Геополитическая обстановка в середине XVIII-начале XIX века и место Бухарского эмирата в ней

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The geopolitical situation in the middle of the XVIII

–

early

XIX century and the place of the Bukhara Emirate in it

Akhmadjon KHOLIKULOV

1

National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received April 2024
Received in revised form
15 May 2024
Accepted 15 June 2024
Available online
25 June 2024

The presented article, based on written sources, diaries of

ambassadors and intelligence officers, as well as foreign and

domestic research, reveals the influence of the geopolitical

situation of the mid-18th

–

early 19th on the Uzbek khanates, the

political position of the Bukhara Emirate in the khanates, and

issues of Anglo-Russian rivalry in Central Asia. Also, issues of the

methodological approach and modern views on the history of

foreign policy are highlighted.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss3-pp15-26

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Central Asia,

Bukhara,

Russian Empire,

England,

Europe,

Caucasus,

Iran,

Afghanistan,

India,

diplomacy,

agreement,

embassy,

trade.

XVIII аср ўрталари –

XIX бошларидаги геосиёсий вазият

ва унда Бухоро амирлигининг тутган ўрни

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

Ўрта Осиё,

Бухоро,

Россия империяси,

Англия,

Европа,

Кавказ,

Эрон,

Афғонистон,

Ҳиндистон

,

дипломатия,

шартнома,

элчилик,

Ушбу мақолада XVIII аср ўрталари –

XIX бошларидаги

дунёдаги геосиёсий вазиятнинг ўзбек хонликларига

таъсири, ўрганилаётган даврда Бухоро амирлигининг

хонликлар ичидаги сиёсий мавқеи, Ўрта Осиё масаласида

инглиз

-

рус

рақобати

масалалари

ёзма

манбалар,

элчиларнинг, жосусларнинг кундаликлари, хорижий ва

маҳаллий олимларнинг тадқиқотлари асосида очиб

берилган. Шунингдек, ташқи сиёсат тарихига методологик

ёндашувлар, замонавий қарашлар масалалари ёритилган.

1

DSc, Head of the Department of History, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

16

савдо

-

сотиқ.

Геополитическая обстановка в середине XVIII

–

начале

XIX века и место Бухарского эмирата в ней

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Средняя Азия,

Бухара,

Российская империя,

Англия,

Европа,

Кавказ,

Иран,

Афганистан,

Индия,

дипломатия,

соглашение,

посольство,

торговля.

В представленной статье на основе письменных

источников, дневников послов и разведчиков, а также
зарубежных и отечественных исследований раскрыто
влияние геополитической обстановки середины XVIII –

начала XIX на узбекские ханства, политическая позиция
Бухарского эмирата в ханствах, вопросы англо

-

русского

соперничества в Средней Азии. Также, освещены вопросы
методологического подхода и современных взглядов
истории внешней политики.

КИРИШ

XVIII

–

XIX

аср биринчи ярмида

Ўрта Осиё хонликлари ўртасида Бухоро

амирлиги сиёсий, иқтисодий ва маданий

-

маърифий соҳаларда нисбатан

қудратлироқ бўлиб, ўз мавқеини мустаҳкамлаш учун бошқа давлатлар билан

дипломатик, иқтисодий ва савдо

-

сотиқ алоқаларини мустаҳкамлашга ҳаракат

қилади. Жумладан, Ўрта Осиёдаги Англия

-

Россия рақобати бу даврдаги

муносабатларининг умумий муаммосида марказий ўринлардан бирини эгаллайди.

Бухоро амирлиги ўзининг географик жойлашуви, стратегик ва иқтисодий аҳамияти

туфайли доимо Россия ва Англия ўртасидаги кескин иқтисодий ва сиёсий рақобат
марказларидан бири бўлиб келган.

МАВЗУГА ОИД АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ

XVIII ўрталари –

XIX бошларидаги дунёдаги геосиёсий вазият, ўзбек хонликлари

ҳамда унда Бухоро амирлигининг тутган ўрни борасида бир қатор маҳаллий ва
хорижий манбалар, жумладан, Мир Иззатулло, Мирзо Олим Махдум ҳожи, В.

