Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Assessing the impact of social institutions on society based
on gender indices using the example of the Women,
Business and Law Index
Bobur KHONTURAEV
"Family and Gender" Research Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2024
Received in revised form
28 February 2024
Accepted 20 March 2024
Available online
15 April 2024
The author investigates thoroughly the methodological
framework and extra components of the Women, Business, and
Law Index concerning the Republic of Uzbekistan in the
academic essay. This research includes a study of the regulatory
and normative obstacles that hinder the country
’
s progress in
this ranking. The author systematically evaluates the current
challenges to identify and examine the significant concerns
impeding development. The report also provides detailed
suggestions carefully crafted to tackle these difficulties. The
author systematically analyzes the elements influencing
Uzbekistan
’
s present position in the index to provide effective
remedies. This inquiry is crucial for stakeholders seeking to
improve gender equality and support women
’
s involvement in
commercial and legal fields in Uzbekistan. The article
contributes substantially to the discussion on gender equality,
providing valuable insights that might influence policy changes
and legal reforms to enhance the country
’
s position in the
Women, Business, and Law Index.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3/S-pp79-92
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
law,
business,
index,
mobility,
marriage,
monthly payment,
pension,
workplace,
family violence,
work.
1
Doctor of Philosophy (PhD) in Economics, Head of Department, "Family and Gender" Research Institute, Tashkent,
Uzbekistan. E-mail: idmon.88@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
80
Ijtimoiy institutlarining jamiyatga ta
’
sirini gender
indekslar asosida baholash “Ayollar, biznes va qonun”
indeks misolida
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
qonun,
biznes,
indeks,
harakatchanlik,
nikoh,
oylik t
o‘
lov,
pensiya,
ish joy,
oilaviy z
o‘
rovonlik,
mehnat.
Maqolada muallif tomonidan indeksning metodologik va
boshqa tarkibiy qismlari, amaldagi normativ-huquqiy
hujjatlarni mamlakatimizning xalqaro reytinglardagi
o‘
rnini
yuksaltirishga t
o‘
sqinlik qilayotgan normalar tahlil qilindi va
O‘
zbekiston Respublikasining Ayollar, biznes va qonun
indeksida
o‘
rnini yaxshilashga t
o‘g‘
anoq b
o‘
layotgan mavjud
haqiqiy muammolarning tizimli tahlilini olib borish, ularni hal
etish b
o‘
yicha takliflar ishlab chiqildi.
Оценка влияния социальных институтов на общество
на основе гендерных индексов на примере Индекса
«Женщины, бизнес и право»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
закон,
бизнес,
индекс,
мобильность,
брак,
ежемесячный платеж,
пенсия,
рабочее место,
насилие в семье,
работа
.
В статье автор рассматривает методологическую основу
Индекса «Женщины, бизнес и право» Республики
Узбекистан и другие составляющие. Исследование
затрагивает законодательные и регуляторные барьеры,
мешающие продвижению страны в данном рейтинге.
С целью предложить эффективные меры правовой
поддержки автор детально изучает факторы, влияющие на
текущее положение Узбекистана в индексе. Статья вносит
значительный вклад в дебаты о гендерном равенстве,
предоставляя ценную информацию, способную повлиять
на политические и правовые реформы для улучшения
позиции страны в Индексе «Женщины, бизнес и право».
KIRISH
S
o‘
nggi yillarda xotin-qizlar va erkaklar uchun teng huquq hamda imkoniyatlarga
erishish, jamiyat va davlat ishlarini boshqarishda ularning teng ishtirok etishini
ta
’
minlash, xotin-qizlarni ijtimoiy-huquqiy jihatdan q
o‘
llab-quvvatlash, shuningdek,
xotin-qizlarni tazyiq va z
o‘
ravonlikdan himoya qilishga qaratilgan keng k
o‘
lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Ushbu islohotlar mamlakatimizning xalqaro reyting va
indekslardagi k
o‘
rsatkichlari oshishiga sabab b
o‘
lmoqda.
Jumladan, ayollar, biznes va qonun indeksning 2020-yilda xotin-qizlar
huquqlari va gender tenglik b
o‘
yicha ahamiyatga molik islohotlarni amalga
oshirgan 27 ta davlat qatoriga kiritilib, 5 po
g‘
onaga yuqorilab, 190 ta davlat
orasida 134-
o‘
rinni egalladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
81
Shu bilan birga, olib borilayotgan islohotlarga qaramasdan, mamlakatda tegishli
y
o‘
nalishlar b
o‘
yicha milliy reytinglarni yuritishga yordam beradigan, amalga
oshirilayotgan islohotlarning xalqaro mezonlar va standartlarga muvofiqligini
ta
’
minlashda hamda xalqaro tashkilotlar tomonidan
o‘
tkazilayotgan s
o‘
rovlarda aksariyat
islohotlar
o‘
z aksini topmayotgani oqibatida ustuvor xalqaro reyting va indekslarda
O‘
zbekiston Respublikasi quyi po
g‘
onalarda qolmoqda.
Ayollar, biznes va qonun indeksida
O‘
zbekiston 2021 va 2022-yillardagi
hisobotlarida
O‘
zbekistan 190 ta davlat orasida 70,6 ball bilan 134-
o‘
rinda qayd
etilgan holda
o‘
zgarishsiz qolib kelmoqda.
Shu bois ham
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi
PF
–
60-son Farmoni bilan tasdiqlangan 2022
–
2026-yillarga m
o‘
ljallangan Yangi
O‘
zbekistonning taraqqiyot strategiyasini jadal amalga oshirish, shuningdek,
O‘
zbekiston
Respublikasining ustuvor xalqaro reyting va indekslardagi k
o‘
rsatkichlarini yaxshilashga
y
o‘
naltirilgan islohotlarni amalga oshirish yuzasidan takliflar ishlab chiqishga mamlakat
ilmiy salohiyatini keng jalb etish hamda loyihaviy boshqaruvning xalqaro standartlaridan
foydalanish, davlat xizmatchilarining sohadagi bilim va k
o‘
nikmalarini oshirish maqsad
qilib q
o‘
yilgan.
Shuningdek, iqtisodiy va siyosiy-huquqiy xalqaro reyting va indekslarda
O‘
zbekiston Respublikasining
o‘
rnini yaxshilash, bu borada mutasaddi vazirlik va
idoralarning faoliyatini samarali muvofiqlashtirish, xalqaro maydonda mamlakatimiz
mavqeyini yanada yuksaltirish, xorijiy reyting agentliklari bilan hamkorlikni tizimli
ravishda amalga oshirish, mas
’
ul davlat organlari rahbarlariga yuklatilgan vazifalarni
o‘
z
vaqtida va sifatli bajarilishida ularning shaxsiy javobgarligini kuchaytirish maqsad qilib
q
o‘
yilgan. Shu munosabat bilan Jahon bankining Ayollar, biznes va qonun indeksida
O‘
zbekiston Respublikasining
o‘
rnini oshirish va mustahkamligini ta
’
minlash, xotin-qizlar
va erkaklar
o‘
rtasida siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va boshqa sohalardagi tengsizlikni
bartaraf etish,
O‘
zbekiston Respublikasining xalqaro maydondagi imidjini oshirish
imkonini beradi.
