Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Some considerations on the formation of agricultural
policy of the Russian Empire in Turkistan
Umidjon USAROV
National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2024
Received in revised form
15 February 2024
Accepted 15 March 2024
Available online
25 April 2024
This article, based on sources and literature from various
periods, analyzes the formation of the agricultural policy of the
Russian Empire in the Turkestan region, aimed at strengthening
political and economic prestige in the international arena by the
middle of the 19th century. Policies based on the principles of
colonialism are examined through the prism of their influence
on the subordination of agriculture to the interests of the
empire, which was achieved due to various military expeditions
and observations.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss2-pp157-162
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Central Asia,
Europe,
Russia,
empire,
Turkistan,
industry,
cotton,
textiles,
market,
raw materials,
manufacture,
trade.
Rossiya imperiyasining Turkiston o‘lkаsidа аgrаr
siyosаtining shаkllаnishigа doir bа’zi mulohаzаlаr
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
O‘rta Osiyo,
Yevropa,
Rossiya,
imperiya,
Turkiston,
sanoat,
paxta,
to‘qimachilik,
bozor,
xomashyo,
manufaktura,
savdo.
Ushbu maqolada XIX asr o‘
rtalariga kelib, Rossiya imperiyasi
o‘zining xalqaro maydonda siyosiy va iqtisodiy obro‘sini saqlab
qolish maqsadida Turkiston o‘lkasida mustamlakachilikka
asoslangan agrar siyosatining shakllanishi davr manbalari va
turli davrdagi adabiyotlar hamda ilmiy tadqiqot ishlari orqali
ochib berilgan. Shunigdek, maqolada imperiya hukumatining
o‘lkadan ko‘zlangan strategik maqsadlari yo‘lida turli harbiy
ekspeditsiya va kuzatishlar natijasida qishloq xo‘jaligini o‘z
manfaati yo‘lida bo‘ysundirish uchun olib borgan
siyosati
tahlilga tortilgan.
1
Associate Professor, PhD, Department of History, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
2 (2024) / ISSN 2181-1415
158
Некоторые взгляды на формирование аграрной
политики Российской империи в Туркестане
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Средняя Азия,
Европа,
Россия,
империя,
Туркестан,
промышленность,
хлопок,
текстиль,
рынок,
сырье,
производство,
торговля.
В данной статье на основе источников и литературы
различных
периодов
анализируется
формирование
аграрной политики Российской империи в Туркестанском
крае, направленной на укрепление политического и
экономического престижа на международной арене к
середине XIX века. Политика, основанная на принципах
колониализма, рассматривается через призму её влияния
на подчинение сельского хозяйства интересам империи,
что было достигнуто в результате различных военных
экспедиций и наблюдений.
KIRISH
XIX asrning o‘rtalaridan boshlab Yevropa mamlakatlarida kapitalistik ishlab
chiqarish munosabatlarining rivojlanishi Rossiya imperiyasi kabi harbiy idora usuliga
asoslangan davlatlarga ham o‘z ta’sirini o‘tkazmasdan qolmadi. Bu davrga kelib, Rossiya
imperiyasida siyosiy-
iqtisodiy vaziyat o‘zgarib, rus burjuaziyasi Yevropadagi rivojlangan
kapitalistik mamlakatlarning fan-texnika va sanoat ishlab chiqarishi sohasida erishgan
yutuqlarini o‘z zavod
-
fabrikalarida qo‘llashga kirishdi. Natijada zavod
-fabrikalar soni
ko‘payib, transport aloqalari yaxshilandi, urbanizatsiya jarayoni kuchayib, shaharlar
kengaya boshladi. Biroq Angliya, Germaniya, Fransiya kabi davlatlarda birgina temir
yo‘llarning mavjudligi, bu davlatlarning sanoati rivojlanishiga, tashqi bozorga chiqishiga
juda katta qulayliklar bergan vaqtda Rossiya imperiyasi iqtisodiyoti rivojlanish jihatdan
ancha orqada edi [4.
