham tasavvur
qilib bo‘lmaydi. Shu nuqtai nazardan, millat va “aholi”, ya’ni bir hududda yashovchi
“jamiyat” bir xil tushunchalar emas [9]. Abbat Siyes yozganidek, millat –
bu tirik
organizm: “Umumiy qonun ostida yashaydigan va bitta qonunchilik instituti vakili
bo‘lgan odamlar jamiyati” [16, 7]. Xalq millat sifatida ta’sis etuvchi hokimiyat sifatida
(pouvoir constituant) ko‘proq darajada konstitutsiyaviy
-
ta’sis hokimiyatining sub’yekti
hisoblanadi. Millat bo‘ysunadigan qonunlar jamoasida (la commune) va fuqarolikni
qonuniy ro‘yxatdan o‘tkazishda har qanday davlat uchun birlashtiruvchi element bir
vaqtning o‘zida namoyon etiladi. Konstitutsiyani qabul qilish jarayonida ochib
berilayotgan va yaratilayotgan millat shaxslar massasidan yagona siyosiy organizmni
tashkil etadi, konstitutsiyada o‘zining ramziy ifodasini topadigan “unitar vakillik” ni joriy
qiladi [20]. Konstitutsiyaning doimiy vazifasi millatning o‘zini o‘zi aniqlashni
yangilashdir, vakillik orqali - uning ramzlari, shaxslari, protseduralari va muassasalari -
millatning siyosiy birligini saqlab qolishdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
45
Konstitutsiyaviy davlatda millat davlatni qonuniylashtirishning fundamenti va
asosini tashkil etadi. “Xalq” dan kelib chiqadigan barcha davlat hokimiyati unga
asoslanadi [17, 7]. Aynan shu asosda ijobiy konstitutsiyaviy qonun barcha siyosiy
hayotning o‘zini o‘zi tashkil etishini ta’minlaydi.
2. Siyosiy hayotning konstitutsiyasi.
Odatda, konstitutsiya ma’lum bir davlat shakllantiruvchi jamoaning (xalqning)
mavjudligini va ma’lum bir davlat hududining mavjudligini ta’minlaydi. Ammo ustuvor
vazifa sifatida konstitutsiya davlat hokimiyati elementini tashkil etish, konkretlashtirish
va rasmiylashtirishga mo‘ljallangan. “Konstitutsiya orqali millat emas, balki uning o‘z
kuchi shakllanadi” [9,
9
–
24].
Davlat tanqidiy davlat bilan aniqlanishni to‘xtatgandan
so‘ng, konstitutsiya yordamida hokimiyatni amalga oshirishni huquqiy asosda tashkil
etish va shu tariqa uni ijobiy huquqiy yo‘l bilan qonuniylashtirish zarurati tug‘ildi.
Shunday qilib, siyosiy hayotni qonuniylashtirish va tashkil etish, shuningdek, jamiyat
uchun fundamental moddiy qarorlarni tizimlashtirish konstitutsiyaning muhim
mavzusiga aylandi. Konstitutsiya davlat hokimiyatini huquqiy asosda har tomonlama
rasmiylashtirish funksiyasini o‘z zimmasiga oldi. Tizim
-nazariy nuqtai nazardan,
konstitutsiya siyosat va huquqni birlashtirish zonasiga joylashtirilgan bo‘lib, erkinlik va
samaradorlik darajasini o‘zaro oshiradi.
2.1. Legitimizatsiyalash
Konstitutsiyalar hokimiyatni qonuniylashtiradi. Davlat hokimiyati va samarali
qonun endi o‘zgarmas deb hisoblanmaydigan paytdan boshlab, ularni ongga tushuntirish
va, xususan, ularni ma’lum bir shaxsning erkinligi huquqi nuqtai nazaridan ko‘rib chiqish
zarurati tug‘iladi [15,
199
–203]. Bu vazifani konstitutsiya ta’minlaydi. Konstitutsiyada
belgilangan narsa qonun ustuvorligi bilan boshqariladigan davlatda qonuniy hisoblanadi.