Могутов

(1777), Ж.

Малькольм (1827), А.

Канолли (1838), В.

Муркрофт, Г.

Требек, Ҳ.

Уильсон

(1841), Н.

Ханыков (1843), Ж.

Вульф (1845), А.

Борнс (1848), Н.

Залесевлар (1862)

шунингдек, турли даврларда чоп этилган муаллифларнинг асарларида, тадқиқот
ишларида М.К.

Рожкова (1949), Н.А.

Халфин (1960) А.

Муҳаммаджонов (1957),

Кулагина

Л.М. (

1978

), Шаъбони Ризо, Хашеми Ракаванди Сейед Эсмаил (2011), А.

Холикуловлар масаланинг у ёки бу жиҳатларини очиб берган.

ТАДҚИҚОТ МЕТОДОЛОГИЯСИ

Тадқиқот доирасида аввало, унинг назарий методологик жиҳатларига

эътибор қаратиш лозим. Хусусан, замонавий ташқи сиёсат

тушунчаси

баъзан

миллий хавфсизлик ва асосий қадриятлар билан боғлиқ бўлган “юқори сиёсат”

сифатида қаралади

ва

бунда ички сиёсатга

аралашмаслик талаб этилади

[14,

–

P. 272.].

“Ташқи сиёсат, худди ички сиёсат каби, давлат чегараларида

шакллантирилади, лекин ички сиёсатдан фарқли ўлароқ, у давлатдан ташқаридаги
муҳитга йўналтирилади ва амалга оширилади”

[6,

–

Р.

5

.]. Шунингдек,

ташқи

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

17

сиёсатга ички сиёсат ва халқаро муҳит ўртасидаги ўзига хос “кордон” (боғловчи)

сифатида қарашлар

ҳам мавжуд [5, –

Р. 12

-17.].

Совет (кейинчалик рус) тизимли

-

структуравий таҳлил мактабининг

асосчиларидан бири М.А.

Хрусталев фикрича,

“Сиёсат шунчаки мақсадли фаолият

тури бўлмасдан,

ижтимоий тузумни ўзгартириш ёки сақлаб қолиш –

ҳокимият ва

мулкни тақсимлашдан бошланади”

[31,

–

С. 28.]. Шу билан бирга, “ташқи сиёсат

одамлар ижтимоий фаолиятининг ўзига хос тури”

сифатида

у “ҳар

доим маълум

эҳтиёжларни қондиришга қаратилган”

ҳамда

ушбу эҳтиёжлар асосида

шакллантирилган давлат манфаатлари билан белгиланади

[40,

–

С. 43.

].

Яна бир россиялик олим А.Д.

Богатуров “анъанавий халқаро муносабатларда

давлат суверенитети ва ички ишларга аралашмаслик тамойилига кўра,

давлатларнинг ташқи ва ички сиёсати ўртасида қатъий бўлиниш мавжуд
бўлганлигига эътибор қаратади. Ҳуқуқий нуқтаи назардан, мамлакатлар

ўртасидаги ўзаро таъсир объекти фақатгина

уларнинг бир

-

бирига нисбатан хулқ

-

атвори масалаларидан иборат бўлиб,

ўз фуқаролари (субъектлари) билан боғлиқ

эмас. Шундай қилиб, халқаро муносабатлар субъектлари ўртасидаги ўзаро таъсир
ташқи контур бўйлаб, “тангенс”

бўйича содир бўлади. Шунинг учун анъанавий

халқаро муносабатлар фанининг ўрганиш объекти алоҳида давлатларнинг ташқи
сиёсати ўртасидаги ўзаро таъсир доирасидир”, –

деб қайд этади

[17].

Шундай қилиб, ташқи сиёсатни

“давлатлардан ташқари муҳитга қаратилган

суверен давлатларнинг ваколатли агентлари томонидан ишлаб чиқилган ва амалга

оширилган расмий ҳаракатлар мажмуи”

[12] деб тушуниш мумкин.