–
С. 300]. Bu ayniqsa, Rossiyaning Qrim urushidagi mag‘lubiyatidan
so‘ng yaqqol sezila boshladi. Aynan shundan keyin imperiyada islohotlar o‘tkazish
zarurligi, bu borada rivojlangan davlatlarning tajribasini o‘rganish kabi masalalar davlat
ahamiyatidagi muammoga aylandi.
MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI
Rossiya imperiyasining Turkiston o‘lkadagi yer
-suv munosabatlariga oid
siyosatining shakllanishiga doir bir qator davr mualliflari, jumladan, rus harbiy zobiti,
general-leytenant M.A.
Terentev (1875) asari, imperiya senati a’zosi, graf K.K.
Palen (1911)
taftish komissiyasi ma’
l
umotlari va imperiya ma’murlaridan davlat mulklari va ziroatchilik
vaziri A.V. Kirivoshein(1912) hisobotlari hamda turli davrlarda N.A. Xalfin (1960),
A.P. Shipov (1958), Y.V. Balakin, A.I. Petrov, Y.A. Sorokin (1999), A.P. Derevyanko,
N.A. Shabelnikova (2001), H. Ziyoyev (2006), N.U. Musayev (2008), N.
Jo‘rayev, H.
Sodiqov
(2011), M.S. Hamidova (2013), B.A. Alimdjanov (2016), U.A. Usarov (2021) kabi
mualliflarning asarlari va tadqiqot ishlarida imperiya hukumatining o‘lkadan ko‘zlangan
agrar siyosatining mohiyati va shakllanishiga oid turli jarayonlar ochib berilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Tadqiqot ishi qiyosiy-statistik va mantiqiy tahlil, ketma-ketlik, tarixiylik, xolislik
tamoyillari asosida yoritilgan bo‘lib, unda XIX asrning ikkinchi yarmi –
XX asr boshlarida
Rossiya imperiyasi mustamlakachi hukumatining Turkiston o‘lkasidan ko‘zlagan yer
-suv
siyosatining shakllanishi va strategik maqsadlarini ochib beruvchi manbalar hamda
tadqiqot ishlari ilmiy tahlilga tortilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
2 (2024) / ISSN 2181-1415
159
TAHLIL VA NATIJALAR
Rossiya imperiyasi hududida XVIII asr oxirlariga kelib 1200 ta manufaktura mavjud
bo‘lib, ular asosan rivojlangan metallurgiya va endigina rivojlanib kelayotgan yengil sanoat
sohalari hisobiga to‘g‘ri ke
lgan. Xususan, 1760-yillarda imperiya hududida 231 ta korxona
bo‘lgan bo‘lsa, asr oxiriga borib, bunday korxonalar soni 1082 taga yetadi [8, –
С. 412].
Sanoatnig jadal sur’atlar bilan rivojlanishi oqibatida Rossiya imperiyasi hududida
1800-yilga kelib, 100 dan ortiq ip-gazlama korxonalari qurildi. 1804-yilda esa bunday
fabrikalar soni 199 taga
yetgan bo‘lsa, 1830
-yilda 538 tani tashkil etgan. Biroq ularning
ko‘pchiligi Rossiya imperiyasi hududiga daromad qilish uchun kelgan Angliya, Germaniya,
Shvetsiya, Fransiya kabi Yevropa davlatlarning tadbirkorlariga tegishli korxonalar bo‘lib,
ular qatorida “E. Gubbard i Ko”, “L.
Knop”, “Vogau i Ko”, “Br. Nobel”, “Vaxter i Ko”,
“Y.P.
Gujon”, “K.O.
Jiro Sinovya”, “K.G.
Shpan” va boshqalar bor edi
[14,
–
11 b.].