MAVZUGA DOIR ADABIYOTLAR TAHLILI
“Ayollar, biznes va qonun” indeksi turli martaba bosqichlarida ayollar va qonunlar
o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni baholovchi sakkiz ko‘rsatkichni belgilaydi. Bularga
mobillik, ish joyi, ish haqi, nikoh, ota-onalik, tadbirkorlik, aktivlar va pensiya kiradi. Tadqiqot
huquqiy gender tengligi va ayollarning iqtisodiy ishtiroki o‘rtasidagi hal qiluvchi bog‘liqlikni
ta’kidlab, erishilgan yutuqlar va qolayotgan muammolarni ta’kidlaydi (Trumbić, 2020).
Ayollar, biznes va qonunlar indeksi butun dunyo bo‘ylab ayollarning iqtisodiy faoliyat bilan
shug‘ullanishi uchun qonuniy to‘siqlarni o‘lchaydi va gender tengligini ta’minlashga hissa
qo‘shadi (Iqbal, 2018), (Arekapudi, 2018). “Ayollar, biznes va qonun” indeksi butun dunyo
bo‘ylab ayollarning iqtisodiy faoliyatda ishtirok etishi uchun huquqiy to‘siqlarni baholaydi va
sakiz ko‘rsatkichga e’tibor qaratadi (Iqbal, S.
2018).
TADQIQOT METADOLOGIYASI
Tadqiqotda ilmiy abstraksiyalash, guruhlash, qiyoslash, kontent va istiqbolli, empirik
tahlil va boshqa uslublardan foydalanildi. Maqolada ilmiy abstraksiyalash usuli yordamida
O‘zbekistoning indeksdagi o‘rni va holati, o‘rnini yaxshilashning ahamiyati va zarurati
asoslandi. Shuningdek, amaldagi normativ-huquqiy hujjatlarni mamlakatimizning xalqaro
reytinglardagi o‘rnini yuksaltirishga to‘sqinlik qilayotgan normalarni aniqlash nuqtai
nazaridan ekspert tahlil qilish hamda tahlil natijalariga ko‘ra tegishli tavsiyalar ishlab chiqildi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
82
TAHLIL NATIJALAR MUHOKAMASI
Jahon banki
tomonidan
“Ayollar, biznes va qonun”
indeksi (
WBL
) 2009-yilda
Jahon banki loyihasi asosida ishlab chiqilgan b
o‘
lib, 2010-yildan buyon muntazam
ravishda
o‘
tkazib kelinmoqda, ushbu indeks ayollarning iqtisodiy imkoniyatlariga ta
’
sir
k
o‘
rsatadigan qonunlar va qoidalar haqida ma
’
lumot t
o‘
playdi. Shuningdek, ayollarning
iqtisodiy imkoniyatlarini yaxshilash, kengaytirish va gender huquqlarini ta
’
minlash
b
o‘
yicha tadqiqotlar olib boradi.
“Ayollar, biznes va qonun”
indeksi tadqiqot va siyosat muhokamalarini, iqtisodiy
imkoniyatlar holati va ayollarning imkoniyatlarini kengaytirish haqida axborot berishga
qaratilgan.
“Ayollar, biznes va qonun”
indeksi barcha uchun iqtisodiy imkoniyatlarni
ta
’
minlash b
o‘
yicha amalga oshirilishi kerak b
o‘
lgan ishlarni ta
’
kidlab, erishilgan
yutuqlarni namoyish etadi. Jamiyatlar gender tengligiga erishgan sari, iqtisodiyot yanada
barqaror b
o‘
lib boradi.
1-rasm.
“
Ayollar, biznes va qonun
”
indeksining 8 ta indikatorlari
“Ayollar, biznes va qonun”
indeksi
190
mamlakatni qamrab olgan b
o‘
lib,
jami
35 ta savol
va
8 ta k
o‘
rsatkich
b
o‘
yicha mamlakatda
erkaklar
va
ayollarning
iqtisodiy imkoniyatlardan foydalanish
o‘
rtasidagi huquqiy tafovutlarni
baholagan
holda, har bir k
o‘
rsatkich ayolning karyerasidagi alohida bosqichni ifodalaydi.
HARAKATCHANLIK (MOBILITY)
Harakat erkinligi orqali ayollarning ishtiroki, harakatchanlik k
o‘
rsatkichi bilan
o‘
lchanadi, iqtisodiy imkoniyatlarni kengaytirish y
o‘
lidagi asosiy birinchi qadamdir.
Ushbu indikator erkaklar va ayollarning yashash joyini tanlash, erkin sayohat qilish,
pasport olish va
o‘
z xohishiga k
o‘
ra oilaviy uyni tark etish huquqlarini tartibga soluvchi
qonun va qoidalardagi farqlarni kuzatib boradi. Ayolning jismoniy harakatchanligini
cheklash, k
o‘
pincha uning xavfsizligini ta
’
minlash usuli sifatida oqlanadi, bu ayolning uy
x
o‘
jaligidagi muzokaralar pozitsiyasiga ta
’
sir qiladi hamda uning iqtisodiy va siyosiy
sohalardagi ishtirokini kamaytirishga olib kelishi mumkin. Masalan, ayolning
harakatchanligini cheklash uning mehnat bozoriga kirish va biznesni boshlash qaroriga
ta
’
sir qilishi mumkin.
Harakatchanlik
–
Mobility
Ish joy
–
Workplace
Oylik to‘lov
–
Pay
Nikoh
–
Marriage
Ota-onalik
–
Parenthood
Tadbirkorlik
–
Entrepreneurship
Ko‘chmas mol
-
mulklar
–
Assets
Pensiya
–
Pension
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
83
Aksincha, harakatchanlikdagi cheklovlarni olib tashlash ayollarni yaxshi ish bilan
ta
’
minlash imkonini beradi. Masalan, Efiopiya oila qonunchiligiga kiritilgan
o‘
zgartirishlar ayolning iqtisodiy huquqlarini mustahkamlab, uni uydan tashqarida
ishlash imkoniyatini oshirdi. Bundan tashqari, sayohat cheklovlarining olib tashlanishi
ayollarning nafaqat xususiy sektorda bandligini ta
’
minlabgina qolmay, balki ularning
biznes egasi b
o‘
lish ehtimolini ham oshiradi.
Statistik ma
’
lumotlarga k
o‘
ra, dunyoning 55 mamlakati ayollarning
harakatlanish erkinligini cheklashda davom etmoqda. Ulardan ikkitasi
–
Eron Islom
Respublikasi va Janubiy Sudan bu k
o‘
rsatkich b
o‘
yicha 0 ball olgan, 14 ta davlatda
ayol uydan bemalol chiqa olmaydi, 10 ta davlatda esa ayol erkak kabi chet elga chiqa
olmaydi, 34 davlatda ayol erkak kabi erkin yashash joyini tanlay olmaydi, 28 ta
davlatda ayollar pasport olish uchun ariza berishda hamon q
o‘
shimcha hujjatlar
taqdim etishlari shart
.
Mehnat (workplace)
Ish joyi k
o‘
rsatkichi ayolning mehnat bozoriga kirish qaroriga ta
’
sir etuvchi
qonunlarni, jumladan, uning huquqiy va mehnat qobiliyatini, shuningdek, kamsitish va
jinsiy z
o‘
ravonlikdan himoya qilishni tahlil qiladi. Tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatadiki,
ayolning
o‘
z kasbini erkin tanlay olmasligi uning ish topish imkoniyatlariga salbiy ta
’
sir
k
o‘
rsatmoqda va qonunchilikdagi t
o‘
siqlarni bartaraf etish ayollarni haq t
o‘
lanadigan
ishlarda va yuqori ma
’
lumot talab qiladigan ishlarda qatnashishga undashi mumkin.
