Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The concept of negligence in criminal law and its features
Shakhboz BURONOV
Samarkand State University named after Sharaf Rashidov
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2024
Received in revised form
15 January 2024
Accepted 25 February 2024
Available online
15 March 2024
This article, from a legal point of view, analyzes the form of
negligence in criminal law, examines various types of careless
behavior, responsibility for committing such actions and issues
of punishment for them.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss2/S-pp27-29
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
crime,
criminal code,
the task of the criminal law,
criminal law,
legal extinction,
criminal indictment.
Jinoyat qonunida aybning ehtiyotsizlik shakli tushunchasi
va
uning o‘ziga xos xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Jinoyat,
jinoyat kodeksi,
jinoyat qonunining vazifasi,
jinoyat huquqi,
huquqiy ehtiyotsizlik,
jinoiy loqaydlik.
Ushbu maqolada jinoyat qonunida aybning ehtiyotsizlik
shakli, uning turlariga oid tushunchalar, ular uchun javobgarlik
va jazo tayinlash masalalari huquqiy jihatdan tahlil qilingan.
Понятие халатности в уголовном праве и её особенности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
преступление,
уголовный кодекс,
функция уголовного
закона,
уголовный закон,
юридическая халатность,
преступная халатность.
В данной статье с юридической точки зрения
проводится анализ формы неосторожности в уголовном
праве, рассматриваются различные виды неосторожного
поведения, ответственность за совершение таких действий
и вопросы наказания за них.
1
Student, Faculty of Law, Samarkand State University named after Sharaf Rashidov. Samarkand, Uzbekistan.
E-mail: ruzikulabriyev2022@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
28
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksida aybning ehtiyotsizlik shakliga oid
ayrim masalalarni islohotlar talabi darajasida tartibga solingan deb bo‘lmaydi, unda
aybning mazkur shakliga oid umumiy qoidalar belgilangan xolos. Aybning ehtiyotsizlik
shakli, uning turlariga oid tushunchalar, ular uchun javobgarlik va jazo tayinlash
masalalari jinoyat qonunida yetarli darajada yoritilmagan. Bu esa aybning mazkur
shaklini aniqlash va baholash jarayonida sub’yektiv munosabatni yoki qonun normalarini
turlicha qo‘llash yoki talqin qilishni keltirib chiqarishi mumkin.
Bunday holat adolat g‘oyasi va odillik tamoyili buzilishiga olib keladi. Garchi
tergov-
sud amaliyoti ushbu sohada qonunda mavjud bo‘shliqni to‘ldirib turgan bo‘lsa
-da,
bu o‘rganilayotgan masalaning to‘g‘ri hal qilinishi amaliyot xodimlarining bilim saviyasi
va tajribasi bilan bog‘liqligi sababli masalaga bir xil yondashuv ta’minlayapti, deb
bo‘lmaydi. Binobarin, mamlakatimizda barpo etilayotgan huquqiy demokratik davlat,
unda qonunning ustuvorligi ta’minlanishi shartligi sharoitida jinoyat qonunining
vazifasini har doim ham bir xil bo‘lmagan tergov
-sud amaliyoti orqali bajarish
mumkinligiga qo‘shilib bo‘lmaydi.
Shu bois, qasddan yoki ehtiyotsizlik orqasida sodir etilgan jinoiy qilmishning ruhiy
jihatdan amalga oshirish mexanizmlari har xil bo‘lsa
-da, ayb jinoyat huquqi nazariyasida
sodir etilgan qilmishga nisbatan ruhiy munosabat sifatida shaxs ruhiyatining turli
sohalariga tegishli bo‘lgan tushunchalarda: intellektual va irodaviy elementlar sifatida
tadqiq etiladi.
Intellektual elementning tahlilidan shu ko‘rinadiki, u bilim xususiyatiga ega.
Bundan kelib chiqadiki, intellektual element
–
bu shaxs tomonidan o‘z qilmishining
ijtimoiy xavfliligi yoki ijtimoiy xavfli oqibatini anglash hisoblanadi. Aybning muhim
tarkibiy qismi bo‘lgan mazkur jarayonni qasd yoki ehtiyotsizlikning intellektual elementi,
deb nomlash tarqalgan. Irodaviy element esa shaxs irodasining yo‘naltirilganligini aks
ettiradi, bu o‘z navbatida shaxs faoliyatini muayyan bir yo‘nalishga qaratilishi bilan birga
u yoki bu xavfsizlik choralariga oid qoidalarni ongli ravishda chetlab o‘tishda ifodalanadi.
Jinoyat qonunida nazarda tutilgan turli xildagi intellektual va irodaviy
elementlarning qo‘shilishi aybning qasd yoki ehtiyotsizlik shakli hamda turlarini hosil
qiladi. Shu ma’noda intellektual va irodaviy elementlarni aybning mazmunini tashkil
etuvchi asosiy belgilar deyish mumkin. Demak, aybning intellektual va irodaviy
elementlari qo‘shilishining turli nisbati uni O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi
20-
moddasida qasd va ehtiyotsizlikka bo‘lish uchun mezon bo‘lib xizmat qiladi. O‘z
navbatida, aybning qasd shakli to‘g‘ri qasd va egri qasdga (JK 21
-modda), ehtiyotsizlik
shakli esa o‘z
-
o‘ziga ishonish va beparvolikka (JK 22
-
modda) bo‘linishi belgilangan. G‘arb
davlatlari qonunchiligida esa ehtiyotsizlik aybning mustaqil shakli sifatida ilk bor o‘rta
asrlarda italyan jinoyat huquqi ta’limotida shakllantirilgan va u egri qasdning
tushunchasi mahsuli bo‘lmish, shaxsning qonunga xilof xatti
-harakatlari oqibatini
oldindan ko‘ra bilishi shart bo‘lgan va bunga imkoni bo‘lgan holatlardagi ruhiy
omillarning jarayoni bo‘lib xizmat qilgan [1].