Ayni paytda Rossiya imperiyasi hukumati tomonidan Yevropaga sanoat sohasidagi
turli zamonaviy tajribalarni o‘rganish maqsadida bir
qator mutaxassislar yuborilgan. Bu
harakatlardan asosiy ko‘zlangan maqsad imperiya sanoat va ishlab chiqarish sohasini o‘z
davridagi sanoati rivojlangan davlatlar darajasiga yetib olish bo‘lgan. Imperiya
hukumatining bu boradagi siyosati imperatorning ishonchli vakili N.X. Reyternning
1857-
yilda Parijdan podsho Nikolay II nomiga yo‘llagan maktubida yaqqol o‘z aksini topdi.
Jumladan, maktubda “bizning moliyaviy ahvolimizga hukumat katta e’tibor bermog‘i lozim.
Hozir biz burilish davrida turibmiz, barcha masala hukumat taraqqiyotining qanday yo‘lni
tanlab olishiga bog‘liqdir. Agar ahvol shu holatda qolaversa, eski yo‘ldan yangi yo‘lga yetib
olish qiyin bo‘ladi” deb yozadi. Shuningdek, N.X.
Reytern buning uchun yangi daromad
yo‘llarini izlash, xarajatlarni kamaytirish yo‘lini tavsiya qildi va o‘z fikrini maktubda
quyidagilar bilan izohlaydi: “buning uchun soliq olishning eski usullarini ko‘rib chiqish va
yangi yo‘llarini topish zarur. Moliyaviy ahvolni yaxshilash uchun ichki zayomlar va kredit
biletlari chiqarmoq kerak” [16, –
С. 60
-61].
Ta
’
kidlaganimizdek, bu davrda Rossiya imperiyasi hukumati yangi taraqqiyot
yo‘liga kirishi uchun katta islohotlarni amalga oshirishi zarur edi. Bu vaqtda Rossiya
imperiyasidagi rus dehqonlarini pomeshchik (yirik yer egalari va boylar)larga butunlay
bog‘lab qo‘ygan krepostnoylik (yirik yer egalari yoki boylar (pomeshchiklar)ning o‘ziga
qarashli dehqonlarga, ularning mehnati va mol-mulkiga cheksiz egalik qilishiga
asoslangan tuzum) [12] tuzumi dehqonlarning noroziliklarini kuchaytirib yuborgan
vaqtda imperiya hududida kapitalistik ishlab chiqarishning nisbatan tez rivojlanishiga
samarali ta’sir ko‘rsatuvchi, dehqonlar qaramligini bekor qiluvchi islohotlar
,
ya’ni
“krepostnoylik huquqi” bekor qilindi va bu esa ozodlikka erishgan ko‘plab dehqonlarning
zavod-fabrikalarga ishga joylashishiga imkon berdi.
Afsuski, XIX asr o‘rtalarida sifat jihatdan ancha orqada bo‘lgan Rossiya sanoat
mahsulotlari Yevropa bozorlaridagi raqobatga bardosh bera olmadi. Yevropa tajribasini
o‘rgangan rus iqtisodchilari rivojlangan davlatlar qatoriga kirish uchun raqobatsiz yangi
bozorlar, endi rivojlanib kelayotgan Rossiya to‘qimachilik sanoati uchun arzon xomashyo
lozimligini angladi. Ayni paytda Liverpul (Buyuk Britaniya) paxta yarmarkasidan va
O‘rta Osiyo bozorlaridan tuyalarda olib kelingan ozgina paxta imperiya to‘qimachilik
sanoati ehtiyojlarini qondira olmas edi. Bu haqda imperiya harbiysi M.A. Terentyev
shunday degan edi: “Bizning to‘qimachilik sanoatimiz mahsuloti agar ayrim
mahsulotlarni hisobga olmaganda Yevropa bozorlarida xaridor topa olmaydi” –
deb
ta’kidlagan [11, –
С. 32].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
2 (2024) / ISSN 2181-1415
160
Chindan ham qo‘shni bo‘lgan Turkiya, Eron, Afg‘oniston, Xitoy kabi davlatlarda
ham an’anaviy to‘qimachilik sanoati rivojlangan bo‘lib, rus mahsulotlari bu yerlarda o‘z
xaridorini topa olmas edi. Rossiya to‘qimachilik sanoatining eng yirik vakillaridan biri
A.