Tadqiqotlarga k
o‘ra, ish joyidagi jinsiy zoʻravonlik ayolning martabasiga salbiy ta’
sir
koʻrsatishi va moliyaviy stressni kuchaytirishi mumkinligini ko‘
rsatadi.
Oylik t
o‘
lov (pay)
Ish haqi indikatori erkaklar va ayollarga teng qiymatdagi mehnat uchun teng haq
t
o‘
lashni ta
’
minlaydigan qonunlar mavjudligini va ular ayollarga tungi vaqtda, sanoat
ishlarida va xavfli deb topilgan ishlarda erkaklar bilan teng ravishda ishlashga ruxsat
berishini tekshiradi. Ayollarni kam haq t
o‘
lanadigan ishlarga majburlaydigan gender
tarafkashliklar va tengsizliklar, masalan, lavozimlar va ish soatlaridagi farqlar, ayollarga
g‘
amx
o‘
rlik qilish b
o‘
yicha nomutanosib mas
’
uliyati gender maoshidagi tafovutga yordam
beradi. Erkaklar va ayollar
o‘
rtasidagi daromadlar nomutanosibligining saqlanib qolishi
mamlakat iqtisodiyotining
o‘
sishiga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatadi.
Ayollarning ish kuchidan foydalanish huquqiga oid k
o‘
proq teng huquqli
qonunlarning qabul qilinishi mehnat bozoridagi teng natijalar va inson kapitalining
yaxshilanishi bilan ijobiy bo
g‘
liq b
o‘
lib, bunga faqat erkak ishchilar orqali erishib
b
o‘
lmaydi. Xotin-qizlarning kasb tanlashini cheklash nafaqat ish joylarini ajratishga, balki
mehnat bozoridagi buzilishlarga, ayollar ish haqining kamayishiga, innovatsiya va
unumdorlikning pasayishiga olib keladi. Ayolning tungi smenada ishlashini taqiqlash
uning lavozimi
o‘
sishiga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatishi mumkin. Ayni paytda 21 davlat
ayollarning tungi vaqtda ishlash qobiliyatini cheklaydi, 49 ta davlatda ayol xavfli ishlarda,
65 ta davlatda esa erkak bilan bir xil sohalarda ishlay olmaydi.
Nikoh (marriage)
Nikoh k
o‘
rsatkichi nikoh va ajralish bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan huquqiy cheklovlarni
baholaydi, bu ham ayollarning iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirishga muhim ta
’
sir
k
o‘
rsatadi. Qayerda bu cheklovlar davom etar ekan, ayollarning harakat erkinligi va
ayollarning uy x
o‘
jaligida qaror qabul qilish huquqi zaiflashadi. Hozirda ayollar 89 ta
davlatda bunday cheklovlarga duch kelishda davom etmoqda. Nikoh va ajrim kabi oilaviy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
84
masalalar, shuningdek, oiladagi z
o‘
ravonlik kabi boshqa kundalik ishlar k
o‘
pincha shaxsiy
hisoblanadi va odatda uy x
o‘
jaligi bilan chegaralangan ijtimoiy normalar hamda
ayollarning jamiyatdagi
o‘
rni haqidagi
g‘
oyalar bilan belgilanadi. Nikoh kabi
o‘
ta xususiy
masalalarni isloh qilish k
o‘
pincha milliy yoki madaniy
o‘
ziga xosliklarni himoya qilish
bahonasida qarshi chiqiladi.
Oiladagi z
o‘
ravonlik
ayollarning so
g‘
li
g‘
iga va ularning mehnatda faol ishtirok
etish qobiliyatiga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatishdan tashqari dunyo yalpi ichki mahsulotining 5
foizga qisqarishiga olib keladi. S
o‘
nggi tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatadiki, ayollarga nisbatan
z
o‘
ravonlikning iqtisodiy rivojlanishga salbiy ta
’
siri oiladagi z
o‘
ravonlikdan himoya
qiluvchi qonunlar mavjud b
o‘
lmagan mamlakatlarda kuchaymoqda. Oiladagi
z
o‘
ravonlikka qarshi qonunlarni qabul qilish va kuchaytirish hamda ayollarning qaror
qabul qilish vakolatlarini kuchaytirish oiladagi z
o‘
ravonlikning tarqalishi hamda unga
bo
g‘
liq iqtisodiy xarajatlarni cheklashga yordam beradi. Bundan tashqari, ayollarning ish
joyidagi farovonligini oshiradi va ularning lavozimga k
o‘
tarilish hamda yuqori maosh
olish ehtimolini oshiradi. Shu sababli oiladagi z
o‘
ravonlikka qarshi qonunchilik
ayollarning mehnatdagi ishtirokini yaxshilash uchun juda muhimdir.
Ota-onalik (parenthood)
Ota-onalik k
o‘
rsatkichi homiladorlik davrida va undan keyin ayolning ishiga ta
’
sir
qiluvchi qonunlarni, shu jumladan, pullik ta
’
tilni hamda firmalarda ayollarning homilador
b
o‘
lganligi sababli ishchilarni ishdan b
o‘
shatishini taqiqlovchi qonunlarni
o‘
rganadi.
Xalqaro Mehnat Tashkiloti (XMT)ning onalikni himoya qilish t
o‘g‘
risidagi konvensiyasi,
2000-
yil (№183)da belgilab qo‘
yilganidek, ayol tu
g‘
ishidan oldin, homiladorlik tufayli
ishdan b
o‘
shatilishidan himoyalanishi juda muhimdir. Homilador ishchilarni himoya
qilish ayollarni ishchi kuchida ishtirok etishga undash uchun muhim ahamiyatga ega.
Homiladorlik davrida mehnatni muhofaza qilish ayollarning farzand k
o‘
rishning biologik
qobiliyati tufayli nohaq ishdan b
o‘
shatilmasligi yoki kamsitilmasligini ta
’
minlaydi.
Ayol farzand k
o‘
rgandan keyin ham siyosatga aralashuv zarurati muhim b
o‘
lib
qolmoqda. Darhaqiqat, tadqiqotlar tu
g‘uruq ta’tillari va ayollar bandligi o‘
rtasida ijobiy
hamda statistik jihatdan muhim bo
g‘
liqlikni k
o‘rsatadi. Onalik ta’tillari ish beruvchi
kafolati emas, balki davlat tomonidan t
o‘
liq moliyalashtirilsa, ijobiy munosabat yanada
kuchayadi. 2000-yildagi XMTning Onalikni himoya qilish t
o‘g‘
risidagi konvensiyasida
k
o‘
rsatilganidek, 72 ta davlatda kamida 14 haftalik tu
g‘
uruq va tu
g‘
ish b
o‘
yicha
t
o‘lanadigan ta’til berilmaydi, 118 ta davlatda ishlaydigan onalarga kamida 14 haftalik
pullik tu
g‘uruq ta’tilini beradi. Biroq bu mamlakatlardan faqat 80 tasi ijtimoiy ta’minot
kabi davlat jam
g‘
armalari orqali onalik nafaqalarini beradi, 15 ta davlatda homiladorlik
va tu
g‘
ish b
o‘
yicha nafaqalar faqat ish beruvchi tomonidan qoplanadi, 23 ta davlatda esa
xarajatlar ish beruvchilar va davlat
o‘
rtasida taqsimlanadi.