Davlat hokimiyatini qonuniylashtirishning bu funksiyasi har qanday normativ
konstitutsiyaga xosdir. Davlat hokimiyatini qonuniylashtirish konstitutsiya qabul
qilinishi bilan yakunlanadi. Qo‘shimcha qonuniylashtirish endi talab qilinmaydi:
zamonaviy davlatdagi konstitutsiya qonuniylashtirish poydevoriga asos soladi.
Konstitutsiyaning siyosiy tuzilishining qonuniyligi ijobiy huquqiy tartibda yopiladi.
Konstitutsiya davlatning asosiy tashkiliy tuzilishini normativ tarzda belgilaydi. Davlat
suverenitetini ta’minlash muayyan davlat organlariga topshirilishi kerak, ularning
shakllanishi protsessual tartibga solinishi, funksiyalari, chegaralari va vakolatlari aniq
belgilanishi kerak. Shunday qilib, konstitutsiya davlat organlarini o‘rnatadi, ularning
vazifalarini belgilaydi, ularni shakllantirish tartibini, shuningdek o‘zaro bo‘ysunish
munosabatlarini tartibga soladi. Federativ davlatda konstitutsiya qo‘shimcha ravishda
qonun ijodkorligi, davlat boshqaruvi sohasida davlat hokimiyatining federal
taqsimlanishini, shuningdek soliq to‘lovlarini yig‘ish va taqsimlashni belgilaydi [15, 6].
Shu ma’noda konstitutsiya davlatda huquqiy tartibni shakllantirish funksiyasini bajaradi.
U tarkibidagi siyosiy komponentni huquqiy shaklga keltiradi, demokratiyani
fuqarolarning siyosiy hokimiyatni amalga oshirishda qonun bilan belgilangan tartibda
ishtirok etadigan boshqaruv shakli sifatida belgilaydi.
2.2. Bog‘liqlik
Konstitutsiya
–
nafaqat xalqning ta’sis kuchi tomonidan qabul qilingan qonun, balki
davlatning o‘zini bog‘laydigan va cheklaydigan qonundir. Konstitutsiyaning ustunligi
konseptual ravishda konstitutsiyaning o‘ziga tegishli.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
46
Taniqli nemis davlat arbobi Karl Shmitt konstitutsiyaning asosiy qoidalarini
“konstitutsiyaning ijobiy konsepsiyasi”, ya’ni ta’sis hokimiyati tomonidan qabul qilingan
siyosiy hamjamiyat shakli va turi to‘g‘risida umumiy qaror sifatida tavsiflashga harakat
qildi [17]. 79-moddaning 3-bandidagi zamonaviy Germaniya asosiy Qonuni
konstitutsiyaning bunday ijobiy konsepsiyasini ijobiy huquqiy rasmiylashtirishga misol
keltiradi [7]. Ta’sis hokimiyati tomonidan qabul qilingan asosiy qoidalarga demokratiya
va qonun ustuvorligi, federativ davlat tuzilishi va ijtimoiy davlat to‘g‘risidagi qoidalar
kiradi, inson huquqlari g‘oyasini ijobiy huquq sohasiga o‘tkazish to‘g‘risida va shu bilan
sud himoyasiga ega bo‘lgan va to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri harakatga ega bo‘lgan asosiy huquqlarda,
shu jumladan ushbu huquqlarni “inson huquqlari g‘oyasini rivojlantirish toji” sifatida
ta’minlash va ularga rioya qilishning samarali mexanizmi kiradi [24, 46]. Liberal
konstitutsiyaviy nazariya nuqtai nazaridan bunday ijobiy-huquqiy abadiy qoidalarning
ta’siri ikki tomonlamadir. Bir tomondan, ular siyosiy harakat qiladilar, hokimiyatni
cheklaydilar va uni nazorat ostida ushlab turadilar, mazmunli ma’noda esa jamiyat
integratsiyasini kuchaytiradilar va shu bilan ijtimoiy organizmga o‘z vaqtida o‘ziga xoslik
beradi. Boshqa tomondan, ular uzoq vaqt davomida yangi voqelikka moslashishni
cheklashlari yoki hatto istisno qilishlari mumkin. Bu konstitutsiyaviy va huquqiy
hujjatlarga bo‘lgan ishonchni yo‘qotishiga olib kelishi mumkin, ular endi tegishli deb
qabul qilinmaydi va shu bilan umuman konstitutsiyaning qonuniyligi zaiflashadi.