Shipov ham to‘qimachilik sanoatining ahamiyatini o‘rganib, o‘z fikrini quyidagicha
ta’kidlaydi: “Sanoatning bironta ham sohasi o‘zining foydaliligi, ishchi kuchini samarali
band qilishi jihatidan to‘qimachilik sanoatiga bas kela olmaydi” [18, –
С. 49
-50].
Rossiya imperiyasining Qrim urushidagi mag‘lubiyatidan so‘ng Bolqon
mamlakatlariga bo‘lgan qiziqishdan voz kechdi. Endilikda rivojlanib kelayotgan
to‘qimachilik sanoatini xomashyo bilan ta’minlash, ishlab chiqarilgan mahsulotlarni
sotish uchun ichki bozorlar kerak edi. Shu bilan birga, bu davrdagi Rossiya imperiyasi
qo‘l ostiga olgan yerlarda esa paxta xomashyosini yetishtirishning imkoni yo‘q bo‘lib, bu
mamlakatlar allaqachon raqobatsiz savdo bozoriga aylanib bo‘lgan edi. Shu sababli
imperiya hukumati asosiy e’tiborini O‘rta Osiyo xonliklari hududlariga qaratdi.
XIX asrning o‘rtalarida Rossiya imperiyasi davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri O‘rta
Osiyoni xomashyo bazasiga aylantirish, moliyaviy masalalarni
hal qilishdan iborat edi. Rus iqtisodchilari to‘plagan ma’lumotlarga ko‘ra, Buxoro, Xiva,
Qo‘qon davlatlari hududida 10 million (mazkur ma’lumot bo‘r
t
tirib ko‘rsatilgan. –
U.U.)
atrofida aholi yashagan. Ularning ip-
gazlamalarga bo‘lgan ehtiyoji taxminan 1 million
750 ming pudni tashkil etgan. 1856
–
1864-
yillarda Rossiyaning O‘rta Osiyoga qilgan
eksportida ip-gazlama umumiy mahsuloti 40 foizga teng bo
‘
lgan. 1867-yilda bu yerga
yuborilgan ip-gazlamalarning umumiy miqdori 11 million 647 ming 505 rublni tashkil
etgan [11,
–
С. 36].
Bu davrda O‘rta Osiyodan Rossiya imperiyasi bozorlariga uchta aloqa yo‘li orqali
to‘qimachilik, xomashyo mahsulotlari, xususan, paxta, ipak, ulardan yigirilgan kalava
iplar, tayyor matolar (olacha, bo‘z, doka, zandanachi, baxmal, kimxob, parcha),
turli-
tuman gilamlar, rus amaldorlari uchun sovg‘a
-
salom sifatida zardo‘zlik buyumlari
chiqarilgan [17,
–
179 б.]. Rossiya imperiyasi uchun bu qulay vaziyatni hisobga olgan rus
harbiy zobiti, general-leytenant M.A.
Terentyev, “Savdo ishlaridagi millionlab olinayotgan
daromadlar istilo qilingan mamlakatlardagi bozorlar biz uchun qanchalik katta
ahamiyatga ega ekanligini ko‘rsatmoqda. Hech shubha yo‘qki, ana shunday bozorlarga
ega bo‘lishimiz to‘qimachilik sanoati uchun yana millionlab daromadlar keltiruvchi yangi
manbalar yaratilishiga olib keladi” [11, –
С. 36] –
deb alohida ta’kidlaydi.
Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyo xonliklari hududlarini bosib olmasdan avval
i
mperiya hududida 600 ta to‘qimachilik fabrikasi bo‘lib, ularda 1 million 800 ming
to‘qimachilik
dastgohlari bo
‘
lgan, ular ishlab chiqargan mahsulotning umumiy miqdori
120 million rublni tashkil etgan” [11, –
С. 34]. O‘rta Osiyo xonliklari Rossiya imperiyasi
tomonidan bosib olingandan so‘ng, bu yerlardan keltirilgan arzon homashyo hisobiga
bunday sanoat korxonalari soni ortib, Rossiya imperiyasi fabrikalar soni bo‘yicha
dunyoda birinchi o‘ringa chiqdi [3, –
С. 176].
XIX ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi hukumati Turkistonda iqtisodiy
munosabatlarida mustamlakachilik siyosatini izchillik bilan amalga oshirdi.
U mintaqadagi yer-
suv va tabiiy boyliklarning egasi sifatida ish yuritib, ko‘pdan
-
ko‘p
mablag‘lar hukumat xazinasiga va kapitalistlarning cho‘ntaklariga daryo suvi kabi oqib
boraverdi. Ayniqsa, paxta ularga katta daromad keltirdi. Bundan tashqari,
mustamlakachilar o‘lkaga tayyor sanoat mollarini keltirib sotish orqali ham boylik
orttirgan [7,
–
157 b.]. Bu keyinchalik imperiya ma’murlarining yozgan ko‘pgina
hisobotlar va maktublarida o‘z aksini topdi. Jumladan, o‘lkada taftish o‘tkazgan senat
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
2 (2024) / ISSN 2181-1415
161
a’zosi graf K.K.
Palen shunday yozgan: “
A
gar Turkistonni bosib olishda ahamiyatli bo‘lgan
siyosiy tusdagi sabablarni hisobga olmasak, o‘lka Rossiyaga qo‘shib olingan ilk kunlardan
boshlaboq rus hukumatida ikki yoqlama
–
moliyaviy siyosat nuqtai nazaridan davlat
daromadlari manbai sifatida hamda yangi bozor sifatida va mustamlakachilik siyosati
nuqtai nazaridan guberniyalardagi ortiqcha aholini ko‘chirish uchun yangi hudud sifatida
qiziqish uyg‘otdi” [10, –
С. 96].
Shunnigdek, Rossiya imperiyasining Turkistondagi agrar siyosatidan ko‘zlangan
bosh maqsadi va asosiy yo‘nalishlarini Davlat mulklari va ziroatchilik vaziri
A.V.
Kirivoshein shunday ifodalagan: “Bu
markaziy masalada uch ko‘rinish mavjud. Agar
birinchisida yarqirab turgan yozuv “Paxta” bo‘lsa, ikkinchisida “Sug‘orish” va nihoyat,
uchinchisida uncha ko‘zga tashlanib turmagan bo‘lsa ham, aslida hammasidan muhimi –
“ruslarni ko‘chirib keltirib o‘rnatish” yozuvi turibdi” [9, –
С. 111.; 13, –
215 b.]
Podshohning vazifasi markazning Turkistondagi mustamlaka siyosatining asosiy
yo‘nalishlarini juda lo‘nda, muxtasar tarzda, ya’ni “paxta”, “sug‘orish”, “ruslarni ko‘chirib
keltirish” kabi uch so‘zda ifodaladi [13, –
215 b.]. Shu bilan birga o‘lkadagi yer
-suv
munosabatlarida Rossiya imperiyasi hukumati ikki maqsadni ko‘zlab ish tutgan bo‘lib,
birinchidan, O‘rta Osiyoda o‘z
h
ukmronligini mustahkamlash bo‘lsa, ikki
nchi
dan esa o‘lka
iqtisodiy imkoniyatlaridan mustamlakachi imperiyaning hukmron tabaqalari manfaatlari
yo‘lida foydalanishga intilganligidadir [5, –
292 b.].
Rossiya imperiyasi ma’murlarining turli izlanishlari, o‘lkaga uyushtirilgan
ekspeditsiyalar va boshqa harakatlardan so‘ng bosib olingan O‘rta Osiyo xonliklari
yerlarida imperiya hukumati politsiya-
ma’muriy boshqaruv apparatini o‘rnatib, o‘lka
xalqlarini kapitalistik munosabatlar doirasiga tortdi. O‘lkada yaxlit ma’muriy boshqaruv
tizimining o‘rnatilishi yagona milliy bozorning vujudga kelishiga shart
-sharoit yaratdi.