Kerakli muddatdagi tu
g‘uruq ta’tili va ish joyini saqlab qolish juda muhim bo‘
lsa-
da, faqat onalik ta’tilini taklif qilish, ayniqsa, 30 haftadan ortiq, ish kuchidagi ayollarning
kamligi bilan bo
g‘
liq b
o‘
lishi mumkin. Tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatadiki, otalik va onalik
ta’tillari o‘
rtasidagi tafovutning kichikroq b
o‘
lishi ayollarning mehnatda ishtirok etish
k
o‘
rsatkichlarining yuqoriligi bilan bo
g‘
liq b
o‘
lib, ota-
ona ta’tillaridagi farqni qisqartirish
orqali ayollarning mehnatdagi ishtirokini oshirish mumkinligini k
o‘
rsatadi. Dunyo
b
o‘ylab 117 ta davlat otalarga pullik bolalik ta’tilini beradi. Garchi bir xil miqdordagi
mamlakatlarda tu
g‘uruq ta’tillari (118 ta) va ota
-
ona ta’tillari (117 ta) ta’minlansa
-da,
ta’tilning davomiyligi keskin farq qiladi, onalar uchun o‘
rtacha 192,3 kun va otalar uchun
22,5 kunga t
o‘g‘
ri kelmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
85
Tadbirkorlik (entrepreneurship)
Biznesni yuritish maoshli ishga muqobil va k
o‘pincha ayollar uchun ma’qul tanlov
b
o‘lgani uchun “Tadbirkorlik” indikatori ayolning biznes boshlash va yuritish
qobiliyatidagi t
o‘
siqlarni
o‘
rganadi. Xotin-qizlarga nisbatan teng b
o‘
lmagan huquqiy
munosabat tadbirkor ayollar va tadbirkorlik faoliyatini boshlashni rejalashtirayotgan
ayollar uchun jiddiy t
o‘
siq b
o‘
lmoqda. Tadbirkorlikni boshlash ayollarning iqtisodiy
imkoniyatlarini kengaytirishning muhim y
o‘
li hisoblanadi. Tadbirkorlikni boshlashda
ayollar sezilarli darajada k
o‘
proq t
o‘
siqlarga duch kelishadi. Natijada ayollarning
tadbirkor b
o‘
lish ehtimoli kamroq b
o‘
lib, global miqyosda har 100 tadbirkorga 68 nafar
tadbirkor ayol t
o‘g‘
ri keladi.
S
o‘
nggi taqdqiqotlarga k
o‘
ra, gender tafovuti daromadi past b
o‘
lgan mamlakatlarda
eng yuqori ekanligini k
o‘
rsatmoqda. COVID-19 pandemiyasi bu nomutanosiblikni yanada
kuchaytirdi, COVID-19 pandemiyasi davrida kredit olish uchun ariza topshirish ehtimoli
k
o‘
proq b
o‘
lsa-da, erkaklarga qarashli firmalarga qaraganda ikki baravar k
o‘
proq rad
etilgan. Ayniqsa, garovga q
o‘
yiladigan talablarni kamaytirish orqali ayollarning
moliyadan foydalanishini ra
g‘
batlantiradigan siyosat ayollarga tegishli firmalarning
unumdorligi va barqarorligini oshirishning muhim vositalaridir. Ayollar tadbirkorligidagi
cheklovlarni olib tashlash iqtisodiy inklyuziyaga sezilarli ta’sir ko‘
rsatishi mumkin.
Garchi 89 ta davlat tadbirkorlik k
o‘
rsatkichi b
o‘
yicha eng yuqori ballni q
o‘
lga kiritgan
b
o‘
lsa-da, k
o‘
pgina iqtisodlarda ayollar hali ham moliyadan foydalanishda qonuniy
cheklovlarga duch kelmoqdalar va bu ularning muvaffaqiyatli tadbirkor b
o‘
lish
imkoniyatlarini cheklaydi.
Xalqaro moliya korporatsiyasining hisob-kitoblariga k
o‘
ra, tadbirkor ayollarning
kreditga 1,7 trillion AQSh dollari miqdorida qondirilmagan talabi mavjud. Bugungi kunga
qadar 101 ta davlatda kredit olishda gender asosidagi kamsitishlarni aniq taqiqlovchi
qonun hujjatlari hali ham mavjud emas ekan.
K
o‘
chmas mol-mulklar (assets)
Ayollarning iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirishda mulkning asosiy rolini
hisobga olgan holda, Mol-mulk k
o‘
rsatkichi mulkchilik va meros b
o‘
yicha gender
farqlarini
o‘
rganadi. Ayollarning resurslarga egalik qilishi, ulardan foydalanishi va
nazorati ularning faoliyati va iqtisodiy daromadlari uchun muhimdir. Empirik tadqiqotlar
shuni k
o‘
rsatadiki, turmush
o‘
rtoqlar
o‘
rtasida mulkning teng taqsimlanishi ayollarning
oilada qaror qabul qilishiga yordam beradi. Masalan, xotin-qizlarning meros huquqini
mustahkamlash ayollarning ta’lim va sog‘
li
g‘ini yaxshilashga ijobiy ta’sir ko‘
rsatadi.
So‘rovda qatnashgan 190 ta davlatdan 76 tasida hali ham ayollarning mulkiy huquqlari
cheklanmoqda. Dunyo bo‘ylab 57 ta davlat ayolning uy xo‘jaligiga qo‘shgan pulsiz hissasini tan
olmaydi. Ayollarning ko‘pchiligi haq to‘lanmaydigan uy ishlarini bajarishi sababli ularning ish
topish va mustaqil hayot kechirish imkoniyatlari ko‘pincha cheklangan. 19 ta davlat ayollarga
ko‘chmas mulkka teng egalik qilish huquqini bermaydi va 18 ta davlat ayollarga birgalikda
egalik qiladigan mulkni boshqarish huquqini bermaydi.
Biroq tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatdiki, ayollarga mulkka teng huquq berish ularning
iqtisodiy imkoniyatlarini kengaytirish uchun juda muhimdir. Turmush
o‘
rtoqlar yoki
bolalar
o‘
rtasidagi teng meros huquqlari ayollarning iqtisodiy mustaqilligi va garov
sifatida k
o‘
chmas mulkdan foydalangan holda kredit olishlari uchun ham muhim
ahamiyatga ega. 41 ta davlat hanuzgacha mulkni taqsimlashda
o‘g‘
il bolarga ustunlik
beradi, 43 ta mamlakat hali ham tirik qolgan erkak va ayol turmush
o‘
rtoqlarga teng
meros huquqini bermaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
86
O‘rganilgan 190 ta davlatdan 76 tasida hali ham ayollarning mulkiy huquqlari
cheklanmoqda. Dunyo miqyosida 57 ta davlat ayollarning haq to‘lanmaydigan parvarish va
uy ishlarini tan olmaydi. Ayollar ko‘p haq to‘lanmaydigan parvarish va uy ishlarini bajarishi
sababli ularning ish qidirish hamda
mustaqil hayotga erishish imkoniyatlari ko‘pincha
cheklangan. Shuningdek, 19 ta davlat
ayollarga ko‘chmas mulkka teng egalik huquqini
bermaydi va 18 ta davlat ayollarga birgalikda egalik qiluvchi mulklarni nazorat qilish
huquqini bermaydi. Shunga qaramay, tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, ayolga mulkka teng
huquq berish uning iqtisodiy imkoniyatlarini yaxshilash uchun juda muhimdir. Teng meros
huquqlari ayollarning iqtisodiy mustaqilligi va ko‘chmas mulkdan garov sifatida foydalanish
orqali kredit olish qobiliyatining asosiy omilidir. 41 ta davlat
hanuzgacha o‘g‘illar va qizlar
o‘rtasida meros huquqlarini farqlaydi, mulkni taqsimlashda o‘g‘il farzandlarni afzal ko‘radi.