Konstitutsiyani qabul qilish akti mavjudligi uning sharti bo‘lgan siyosiy
hamjamiyatning turi va shaklini belgilaydi [19, 162].
Konstitutsiyaviy davlat, aniq davlat bo‘lib, hech bo‘lmaganda yaratilishida
davlatning muhim konsepsiyasini ilgari suradi. Zamonaviy davlatning strukturaviy
modeli
tarixan,
mantiqan
haqli,
va
aslida
uning
konstitutsion-huquqiy
rasmiylashtirilishidan ilgari kelgan. Konstitutsiya tushunarli bo‘lgan ob’yektga muhtoj
bo‘lib, unga shakl berishi, boshqacha qilib aytganda, uni tashkil qilishi mumkin. Garchi
konstitutsiyaviy davlatda konstitutsiyani o‘zgartiradigan barcha davlat hokimiyati, shu
jumladan qonun chiqaruvchi hokimiyat konstitutsiyaviy (pouvoir constitué),
institutsional emas, ya’ni, avvalgi konstitutsiya (pouvoir constituant), davlat
konstitutsiyadan kelib chiqmaydi, balki uning uchun konstitutsiya orqali ochib
beriladigan va mustahkamlanadigan siyosiy substrat, ob’yektiv asosdir. Bunga davlat
substratining o‘zgarishi va tegishli konstitutsiyaviy
-huquqiy oqibatlar kiradi: davlatni
“tarqatib yuborish” deb ataladigan jarayonlar konstitutsiyaviy rivojlanishda zaruriy
mavzu bo‘lishiga qaramay, ular hech qanday tarzda davlatning konstitutsiyasida oliy
mavqeini ko‘rsatmaydi [23].
Har bir konstitutsiya madaniy, tarixiy shart-sharoitlarga va uni muqarrar ravishda
belgilaydigan siyosiy sharoitlarga asoslanishi kerak. Shu munosabat bilan
konstitutsiyalar “ushbu millatda qay darajada rivojlanganligi to‘g‘risida oqilona fikr va
xabardorlik” dan kelib chiqadi [25, 250]. Shuning uchun konstitutsion davlat –
bu
allaqachon ushbu xalqning siyosiy jamiyatiga mos keladigan davlat bo‘lib, u o‘zi o‘ziga
konstitutsiyani bergan va boshqacha emas, go‘yo bu xalq avval konstitutsiyani kiritgan va
shundan keyingina davlat tuzgan. Konstitutsiyasiz davlatni xuddi davlatsiz konstitutsiya
kabi tasavvur qilib bo‘lmaydi, chunki davlatni konstitutsiyasiz, shuningdek
konstitutsiyani davlatsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi, chunki “mavhum davlat” ni ma’lum bir
konstitutsiyadan ajratib bo‘lmaydi. Davlat va konstitutsiya bir
-birisiz mavjud
bo‘lolmaydi, biroq ular bir
-
birini o‘zaro shartlashadi. Konstitutsiyaviy nazariya ushbu
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
47
misoldan quyidagi saboq olishi mumkin: konstitutsiya yordamida davlatchilikni sun’iy
ravishda shakllantirish istagi qarshilikka duch keladi. Buning o‘rniga millat va u orqali
davlatchilik tabiiy ravishda rivojlanishi kerak. Shu munosabat bilan Gegel bashorat qilgan
formulalarga murojaat qilish o‘rinli: “Chunki konstitutsiya bir lahzada yaratilgan narsa
emas, balki bir asrlik mehnatni nazarda tutadi [18]. …Konstitutsiyani faqat sub’yektlar
yaratishi mumkin emas. Napoleon Ispanlarga bergan narsa [ya’ni konstitutsiya]
avvalgidan ko‘ra oqilona edi, va shunga qaramay, ular buni o‘zlariga begona narsa sifatida
rad etishdi, chunki ular hali bunday rivojlanish zaruriyatiga еtib kelmagandi. Xalq, uning
davlat tuzilishi ularning huquqi va holatiga mos kelishini his qilishlari kerak, aks holda “u
tashqi tomondan mavjud bo‘lishi mumkin, ammo u na ma’noga, na qiymatga ega bo‘ladi”
[6, 47]. Yevropa Ittifoqi hozirgi paytda va yaqin kelajakda hali davlat bo‘lmaganligi
sababli, bunday konstitutsiya loyihasi yordamida uni davlatga aylantirish mumkin emas,
chunki mazmuni va shakli, davlat va konstitutsiya bir-
birini to‘ldirishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Декларация прав человека и гражданина от 26 августа 1789 г. Ст.16 //
Конституции и законодательные акты буржуазных государств XVII–XIX вв. / под
ред. и с предисл. П.Н.Галанзы. М. : Мысль : Госюриздат, 1957. С.250–
252.