Ҳозирги

вақтда ташқи сиёсат таҳлилининг ягона назарияси эътироф

этилмаган ҳолда

унга

тадқиқот предметининг мураккаблиги ва ўзгарувчанлиги,

шунингдек, уни ўрганишнинг услубий асосларининг хилма

-

хиллиги таъсир қилади.

Шу жиҳатдан бу ҳақда тўхталганда бугунги кунда замонавий давлатларнинг ташқи
сиёсатдаги фаолиятини ўрганиш ва тавсифлашни мақсад қилган турли

йўналишларнинг “эволюцияси” ва “биргаликда яшаши” сўзларини қўллаш
тўғрироқ бўлади.

Методологик ёндашувлар тўғрисида сўз борар экан, географик омилларнинг,

хусусан, давлатнинг ташқи сиёсатига ва умуман халқаро муносабатларга таъсирини

ўрганувчи геосиёсат каби ташқи сиёсатни таҳлил қилишда маълум бўлган давлат–
марказий ёндашуви ҳам алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз. Ушбу йўналишда ишлаётган

тадқиқотчилар учун ҳудудий

ёндашув

ташқи сиёсатга таъсир қилувчи

муҳим

географик омил ҳисобланади. Шундай қилиб, давлатларнинг ташқи сиёсий хатти

-

ҳаракатларини тавсифлаш ва халқаро муносабатлар ривожланишини прогнозлаш
географик ўзгаришлар асосида қурилади, сиёсий ҳокимият эса ҳудуд ва маконга

урғу

бериб

ўрганилади

[11,

–

740 p.].

Бироқ юқорида келтирилган назариялар асосан замонавий ташқи

сиёсатни таҳлил қилишда муҳим ўрин тутади.

Ўрта асрлар, хусусан, сўнгги ўрта асрлар давридаги ташқи сиёсат ҳақида фикр

юритганда барибир асосий эътибор тарихийлик принципларига оғишмай амал
қилишдан иборат бўлиб қолмоқда. Тўғри, Ғарб давлатлари ўзаро принциплар

доирасида бу даврда умумий келишув тамойилларини ишлаб чиққан бўлиб, унга
амал қилганлиги маълумдир. Бироқ Шарқ давлатларида ташқи сиёсат асосан

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

18

монархлар ва унга таъсир кўрсатувчи юқори тоифа вакиллари манфаатлари

доирасида юритилганлигини таъкидлаш жоиздир.

Тарихий

-

қиёсий нуқтаи

-

назардан мақолада тадқиқ қилинган ҳар бир воқеа,

маълумот, унинг ривожланиши, ўзаро боғлиқлиги, ўтмиши, ҳозирги

ва келажаги

тамойилларидан келиб чиқиб тадқиқ этилган. Шундан келиб чиқиб, алоҳида

биографик шахслар яъни Бухоро амирларининг геосиёсий, тарихий жараёнлар ва

уларнинг доимий ўзгаришини ҳисобга олиб хорижий давлатлар элчиларига

муносабатлари, ҳукмдорларнинг баъзи ҳолларда ташқи сиёсатда турли омиллар

устунлигини ҳисобга олиб фаолият юритганлиги таҳлил қилинган.

Дарҳақиқат, “халқаро муносабатлар”, “ташқи сиёсат”, “элчилик алоқалари”,

“дипломатия” тушунчалари мантиқий жиҳатдан бир

-

бирига боғлиқ бўлса

-

да, улар

маълум бир фарқларга эга эканлигини таъкидлаш лозим. Халқаро муносабатлар

деганда турли давлатлар ўртасидаги муносабатлар, ташқи сиёсатда эса, муайян бир

давлатнинг бошқа давлатлар билан муносабатлари назарда тутилади. Бу икки

тушунча дипломатияга қараганда бир

-

бирига яқинроқ бўлиб, элчилик алоқалари,

дипломатия тушунчалари эса, аниқ шахслар, ташкилот ёки муассасаларнинг ташқи

сиёсатни амалга оширишдаги ҳаракатлари, усуллари ва ниятларини ифодалайди.