43 ta davlat haligacha erkak va ayolga teng meros huquqini bermaydi.
PENSIYA (PENSION)
Erkaklar va ayollarning mehnat faoliyatidagi tafovutlar qarilik nafaqalari
miqdoriga sezilarli darajada ta
’
sir qiladi. Pensiya k
o‘
rsatkichi nafaqaga chiqqandan keyin
ayollarning iqtisodiy xavfsizligiga ta
’
sir qiluvchi qonunlarni baholaydi.
118 ta davlatda ayollarning pensiya miqdoriga ta
’
sir qiluvchi qonunlar haligacha
tenglashtirilmagan. 11 ta davlatda xususiy sektor xodimlari uchun majburiy pensiya
ta
’
minoti tizimi joriy etilmaydi, shuning uchun Pensiya indikatori b
o‘
yicha savollarda
ushbu iqtisodlarga ball berilmaydi.
Ayollar erkaklarnikidan k
o‘
ra k
o‘
proq umr k
o‘
rishlari va ish haqi t
o‘
lanmaydigan
ishda, qisqaroq ishlashlari sababli erta nafaqaga chiqish ayollarning keksa yoshdagi
moliyaviy xavfsizligiga salbiy ta
’
sir k
o‘
rsatishi mumkin. Ayollar nafaqaga chiqishdan bir
necha yil oldin eng yuqori daromadga ega b
o‘
lishlari mumkin va natijada jam
g‘
armalar
yaratish hamda ijtimoiy su
g‘
urta t
o‘
lovlarini oshirish imkoniyatlaridan voz kechishlari
mumkin. Shuningdek, tadqiqotlar mehnat muddati va pensiya daromadlari
o‘
rtasidagi
aniq bo
g‘
liqlikni k
o‘
rsatmoqda, ya
’
ni ishlash muddati qanchalik uzoq b
o‘
lsa, oylik pensiya
miqdori shunchalik yuqori b
o‘
ladi. Shunga qaramay, 37 ta davlatda ayollar erkaklarga
qaraganda erta nafaqaga chiqadi va qisman kam pensiya oladi, 63 ta davlatda ayollar
erkaklarga qaraganda erta nafaqaga chiqadi va t
o‘
liq pensiya oladi, Janubiy Osiyodan
tashqari barcha mintaqalardagi 15 ta davlatda ayollar erkaklarga qaraganda ertaroq
pensiyaga chiqadi.
Ba
’
zi davlatlarda ayollarning pensiya yoshini erkaklarnikiga tenglashtirish
b
o‘
yicha islohotlar amalga oshirilmoqda. Masalan, Bolgariya 2037-yilga kelib erkaklar va
ayollar uchun pensiya yoshini bosqichma-bosqich 65 yoshga oshiradi. Erkaklar uchun
pensiya yoshi 2018-yil 1-yanvardan boshlab har bir kalendar yili bir oyga
o‘
sdi. Ayollar
uchun yosh ikki oyga oshdi. 2029-yilgacha har bir kalendar yili va keyin 65 yoshga
yetgunga qadar har bir kalendar yili 3 oyga k
o‘
payadi. Bahrayn
o‘
zining ijtimoiy su
g‘
urta
qonuniga
o‘
zgartirish kiritib, nafaqaga chiqqanda erkaklar ham, ayollar ham t
o‘
liq
pensiya olishi mumkin b
o‘
lgan yoshni tenglashtirdi. Ilgari Bahrayndagi ayollar
erkaklarnikidan besh yil oldin 55 yoshda nafaqaga chiqishgan. Endi erkaklar ham, ayollar
ham 60 yoshda nafaqaga chiqadilar. 107 ta davlatda mavjud pensiya tizimi nafaqalarni
hisoblashda bolalarni parvarish qilish (ya
’
ni tu
g‘
uruq va tu
g‘
ish ta
’
tillari) uchun ishdan
b
o‘
shatilgan davrlarni hisobga oladi. Ijtimoiy siyosat va tu
g‘
uruq ta
’
tillari nafaqalari
k
o‘
lami onalarning mehnat bozoridagi mavqeyini va natijada pensiya miqdorini aniqlash
uchun juda muhimdir. Avstraliya va Q
o‘
shma Shtatlar bu davrlarni hisobga olmaydigan
yagona OECD yuqori daromadli iqtisodlari hisoblanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
87
2-rasm.
“
Ayollar, biznes va qonun
”
indeksining 8 ta indikatorlari va savollari
“Ayollar, biznes va qonun”
indeksi ma
’
lumotlarni oila, mehnat va jinoyat
qonunchiligi b
o‘
yicha bilimga ega mahalliy ekspertlarning fikr-mulohazalari asosida
yangilaydi. K
o‘
rsatkich darajasidagi ballar ushbu indikator doirasidagi savollarning
o‘
rtacha qiymatini hisoblash va natijani
100
ga k
o‘
paytirish y
o‘
li bilan olinadi. Keyin
umumiy ballar har bir k
o‘
rsatkich b
o‘
yicha
o‘
rtacha qiymatni olish y
o‘
li bilan hisoblanadi,
100
ball eng yuqori k
o‘
rsatkichni bildiradi. Soddaroq qilib aytganda, har bir indikator
100
ballik tizim orqali baholanadi,
4
ta subindiktordan iborat b
o‘
lgan taqdirda
25
ball,
5
ta subindiktordan iborat b
o‘
lgan taqdirda
20
ball q
o‘
yiladi.
“Ayollar, biznes va qonun”
indeksida keltirilgan savollar ayollarning iqtisodiy
imkoniyatlarini kengaytirish bilan bo
g‘
liq natijalar, xususan, ayollarning ish kuchi
ishtiroki hamda boshqa manfaatdor natijalar bilan bo
g‘
liq statistik ahamiyatga ega
ma
’
lumotlarga asoslanadi.
Yurtimiz “Ayollar, biznes va qonun”
indeksining asosiy indikatorlari b
o‘
yicha
2020
yilda
xotin-qizlar huquqlari
va
gender tenglik
b
o‘
yicha ahamiyatga molik
islohotlarni amalga oshirgan
27 ta
davlat qatoriga kiritilib,
5 po
g‘
onaga
yuqorilab,
O‘
zbekiston dunyo
davlatlar orasida
134-
o‘
rinni
egalladi. Biroq
“Ayollar, biznes va
qonun”
indeksining
2021
,
2022
va
2023
yillardagi hisobotlarida
O‘
zbekiston 190 ta
davlatlar orasida
70,6 ball
bilan qayd etgan holda
o‘
zgarishsiz
qolib kelmoqda edi.