Bu o‘z navbatida o‘lkada qishloq xo‘jaligida ixtisoslashtirish jarayonini tezlashtirdi.
Jumladan, o‘lkaning Farg‘ona vodiysi paxta yetishtiruvchi hududga, Samarqand viloyati
g‘allachilik va bog‘dorchilikka, Sirdaryo va Yettisuv viloyatlari g‘allachilik va
chorvachilikka ixtisoslashib bordi, viloyatlar o‘rtasida tovar almashinuvi tezlashdi
[1,
–
С. 66
-67; 2,
–
15 б.; 15, –
9-10 b.].
O‘lka bosib olingandan keyin ham metropoliyada kapitalistik sanoat ishlab
chiqarishining o‘sib borishi natijasida Rossiya imperiyasi –
Turkiston savdo aylanmasi
ham rivojlandi. XIX asrning 80
–
yillariga kelib, Rossiya mahsulotlari Sirdaryo viloyatida,
shu jumladan, Toshkentda mustahkam o‘rin egallaydi [6, –
288 b.]. Agarda ikki
tomonlama savdo aylanmasi viloyatlar bo‘yicha ko‘rib chiqiladigan bo‘lsa,
birgina Sirdaryo viloyati bilan
Rossiya o‘rtasidagi savdo aylanmasi 1901
-yilda
45 300
000 so‘mga (rubl –
U.U.) yetgan. Buning 30 900
000 so‘mi (rubl –
U.U.) viloyatga
keltirilgan mollarga tegishli bo‘lib, ular orasida Rossiya gazlamalari eng ko‘p, ya’ni
20 000
000 so‘mni (rubl –
U.U.) tashkil etdi [6,
–
290 b.].
XULOSA VA TAKLIFLAR
XIX
asr o‘rtalarda sanoati rivojlangan Yevropa davlatlari oldida Rossiya imperiyasi
ichki sanoati mahsulotlari raqobatlasha olmay qoldi. Imperiya hukumati xalqaro
maydonda o‘zining siyosiy va iqtisodiy nufuzini saqlab qolish va imperiyaning ichki
iqtisodiy h
olatini rivojlantirish uchun bir qator islohotlar o‘tkazib, yangi rivojlanish
strategiyalarini ishlab chiqishga majbur bo‘ldi. Bu yo‘lda birinchi navbatda, imperiya
hududida kapitalistik ishlab chiqarishning nisbatan tez rivojlanishiga samarali ta’sir
ko‘rsatuvchi, dehqonlar qaramligini bekor qiluvchi islohot
,
ya’ni “krepostnoylik huquqi”
bekor qilingan bo‘lsa, ikkinchi navbatda, iqtisodiyotini
ng katta qismini tashkil etgan
sifatsiz sanoat mahsulotlari uchun yangi bozor topishga harakat qilindi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
2 (2024) / ISSN 2181-1415
162
Yuqoridagi sabablar imperiya hukumatining h
ali bozori egallanmagan O‘rta Osiyo
xonliklari hududiga bo‘lgan qiziqishlarni yanada kuchaytirishga hamda bu yerga nisbatan
bo‘lgan harbiy harakatlarini tezlashtirishga turtki bo‘ldi. Natijada, Rossiya imperiyasi
tomonidan O‘rta
Osiyo xonliklarinnig ayrim hududlari bosib olingach, bu hududda o‘z
mustamlaka tizimini o‘rnatdi. Bu davrda O‘rta Osiyo xonliklari imperiyaning markaziy
hududlaridagi sanoat korxonalarida ishlab chiqargan mahsulotlari uchun tayyor bozor
bo‘lib, hech qanday raqobat talab qilmas, shuningdek, imperiya sanoat korxonalari uchun
juda ko‘p miqdordagi arzon xomashyo yetkazib beradigan bazaga aylantirildi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Алимджанов Б.А. Экономическая политика Российской империи в
Туркестанском генерал
-
губернаторстве (вторая половина XIX
-
начало XX вв.): Дисс.