Юқорида кўрсатиб ўтилган тушунчалар тадқиқотнинг Бухоро амирлиги

ташқи сиёсати ва халқаро муносабатлари тарихини ўрганишга қаратилган мақсад

ва вазифаларини белгилаб беради. Умуман олганда, объективлик, изчиллик,

тарихий маълумотларни тизимлаштириш ва умумлаштириш, тарихий

-

қиёсий

таҳлил, холислик тамойилларидан фойдаланиш тадқиқотда белгиланган мақсад ва

вазифаларни очиб беришда асосий восита бўлиб хизмат қилган.

ТАҲЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР

XIX аср иккинчи ярми Осиё

-

Африка мамлакатлари, шунингдек, дунёнинг

етакчи мамлакатлари учун ҳам кўп жиҳатдан ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлган

давр саналади.

Осиё

-

Африка учун бу давр сиёсий ва иқтисодий мустақилликни

деярли бутунлай йўқотиш босқичи бўлган бўлса, Европа мамлакатлари учун

бўлинган дунёни қайта тақсимлаш ҳамда ишғол этилган ҳудудларнинг иқтисодий

ва сиёсий салоҳиятини ўз эҳтиёжлари учун мослаштириш босқичи бўлди.

Мустамлакачи давлатлар билан бир қаторда Россия империяси ҳам бу жараёнларга

фаол иштирок этди. Россиянинг XIX аср биринчи ярмидаги ғалабалари (Франция

(1814),

Туркия

(1829)

ва Эрон

(1828)

) унинг халқаро майдондаги мавқеини

мустаҳкамлади. Бу ҳолат Россиянинг савдо

-

сотиқ, иқтисодий ҳамда сиёсий

жиҳатдан глобал миқёсда таъсир ўтказиш қобилиятини оширди ва мазкур

жабҳаларда ижобий бир позицияни эгаллаш имкониятини юзага келтирди [8, 11

-

20].

Ҳуқуқий

ҳужжатлар билан мустаҳкамланган афзалликлар (Шомония

[2,

–

С. 148

-

163]

,

Вена

[1,

–

С.

169

-549]

,

Андриапол

[4,

–

С. 622

-633]

, Туркман

-

чой

[3,

–

С. 125

-130.]

шартномалари) Россия империясига

Европа ва бутун Ўрта Шарқда ҳарбий истилочилик фаолияти учун ўз эркинлигини

таъминлади

.

Унинг бундай гегемонликка эришиши Кавказ, Эрон, Ўрта Осиё ва

уларни бирлаштириб турувчи Каспий денгизининг стратегик нуқталарида ўз

ҳукмронлигини ўрнатишини назарда тутар эди

[29,

–

С. 4.

].

XIX аср бошларида Европа мамлакатларидаги капиталистик ишлаб чиқариш

ва унинг ривожланиши Россия каби ҳарбий идора усулига асосланган ҳамда кўп

жиҳатлардан аграр бўлган давлатларга ҳам ўз таъсирини ўтказа бошлади.

Европанинг сиёсий ва иқтисодий жиҳатдан тараққий қилган мамлакатларида фан

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

19

ва техника соҳасида эришилган ютуқлар Россиянинг нисбатан заиф бўлган саноат

ишлаб чиқариши соҳаларига ҳам кириб кела бошлади. Натижада Россияда

саноатнинг айрим тармоқлари (айниқса, тўқимачилик саноати) ривожланиб, бу ўз

навбатида капиталистик муносабатларининг тез суръатларда жадаллашувига

сабаб бўлди. Бироқ Россияда қишлоқ хўжалиги соҳаси етакчи бўлганлиги сабабли

бу ерда Европадагидек малакали ишчилар сон жиҳатдан бениҳоя кам бўлган ва улар

тайёрлаган маҳсулотлар Европа бозорида рақобатга бардош беролмаган.