•
4 TA SAVOL
HARAKATCHANLIK
•
4 TA SAVOL
ISH JOY
•
4 TA SAVOL
OYLIK TO‘LOV
•
5 TA SAVOL
NIKOH
•
5 TA SAVOL
OTA-ONALIK
•
4 TA SAVOL
TADBIRKORLIK
•
5 TA SAVOL
KO‘CHMAS MOL
-MULKLAR
•
4 TA SAVOL
P
Е
NSIYA
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
88
Ushbu indeks tahlili shuni k
o‘
rsatmoqdaki,
O‘zbekiston “
Ish joyi”
k
o‘
rsatkichi
b
o‘
yicha
50 ball
,
“Oylik to‘lov”
k
o‘
rsatkichi b
o‘
yicha
25 ball, “Nikoh”
k
o‘
rsatkichi
b
o‘
yicha
80 ball, “Pensiya”
k
o‘
rsatkichi b
o‘
yicha
50 ball,
“Ota
-
onalik”
k
o‘
rsatkichi
b
o‘
yicha
60 ball,
qolgan
“Harakatchanlik”
,
“Tadbirkorlik”,
“Ko‘
chmas mol-
mulk”
kabi
k
o‘
rsatkichlar b
o‘
yicha
esa 100 balldan
iborat natija k
o‘
rsatgan.
O‘
zbekiston
ish joy k
o‘
rsatkichi
b
o‘
yicha
4 ta
savol asosida
50 ball
t
o‘
plagan.
Jahon banki
ushbu
4
savoldan
2 tasi, ya
’ni “Ishda jinsiy zo‘
ravonlikka qarshi qonun
bormi?”
hamda “
Ishda jinsiy z
o‘
ravonlik uchun jinoiy jazo yoki fuqarolik choralari
bormi?”
kabi savollarga qoniqarli javob ololmagan.
Yurtimiz “Oylik to‘lov” ko‘
rsatkichi
b
o‘
yicha
25 ball
t
o‘
plagan. Ushbu
k
o‘
rsatkich b
o‘
yicha
4 ta
savol q
o‘
yilgan b
o‘
lib,
O‘
zbekiston
4 ta
savoldan
3 tasiga, ya
’
ni
“
Qonun teng qiymatdagi ish uchun teng haq t
o‘lashni talab qiladimi?”, “Ayol ham
erkak kabi xavfli hisoblangan ishda ishlashi mumkinmi?”
va
“Ayol ishlab
chiqarishda erkak kabi ishlay oladimi?”
kabi savollarga b
o‘
yicha
Jahon banki
qoniqarli javob ololmagan.
Mamlakatimiz nikoh k
o‘
rsatkichi
b
o‘
yicha umumiy
80 ball
t
o‘
plagan. Ushbu
k
o‘
rsatkich
b
o‘
yicha umumiy
5 ta
savol q
o‘
yilgan b
o‘
lib, ular orasidan
“
Oilaviy
z
o‘ravonlikka qarshi maxsus qonunchilik mavjudmi?”
kabi savolga
Jahon banki
kerakli javob ololmagan.
Oilaviy zo‘ravonlikka qarshi maxsus
qonunchilik
mavjud emasligi
bo‘yicha
2014-yildagi
“Ayollar, biznes va qonun” indeksi
hisobotida
(179-bet)
O‘zbekiston
salbiy
reytingga egaligi keltirib o‘tilgan. Shuningdek,
“Ayollar, biznes va qonun” indeksining
2018-yildagi
hisobotida ham
189 mamlakatdan
45 tasida
oiladagi zo‘ravonlik qonunlari
mavjud emasligi qayd etilgan bo‘lib, ular qatoriga Afrika, Armaniston, Afg‘oniston, Gaiti,
Mikroneziya Federativ davlatlari, Myanma, Rossiya va
O‘zbekiston
kiritilgan.
O‘
zbekiston ota-onalik k
o‘
rsatkichi
b
o‘
yicha
60 ball
t
o‘
plagan.
Ota-onalik
k
o‘
rsatkichi
b
o‘
yicha
5 ta
savol q
o‘
yilgan b
o‘lib, ular orasidan “
Davlat tomonidan
tu
g‘
uruq ta
’
tilining 100 foizi t
o‘lanadimi?”
va “
Otalar uchun haq t
o‘
lanadigan ta
’
til
bormi?”
kabi savollar b
o‘
yicha
Jahon banki
kerakli javob ololmagan.
Shuningdek, pensiya ko‘rsatkichi
bo‘yicha
50 ball
to‘plagan bo‘lib, ushbu
ko‘rsatkich
bo‘yicha
4 ta
savol qo‘yilgan. Ushbu savollar orasidan “
Erkaklar va ayollar
to‘liq pensiya ta’minoti bilan nafaqaga chiqishlari mumkin bo‘lgan yosh bir xilmi?”
va
“Erkaklar va ayollar qisman pensiya ta’minoti bilan nafaqaga chiqishlari mumkin
bo‘lgan yosh bir xilmi?”
kabi savollarga
Jahon
banki
qoniqarli javob ololmagan.
“Ayollar, biznes va qonun”
indeksining
2024-yil
hisobotiga k
o‘
ra,
O‘
zbekiston
190 ta
davlatlar orasida
82,5 ball
bilan qayd etgan holda
11,9 ball
bilan
Markaziy
Osiyoda birinchilikni
egaladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
89
Jumladan,
O‘
zbekiston
“Harakatchanlik”
,
“Tadbirkorlik”,
“Ko‘
chmas mol-
mulk”,
“Oylik to‘lov”,
“Nikoh”,
kabi k
o‘
rsatkichlar b
o‘
yicha
100 ball
t
o‘
plagan b
o‘
lsa,
“
Ish joyi”
k
o‘
rsatkichi b
o‘
yicha
50 ball
,
“Pensiya”
k
o‘
rsatkichi b
o‘
yicha
50 ball,
“Ota
-
onalik”
k
o‘
rsatkichi b
o‘
yicha
60 ball,
t
o‘
plagan.
2023-yilda butun dunyo mamlakatlari huquqiy teng imkoniyatlar islohotining
uchta toifasi - ish haqi, ota-ona huquqlari va ish joyini himoya qilish b
o‘
yicha islohotlarni
ilgari surishda ayniqsa qat
’
iyatli b
o‘
ldi. Bunda ayniqsa Ozarbayjon, Iordaniya, Malayziya
va
O‘
zbekiston
mamlakatlari birgalikda teng qiymatdagi ish uchun teng haq t
o‘
lashni
talab qiluvchi yoki ayollarning sanoat yoki xavfli ishlarda ishlash qobiliyatiga q
o‘
yilgan
cheklovlarni bekor qiluvchi
10 ta
islohotni amalga oshirganligi b
o‘
yicha peshqadamlik
qilmoqda. Umuman olganda, Iordaniya, Malayziya va
O‘
zbekiston
k
o‘
plab sohalarda
o‘
tkazilgan
keng qamrovli islohotlar
tufayli eng k
o‘
p yaxshilangan iqtisodlar b
o‘
ldi va
bu
o‘
z k
o‘
rsatkichlarini
19 dan 28 foizgacha
k
o‘
tardi.
O‘
zbekistonda
ilk bor Qonunchilik palatasi tomonidan 2023-yil 23-martda qabul
qilingan, Senat tomonidan 2023-yil 6-aprelda ma
’
qullangan 11-apreldan boshlab kuchga
kirgan
“Xotin
-qizlar va bolalar huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy
manfaatlarini ishonchli himoya qilish tizimini yanada takomillashtirilishi
munosabati bilan
O‘
zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga
o‘
zgartirish va q
o‘
shimchalar kiritish t
o‘g‘risida”
gi
O‘
RQ
–
829-sonli
O‘
zbekiston
Respublikasining Qonuni qabul qilindi. Qonunda
“oilaviy zo‘ravonlik”
uchun jinoiy
javobgarlik belgilanishi evaziga
“Nikoh”
k
o‘
rsatkichi yaxshilandi.