Shunga qaramay, ayb yuridik ma’noda faqat qonun chiqaruvchi tomonidan
belgilangan shakl va turlarda mavjud bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston Respublikasida qonun
chiqaruvchi aybning ehtiyotsizlik shaklini ikki turi: o‘z
-
o‘ziga ishonish va beparvolikni
farqlab belgilagan. Jinoyatni sodir etgan shaxs o‘z xulq
-atvori qonunda nazarda tutilgan
ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib chiqarishi mumkinligiga ko‘zi yeta turib, ehtiyotkorlik
chora-tadbirlariga ongli ravishda rioya etmagan holda bunday oqibatlar kelib
chiqmasligiga asossiz ravishda umid qilgan bo‘lsa, bunday jinoyat o‘z
-
o‘ziga ishonish
oqibatida sodir etilgan deb topiladi (JK 22-moddasi, ikkinchi qismi).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2024) / ISSN 2181-1415
29
V.F.
Kirichenko esa “huquqiy ehtiyotsizlik”ni ehtiyotsizlikning alohida mustaqil
ko‘rinishi sifatida ajratib ko‘rsatgan va bu fikrni A.S.
Nikiforov ham qo‘llab
-quvvatlagan [2].
P.S.
Dagel o‘z asarlarida ehtiyotsizlikning jinoyat qonunida mustahkamlangan
ko‘rinishlaridan tashqari “huquqiy ehtiyotsizlik”, “irodaviy beparvolik” va “jinoiy
loqaydlik” kabilarni ham ajratib ko‘rsatadi. Uning fikricha, bular o‘z
-
o‘ziga ishonish va
beparvolikning qonunchilikda mustahkamlangan chegaralari bilan qamrab olinmagan
ekan [3].
Vaholanki, ehtiyotsizlikni qonunchilikda belgilanganidan boshqa yangi turlari
bo‘lishi kerakligi nazariyasi tarafdorlari o‘zlarini fikrlarini yuqoridagi kabi turli hayotiy
misollar bilan asoslashga harakat qilmasinlar, ular tomonidan ehtiyotsizlikning alohida
ajratib ko‘rsatilgan yangi turlari jinoyat qonunida belgilangan ehtiyotsizlikning ikki turi
mazmuni bilan to‘liq qamrab olinganligini ko‘rish mumkin.
Shu sababli, biz uchun A.I.
Rarogning “Ehtiyotsizlikning qonunchilikdagi ta’rifi
aybning bu ko‘rinishiga oid barcha turlarni qamrab oladi va ular sifat nuqtai nazaridan
alohida mustaqil ko‘rinish tashkil etmaydi” [4], degan fikri ham nazariy, ham amaliy
jihatdan asosli ko‘rinmoqda. Ehtiyotsizlikni qayd etilgan turlari “to‘lig‘icha
ehtiyotsizlikning qonun chiqaruvchi tomonidan belgilangan ta’rifiga to‘g‘ri keladi va sifat
nuqtai nazaridan alohida mustaqil ko‘rinish emas” [5].
Aybning ehtiyotsizlik shakli va uning muammolari haqidagi fikrlarimizni davom
ettirar ekanmiz, shu o‘rinda ehtiyotsizlikning jinoyat qonunida belgilangan ta’rifiga oid
yana bir muhim muammoli masala mavjudligi ko‘rinadi. Bu ehtiyotsizlik tushunchasining
berilishida qonun chiqaruvchi shaxsning o‘zi tomonidan sodir etilgan ijtimoiy xavfli
qilmishga nisbatan ruhiy munosabatiga to‘xtalmasdan, shaxsning faqatgina ijtimoiy xavfli
qilmish oqibatlariga nisbatan munosabati bilan cheklanganligidir.
Savol tug‘iladi, ehtiyotsizlik orqasida jinoyat sodir etayotgan shaxs o‘z qilmishining
ijtimoiy xavfliligini anglaydimi?
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Тяжкова
И.М. Неосторожные преступления с использованием источников
повышенной опасности / Под.ред д
-
ра юридических наук, проф. В.С. Комиссарова.
-
СПб.: “Юридический центр Пресс”, 2002.
-
С.11 // Ўрта асрларда эрги қасд
тушунчаси қилмишнинг салбий оқибати ўлароқ, уларни олдиндан кўра билиш
имкони бўлган
-
бўлмаганлигидан қатъи назар, ҳар қандай бадхулқ онгнинг
кўриниши деб тушунилган.
2.
Кириченко В.Ф. Значение ошибки по советскому уголовному праву.
-
М.:
1952. С.28; Никифоров А.С. Основные вопросы уголовной ответственности за
преступления, совершенные по небрежности // Ученые записки ВИЮН. Вып. 1.
-
М.:
1955. С. 173
-174
3.
Дагель П.С. Проблема вины в советском уголовном праве. Автореф. дис. …
докт. юрид. наук.
-
Д.: 1969. С.21
-22
4.
Рарог А. И. Уголовная ответственность за неосторожное сопричинение. //
Уголовное право в XXI веке.
-
М.: ЛексЭст, 2002. С.62
5.
Ворошилин Е.В., Кригер Г.А. Субъективная сторона преступления. Учебное
пособие.
-
М.: 1987. С.55
-56.