Бухоро амирлиги ва Россия ўртасида ўрнатилган савдо алоқалари мустаҳкам

бўлиб [38, –

Б. 350

-

366.], бундай муносабат натижасида рус капитали Бухоро

бозорларида узоқ вақт мобайнида монопол мавқени эгаллаб келган. Рус

ҳукуматининг наздида “барча Осиё бозорлари сиёсий муносабатлар ва географик
жойлашуви жиҳатидан рус мануфактура маҳсулотлари учун берилган имтиёз”

бўлиши керак эди. XIX аср биринчи чорагида Россия Ўрта Осиё бозорларида
мустаҳкам ўрнашиб бўлган эди. Бухорога Россиядан олиб келинган мис

материаллардан тангалар зарб этилар, уй

-

рўзғор буюмлари тайёрланар, темирдан

эса қишлоқ хўжалиги қуроллари ясалар эди [23, –

С. 215.].

XIX аср 20

-

йилларидаёқ инглиз саноат маҳсулотлари Ўрта Осиё бозорларига

кириб келиши кузатилади. Инглиз саёҳатчиси А.Канолли ўзининг “Ҳиндистоннинг

шимолига саёҳат” номли асарида инглиз товарларининг русларникига қараганда
сифатли ва қиммат нархда бўлишига

қарамай, бу ерда уларнинг харидорлигини,

агар инглиз моллари нархи рус моллари каби бир хил нархларда сотилган тақдирда,
улар рус савдогарларини Ўрта Осиё бозорларидан сиқиб чиқаришлари

мумкинлигини қайд этади. Инглиз сайёҳи, шунингдек Балх орқали Ўрта Осиёга ўз
маҳсулотларини жўнатаётган инглиз савдогарлари катта фойда кўраётганликлари

ҳақида ҳам маълумотлар беради [7, –

P. 232-233.].

Шубҳасиз,

Каноллининг

юқоридаги

фикр

-

мулоҳазалари

субъектив

характерга эга бўлиши мумкин. Аслида инглиз тожирлари рус савдо аҳлига фақат
ип

-

газламалар савдосида рақобатчи бўла олиши мумкин эди. Савдо

-

сотиқнинг

бошқа жабҳаларида, масалан

металл ва тайёр буюмлар соҳасида устунлик руслар

тарафида эди. Буни устига инглиз савдогарлари ўз маҳсулотларини нақд олтинга

сотишга қизиқардилар ва улар учун маҳаллий товарларни сотиб олиш аҳамиятсиз
эди. Руслар эса, ўз молларини сотиш баробарида маҳаллий маҳсулотларни харид

қилардилар. Шу жиҳатдан инглизларнинг Ўрта Осиёда режалаштирган савдо

-

сотиқ

ва иқтисодий фаолиятлари, эҳтимол

муваффақият қозона олмаган.

Ост

-

Индия компанияси лейтенанти Александр Борнс Бухоро бозорларидаги

четдан келтирилган товарлар орасида рус маҳсулотларининг инглиз товарларига

нисбатан устунлигини санаб ўтган [18]. Шунингдек, 1843–

1845

йилларда Бухорода

бўлган инглиз жосуси Ж.Вульф [39, –

Б. 438

-

442.] ҳам Бухорода 300 га яқин ҳинд

савдогарлари бўлишига қарамасдан, бозорларда кенг тарқалган ва харид
қилинаётган молларнинг катта қисмини рус товарлари ташкил этишини

таъкидлаб ўтади [15, –

P. 272.].

Маълумотларга қараганда, инглиз саноат молларининг Ўрта Осиё

бозорларида илк маротаба пайдо бўлиши 1825 йилга тўғри келади. Ушбу
молларнинг Бухорога кириб келиши Россия ҳукмрон доиралари орасида

муҳокамага сабаб бўлиб, Осиё савдо қўмитасида кўриб чиқилган

[32,

–

С. 219.].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

20

XIX асрнинг 20–

40-

йилларида хонликлар ҳудуди Англия тасарруфи остидаги

Ҳиндистон орқали юборилган махсус миссиялар томонидан синчиклаб ўрганила

бошланади. 1819–1825 йилларда Буюк Британия ҳукумати томонидан Бухорога

Ҳиндистон орқали В.