Shuningdek,
“Oylik to‘lov”
kabi k
o‘
rsatkichning yaxshilanishiga amaldagi yangi
mehnat kodeks sabab b
o‘
ldi.
Amaldagi yangi Mehnat kodeksining
4-moddasida
barcha fuqarolar mehnat
huquqlarini amalga oshirish va himoya qilishda teng imkoniyatlarga egaligi; Mehnat va
mash
g‘
ulotlar sohasida kamsitish taqiqlanishi, jinsi, yoshi, irqi, millati, tili, ijtimoiy kelib
chiqishi, mulkiy holati va mansab-mavqeyi, yashash joyi, dinga b
o‘
lgan munosabati,
e
’
tiqodi, jamoat birlashmalariga mansubligi, shuningdek, xodimlarning ishchanlik
sifatlari va mehnati natijalari bilan bo
g‘
liq b
o‘
lmagan boshqa jihatlariga qarab mehnat va
mash
g‘
ulotlar sohasida biror-bir t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri yoki bilvosita cheklovlar belgilash,
xuddi shuningdek, biror-bir t
o‘g‘
ridan t
o‘g‘
ri yoki bilvosita imtiyozlar berish kamsitish
deb hisoblanishi aniq belgilangan.
Mehnat va mash
g‘
ulotlar sohasida xodimlarning huquqlarini mehnatning muayyan
turiga xos b
o‘
lgan talablar yoki yuqoriroq ijtimoiy himoyaga muhtoj b
o‘
lgan shaxslar
(oilaviy vazifalarni bajarish bilan band b
o‘
lgan shaxslar, voyaga yetmaganlar, nogironligi
b
o‘
lgan shaxslar, homilador ayollar va boshqalar) t
o‘g‘
risidagi alohida
g‘
amx
o‘
rlik bilan
bo
g‘
liq holda asoslangan tarzda farqlash, istisno etish, ularga afzallik berish, shuningdek,
ularni cheklash kamsitish deb hisoblanmaydi.
Ayrim toifadagi xodimlar mehnatini huquqiy jihatdan tartibga solish borasidagi
asoslangan farqlar xodimning ish beruvchi bilan mehnat aloqasi xususiyatiga, mehnat
faoliyati amalga oshiriladigan joyga, xodim mehnatining shart-sharoitlari va xususiyatiga,
ish beruvchining huquqiy maqomiga, ba
’
zi tarmoqlar va kasblardagi xodimlar
mehnatining
o‘
ziga xos xususiyatlariga, organizmning psixofiziologik xususiyatlariga,
oilaviy vazifalarning mavjudligiga hamda boshqa obyektiv holatlarga bo
g‘
liq b
o‘
lishi
mumkin.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
90
Mehnat va (yoki) mashg‘ulotlar sohasida o‘zini kamsitilgan deb hisoblagan shaxs
kamsitilish fakti ustidan belgilangan tartibda shikoyat qilishi, shu jumladan, kamsitishni
bartaraf etish hamda o‘ziga yetkazilgan moddiy zararning o‘rnini qoplash va ma’naviy
ziyonning kompensatsiya qilinishi to‘g‘risidagi ariza bilan sudga murojaat qilishi mumkin.
Bundan tashqari, yangi Mehnat Kodeksining
244-moddasida
mehnatga haq
t
o‘
lashning asosiy kafolatlari sifatida, mehnatga haq t
o‘
lash sohasida kamsitishning
taqiqlanishi va teng qiymatli mehnat uchun erkaklar va ayollarga teng miqdorda haq
t
o‘
lanishini ta
’
minlanishi belgilandi.
“Ayol kishi erkak kishiga o‘xshab xavfli ishlab chiqarishda ishlashi mumkinmi?”,
“Ayol kishi sanoatda erkak kishi bilan bir xil ishlay oladimi?” savollariga “Yo‘q” deb javob
berilgan.
O‘
zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 7-martdagi
“Xotin
-qizlarning
mehnat huquqlari kafolatlarini yanada kuchaytirish va tadbirkorlik faoliyatini
q
o‘
llab-quvvatlashga oid chora-tadbirlar t
o‘g‘risida”
PQ
–
4235-son qarori 1-bandiga
muvofiq 2019-yil 1-may oyidan boshlab ayollar mehnatini muayyan soha yoki kasblarda
q
o‘
llash b
o‘
yicha taqiqlar bekor qilingan.
Mehnat kodeksining
225-moddasi
mehnat sharoiti noqulay ishlarda, shuningdek,
yerosti ishlarida ayollar mehnati q
o‘
llanishini taqiqlovchi norma Mehnat kodeksining
yangi tahriridagi Mehnat kodeksidan chiqarib tashlandi.
XULOSA VA TAKLIFLAR
1.
Xotin-qizlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan
Milliy qonunchiligimizda mavjud normalarni, islohotlar natijasida qonunchilikka
kiritilgan yangi me
’
yoriy hujjatlarni Jahon bankining mas
’
ul ekspertlariga yetkazish.
2.
Xotin-
qizlarni tadbirkorlikka jalb qilishni rag‘batlantiruvchi qo‘shimcha choralar
ko‘rish, Xotin
-
qizlarni har tomonlama qo‘llab
-quvvatlash, ularning huquq va qonuniy
manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan normalar ijrosini doimiy monitoring qilib borish.
3.
Jahon gender indekslarini har tomonlama k
o‘
rib chiqish va
O‘
zbekistonning
pozitsiyalarini tahlil qilish,
O‘
zbekiston qaysi k
o‘
rsatkichlar b
o‘
yicha past k
o‘
rsatkichlarga
ega ekanligini aniq belgilash.
4.
Barcha k
o‘
rsatkichlarning
o‘
zbek tiliga t
o‘g‘
ri tarjima qilinishini ta
’
minlash. Ba
’
zi
hollarda tarjima tufayli, jahon indeksini tayyorlash uchun qanday ma
’
lumot berish
kerakligi aniq emas.
5.
Har bir k
o‘
rsatkich b
o‘
yicha sharhlar va tushuntirishlar tayyorlash, bu indeksda
aniq nima baholanishi
–
qonunchilik yoki amaliyot, stereotiplar ta
’
siri yoki boshqa
omillar. K
o‘
rsatkichni not
o‘g‘
ri tushunish, bajarilgan ishlar t
o‘g‘
risida ma
’
lumot
berilmasligiga olib keladi.
6.
Muayyan k
o‘
rsatkich b
o‘
yicha ma
’
lumotlarni t
o‘
plash va tahlil qilish qaysi
b
o‘
linma zimmasiga yuklanishini aniq belgilash, shuningdek, ular
o‘
rtasida
muvofiqlashtirishni ta
’
minlash.
7.
Nafaqat ma
’
lumotlar t
o‘
plash tizimini takomillashtirish, balki ularni
o‘
z veb-
saytlarida ham faol e
’
lon qilish, chunki jahon gender indekslarini tuzishda davlat
organlarining veb-saytlari ham axborot manbayi hisoblanadi.
8.