2.
Конституция Соединенных Штатов Америки от 17 сентября 1787.
Преамбула // Конституции зарубежных государств: учеб. пособие / сост.:
В.В.Маклаков. 3
-
е изд., перераб. и доп. М. : БЕК, 2002. С.348. 6 Декларация прав
человека и гражданина от 26 августа 1789 г. Преамбула.
3.
Основной закон Федеративной Республики Германии от 23 мая 1949 г.
Ст.1, абз. 2 // Конституции зарубеж
-
ных государств / сост.: В.В.Маклаков. С.68–
74.
Там же: «Сознавая свою ответственность перед Богом и людьми… немецкий народ,
исходя из своей конституи
-
рующей власти, принял настоящий Основной закон».
4.
См.: Plessner H. Die verspätete Nation: Über die poli
-
tische Verführbarkeit
bürgerlichen Geistes.
Stuttgart : W.Kohlhammer, 1959.
5.
См
.: Wahl R. Op. cit. Rn.5 et seq., 11 et seq.
6. Wahl R. Op. cit.; Pauly W. Die Verfassung der Paulskir-che und ihre
Folgewirkungen // Handbuch des Staats-rechts der Bundesrepublik Deutschland. Bd.I:
Histori-
sche Grundlagen / J.Isensee, P.Kirchhof (Hrsg.). §3. Rn.1 ff., 47 ff.
7.
О символическом содержании термина «конституция» см.: Gebhardt J. Die
Idee der Verfassung: Symbol und Instrument // Verfassungen als Fundament und Instru-
ment der Politik / A.Kimmel (Hrsg.). Baden-Baden : Nomos, 1995. S.9
–
24, 14 ff.; Brodocz
A. Die symboli-sche Dimension der Verfassung. Berlin : Springer, 2003.
8.
Ср.: Böckenförde E.
-W. Begriff und Probleme des Ver-fassungsstaates // Staat,
Politik, Verwaltung in Euro-
pa: Gedächtnisschrift für Roman Schnur / R.Morsey,
H.Quaritsch, H.Siedentopf (Hrsg.). Berlin : Duncker und Humblot, 1997. S.137
9.
О символическом содержании термина «конституция» см.: Gebhardt J. Die
Idee der Verfassung: Symbol und Instrument // Verfassungen als Fundament und Instru-
ment der Politik / A.Kimmel (Hrsg.). Baden-Baden : Nomos, 1995. S.9
–
24,
10.
Ср.: Böckenförde E.
-W. Begriff und Probleme des Ver-fassungsstaates // Staat,
Politik, Verwaltung in Euro-
pa: Gedächtnisschrift für Roman Schnur / R.Morsey,
H.Quaritsch, H.Siedentopf (Hrsg.). Berlin : Duncker und Humblot, 1997. S.137 ff.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2023) / ISSN 2181-1415
48
11.
Ср
.: Kriele M. Die demokratische Weltrevolution: Warum sich die Freiheit
durchsetzen.
München : Piper, 1987.; Brodocz A. Die symboli
-sche Dimension der
Verfassung. Berlin : Springer, 2003.
12.