... канд. ист. наук. –
СПб. 2016. –
С. 6
6-67;
2.
Мусаев Н. XIX асрнинг II ярми –
XX аср бoшларида Туркистoнда санoат
ишлаб чиқаришининг шаклланиши. –
Тoшкент: IQTISOD
-MOLIYA, 2008.
–
15 б.
3.
Балакин Ю.В., Петрoв А.И., Сoрoкин Ю.А. Oчерки пo oтечественнoй истoрии.
–
Oмск: OГУ, 1999. –
С. 176.
4.
Деревянкo А.П., Шабельникoва Н.А. Истoрия Рoссии древнейших времен дo
кoнца ХХ века. –
М., 2001. –
С. 300.
5.
Jo‘rayev N., Sodiqov H. O‘zbekiston tarixi: (Turkiston Chorizm mustamlakachiligi
davrida). Birinchi kitob.
–
Toshkent: Sharq, 2011.
–
292 b.
6.
Зиёев Ҳ. Ўзбекистoн мустамлака ва зулм исканжасида. –
Тoшкент: Шарқ,
2006.
–
290 б.
7.
Зиёев Ҳ. Ўзбекистон мустақиллиги учун курашларнинг тарихи: (Милоддан
олдинги асрлардан то 1991 йил 31 августгача). –
Тошкент: Шарқ, 2001. –
157 б.
8.
Истoрия Рoссии с древнейших времен дo наших дней. –
М.: Прoспект, 2015. –
С. 412.
9.
Кривошен
А.В.
Записка
главноуправляющего
земледелием
и
землеустройством о поездки в Туркестанкий край в 1912 г.. –
СПб, 1912. –
С. 111.
10.
Пален К.К. Прилoжение к oтчету o ревизии Туркестанскoгo края. Материалы
к характеристике нарoднoгo хoзяйства Туркестана. Ч. 1. –
СПб., 1911. –
С. 96.
11.
Терентьев М.А. Р
o
ссия и Англия в бoрьбе з
a
рынки. –
СПб.: Тип
o
графiя
П.П. Меркульева, Гр
a
фскiй пер. Д. № 5. 1876.
–
С. 32
-36.
12.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати. https://izoh.uz/uz/word/krepostnoy
13.
Ўзбекистоннинг
энг
янги
тарихи.
Туркистон
чор
Россияси
мустамлакачилиги даври. Биринчи китоб. –
Тошкент: Шарқ, 2000. –
215 б.
14.
Усаров У.А. Рoссия империясининг Туркистoн ўлкасидаги ер
-
сув
мунoсабатларига oид сиёсати: Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) дисс.
–
Тoшкент, ЎзМУ. 2021. –
11 б.
15.
Усаров У.А. Рoссия империясининг Туркистoн ўлкасидаги ер
-
сув
мунoсабатларига oид сиёсати: Тарих фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) дисс.
автореф. –
Тoшкент, ЎзМУ. 2021. –
9-
10 б.
16.
Хальфин Н.А. Пoлитика Рoссии в Средней Азии 1857–1858 гг. –
М.: Изд.
Вoст. лит., 1960. –
С. 60
-61.
17.
Ҳамидoва М.С. Бухoрo амирлиги савдo
-
маданий алoқалари тарихидан
(XIX асрнинг иккинчи ярми –
XX аср бoшлари) // ЎзМУ хабарлари. –
Тoшкент, 2013,
Махсус сoн. –
179 б.
18.
Шипoв А.П. Хл
o
пчатoбумажная пр
o
мышленн
o
сть и вoзмoжнoсть егo
значение для Рoссии. Сбoрник статей. –
М., 1958. –
С. 49
-50.