Umuman olganda,
O‘
zbekistonning BMT organlari va tuzilmalariga (inson
huquqlari b
o‘
yicha q
o‘
mitalar, XMT, JSST, UNESCO, UNICEF, shu jumladan, inson
huquqlarini amalga oshirish b
o‘
yicha hisobotlar va boshqalar), global gender indekslari
uchun ma
’
lumot manbayi hisoblanadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
91
9.
Jahon gender indekslarini tayyorlashni ta
’
minlash uchun ularning keng
tarqalishi va ochiqligi uchun veb-saytlar hamda boshqa elektron manbalarda tadqiqot
hamda hisobotlar natijalarini ingliz tilida e
’
lon qilish muhim.
10.
Gender masalalari b
o‘
yicha tadqiqotlarni faollashtirish, batafsil statistik
ma
’
lumotlar, jinslar b
o‘
yicha ajratilgan ma
’
lumotlar, infografikalarni kiritishni ta
’
minlash,
tadqiqot formati va yondashuvlarini yangilash.
11.
Oilaviy z
o‘
ravonlikning ta
’
rifi b
o‘
yicha psixologlar uchun treninglar
o‘
tkazish
(psixologik z
o‘
ravonlik uchun jazo t
o‘g‘
risidagi qonun qabul qilingan Daniya tajribasi
asosida) oilaviy z
o‘
ravonlik uchun jazoni kuchaytirish.
12.
Nikoh shartnomasidan ayollarning mulkiy huquqlarini himoya qilish vositasi
sifatida foydalanish amaliyotini faollashtirish.
13.
Ayollarni z
o‘
ravonlikdan himoya qilish b
o‘
yicha alohida chora-tadbirlar rejasi
yoki qonunosti hujjatlarini qabul qilish (xorijiy tajribani hisobga olgan holda).
14.
“
Reproduktiv salomatlik t
o‘g‘risida”gi Qonun
da inson huquqlari yoki
mentalitet tamoyillaridan kelib chiqishni belgilash. Qonunda aksariyat qoidalar ayollarga
tegishli, bu mentalitet bilan bo
g‘
liq. Shu bilan birga, konstitutsiyaga otalikni himoya qilish
t
o‘g‘
risidagi nizomni kiritish taklif etilayotganini inobatga olib, Qonunda erkaklarning
reproduktiv salomatligiga oid normalarning mavjudligini ta
’
minlash.
15.
Xotin-qizlarni q
o‘
llab-quvvatlashga qaratilgan chora-tadbirlarning aksariyati
vaqtinchalik maxsus chora-tadbirlar xarakteriga ega b
o‘
lganligi sababli qonunosti
hujjatlarini qabul qilish orqali qonun hujjatlarining gender sezgirligini ta
’
minlash.
16.
Qonun hujjatlarining gender ekspertizasini
o‘
tkazish uchun xalqaro huquq
qonunchilikning ma
’
lum sohasi, gender statistikasi, stereotiplar ta
’
sirini yaxshi biladigan
amaliyotchilarni
o‘
z ichiga olgan maxsus ishchi guruhlarini tashkil etish zarur.
17.
Gender ekspertizasini
o‘
tkazish va gender k
o‘
rsatkichlari hamda global gender
indekslari bilan ishlash b
o‘
yicha onlayn kurslarni ishlab chiqish.
18.
Aholini gender tengligi masalalari b
o‘
yicha
o‘
qitish, ishning yangi formatlarini
ishlab chiqish, ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar, videorolik, infografika,
komikslar, multfilmlar va boshqalardan faol foydalanish.
19.
O‘
zbekistonning turli jahon indekslaridagi
o‘
rni b
o‘
yicha yagona elektron
ma
’
lumotlar bazasini yaratish, unda indekslar t
o‘g‘
risida ixcham umumlashtirilgan va
tizimlashtirilgan ma
’
lumotlar, past k
o‘
rsatkichlar sabablarini tahlil qilish, indekslardagi
pozitsiyalarni yaxshilash chora-tadbirlari b
o‘
yicha tavsiyalar, har bir indeks bilan ishlash
b
o‘
yicha k
o‘
rsatmalar va boshqalar (Qir
g‘
iziston tajribasini hisobga olgan holda,
mamlakatning 100 dan ortiq indekslari b
o‘
yicha
o‘
quv q
o‘
llanmasi nashr etish).
20.
Hisobotlar va raqamli platformalar uchun yuqori sifatli infografika tayyorlash,
aholining gender masalalari b
o‘
yicha xabardorligini oshirish ishlarni kuchaytirish, bu
axborotni yetkazib berishni osonlashtiradi hamda keng jamoatchilik uchun ochiqligini
ta
’
minlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Trumbić, T. (2020). Women, Business, and the Law 2021., 1
-60.
https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1532-4.
2.
Arekapudi, N. (2018). Women, Business, and the Law 2019., 1-27.
https://doi.org/10.1596/27444.
3.
Iqbal, S. (2018). Women, Business, and the Law 2018., 1-28.
https://doi.org/10.1596/978-1-4648-1252-1.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2024) / ISSN 2181-1415
92
4.
Islam, Asif, Silvia Muzi, and Mohammad Amin. 2019. “Unequal Laws and the
Disempowerment of Women in the Labour Market: Evidence from Firm-
Level Data.”
Journal of Development Studies 55 (5): 822
–
44. doi:10.1080/00220388.2018.1487055.
5.
Women, Business and the Law 2023, Report/p.24
6.
McLaughlin, Heather, Christopher Uggen, and Amy Blackstone. 2017. “The
Economic and Career
Effects of Sexual Harassment on Working Women.” Gender and Society 31 (3): 333–
58.
7.
Blau, Francine D., and Lawrence M. Kahn. 2017. “The Gender Wage Gap:
Extent,
Trends, and Explanations.”
Journal of Economic Literature 55 (3): 789
–
865.
8.
Women, Business and the Law 2023, Report/p.27
9.
Gu, Xin, Hao Li, and Langchuan Peng. 2022. “The Anti–
Domestic Violence Law
and Women
’s Welfare: Evidence from a Natural Experiment in China.” Journal of
Economic Behavior & Organization 2022 (October): 1
–
16.
10.
Behari, A. 2021. “Proving a Causal Link between Pregnancy and Dismissal: An
Analysis of the Disclosure of Pregnancy and the Protection of Pregnant Employees in the
South African Workplace.” Journal of South
African Law/Tydskrif vir die Suid-Afrikaanse
Reg 2021 (1): 106
–
22.
11.
Amin, Mohammad, and Asif M. Islam. 2022. “The Impact of Paid Maternity
Leave on Women
’s Employment.”
Policy Research Working Paper 10188, World Bank,
Washington, DC.
12.
Del Rey, Elena, Andreas Kyriacou, and José I. Silva. 2021. “Maternity Leave and
Female Labor Force
Participation: Evidence from 159 Countries.” Journal of Population
Economics 34 (3): 803
–
24.
13.
Hyland, Marie, and Liang Shen. 2022. “The Evolution of Maternity and Paternity
Leave Policies over Five
Decades: A Global Analysis.” Policy Research Working Paper
10215, World Bank, Washington, DC.
14.
https://wbl.worldbank.org/en/wbl
15.
https://wbl.worldbank.org/en/wbl
16.
https://wbl.worldbank.org/en/wbl
17.
https://lex.uz/ru/docs/6430272#6430942