См.: Löwenstein K. Verfassungslehre. 2. Aufl. Tübin
-gen : Mohr & Siebeck, 1969.
S.153 ff.
13.
Ср.: Schmitt C. Verfassungslehre. München ; Leipzig : Duncker und Humblot,
1928. S.3. См. также: Isensee J. Nationalstaat und Verfassungsstaat –
wechselseitige
Bedingtheit // Recht und Recht: Festschrift für Gerd Ro
-ellecke zum 70. Geburtstag /
R.Stober (Hrsg.). Stutt-
gart : W.Kohlhammer, 1997. S.137 ff.; Schliesky U. Souveränität
und Legitimität von Herrschaftsgewalt. Tübingen : Mohr Siebeck, 2004. S.44. Ср.:
Böckenför
-de E.-
W. Die verfassungsgebende Gewalt der Völker // Zum Begriff der
Verfassung: Die Ordnung des Politi-
schen / U.K.Preuß (Hrsg.). Frankfurt am Main : Fi
-
scher, 1994. S.58 ff. См. также: Köppen H. Verfassungs
-funktionen
–
Vertragsfunktionen.
München : Duncker & Humblot, 2002. S.141 ff.
14.
Декларация прав человека и гражданина от 26 августа 1789 . Ст.3.
15. C
м
.: Isensee J. Die Staatlichkeit der Verfassung // Verfassungstheorie /
O.Depenheuer, Ch.Grabenwarter (Hrsg.).
Tübingen : Mohr Siebeck, 2010. S.199–
270. Rn.6 ff.
16.
Сийес Э.Ж. Что такое третье сословие? СПб.: Голос, 1906. С.6. См также:
Zum Begriff der Verfassung: Die Ordnung des Politischen / U.K.Preuß (Hrsg.). S.7.
17.
См.: Schmitt C. Verfassungslehre. S.3, 125; Schmitt C. Der Begriff des
Politischen: Text von 1932 mit einem Vorwort und drei Corollarien. Nachdruck, 1963.
S.45 ff., 51 ff. und passim; Depenheuer O. Solidarität im Verfas
-sungsstaat: Grundlegung
einer normativen Theorie der Verteilung [1991]. Norderstedt : Books on Demand, 2009.
S.287 ff.; Schliesky U. Op. cit. S.44.
18.
Эти мысли можно обнаружить уже у Цицерона в диа
-
логе «О государстве»
I, 39: Марк Туллий Цицерон. Диалоги. М. : Научно
-
издательский центр «Ладо
-
мир»
–
«Наука», 1994.
19.
Ср
.: Kelsen H. Vom Wesen und Wert der Demokratie.
2. Aufl. Tübingen :
J.C.B.Mohr, 1929. S.162 ff.
20.
Ср.: Depenheuer O. Solidarität im Verfassungsstaat. S.247 et seq., 266 et seq.
Народ без конституции –
это «атомизированная тол
-
па индивидов» (Гегель Г.В.Ф.
Философия права. М. : Мысль, 1990. §273).
21. Ziegler H.O. Die moderne Nation.
Tubingen : Mohr, 1931. S.100. Ср. также:
Preuß U.K. Op. cit. S.7 (20).
22.
Это вызывает в памяти вторую строфу гимна Гоген
-
цоллернов
(неофициального гимна Германии в 1871–
1918 годах): «Не рыцарь и не конь
хранят высокий трон, где князь стоит. Любовь народная, любовь свободная –
опора трона, как морской гранит».
23.
В качестве исключения государственная территория и национальная
группа (народ) являются темами конституционного регулирования в том случае,
когда в результате исторических перемен спорные вопросы распределения
требуют закрепления в конституции.
24.
Ср
.: Jellinek G. Allgemeine Staatslehre. 3. Aufl., Nach-
druck. Berlin : Häring,
1921 [1914]. S.394 ff.; Schlies-ky U. Op. cit. S.46.
25.
Siéyès E.J. Einleitung zur Verfassung [1789] // Si
-
éyès E.J. Politische Schriften,
1788
–
1790. Darmstadt ; Neuwied : Hermann Luchterhand, 1975. S.250.