Муркрофт (1767–

1825

йй.) ва Г.Требек бошчилигидаги

экспедиция юборилган. Уларнинг расмий миссияси Ост

-

Индия компаниясининг

отлиқ аскарлари учун “зотдор отларни қидириш”, аниқроғи туркман отлари

хусусида материал йиғиш, шунингдек минтақа сиёсий ҳамда ижтимоий

-

иқтисодий

аҳволи ҳақида

ахборот тўплаш бўлган [16, ‒ С.112

-

113.]. Бу вазифани даставвал

юқорида номи эслаб ўтилган британ врачи, ветеринар В.

Муркрофт буюртмасига

биноан аслида маҳаллий тилларни, жумладан форс тилини яхши билган ҳинд

мусулмони, зиёли Мир Иззатулло амалга оширади

ва унинг сафари 1812 йилнинг 20

апрелида Деҳлида бошланиб 1813 йил Деҳлига қайтиш билан тугалланган

[13,

–

P. 91-111

]. Ўзининг 20 ойлик сафари ҳақида Мир Иззатулла кундаликлар ёзган

ва мазкур сафарнома қўлёзма асари Париждаги Миллий кутубхонада сақланади [9].

Бу миссиянинг кейинги босқичида Г.

Требекка босиб ўтган барча йўлларини

харитага тушириш вазифаси юклатилади. Ушбу экспедицияга расмий сиёсий мақом

берилмайди. В.

Муркрофтга от заводининг бошқарувчиси сифатида маош

ажратилиб, савдогар қиёфасида

саёҳатга чиқади [10, –

P. XXII

–

XVII.].

XIX асрнинг 30

-

йилларида рус мануфактурачилари Ўрта Осиё бозорларида

иқтисодий жиҳатдан ишончли рақобатчи –

инглизлар билан рўпара келдилар.

Инглиз буржуазияси ўз саноат маҳсулотлари учун янги бозорлар кашф қилиш ва

саноат инқирозидан чиқиш мақсадида Эрон,

Ўрта Осиё хонликлари ва Ҳиндистонга

қўшни бўлган давлатларга катта эътибор бера бошлайди. Ҳиндистон билан

монопол савдо қилиш ҳуқуқига эга бўлган Ост

-

Индия компанияси

XIX асрнинг иқтисодий талаб

-

эҳтиёжларига жавоб бера олмаслиги туфайли Англия

буржуазияси доираси босими остида ушбу ҳуқуқдан маҳрум этилади. Натижада

йўқотилган моддий зарарни қоплаш мақсадида Ост

-

Индия компанияси ўз саъй

-

ҳаракатларини Ўрта Осиё бозорларига йўналтиради. 20

-

йилларданоқ инглиз

монополиячилари Ўрта Осиё бозорларидан инглиз товарлари нархини тушириш

эвазига рус товарларини сиқиб чиқариш режасини ишлаб чиқадилар. Бунинг учун

Ҳинд дарёси бўйлаб кемалар қатновини қўлга қўйиш ва ўз маҳсулотларини Ўрта

Осиёга арзон етказиш лозимлиги қайд этилади [23, –

С. 216.].

Шу даврдан бошлаб Россия Европанинг илғор давлатларидан (энг аввало

Англиядан) саноат ишлаб чиқаришда ортда қола бошлаши аниқ намоён бўла

бошлайди. Бунинг натижасида завод ва фабрикаларда Ғарбга мўлжаллаб ишлаб

чиқарилган тайёр маҳсулотлар қисқариб, ўз ўрнини хомашёга бўшатиб беради.

“Шундай вазиятда Ўрта Осиё бозорлари Россия саноат молларининг фаол

истеъмолчиси эди. Инглиз товарларининг Бухорога кириб келиши Россия

ҳукуматининг ҳушёр тортишига сабаб бўлади”

[33,

–

С.

10-46.].

Инглизларнинг Бухоро бозорларидаги бундай нарх сиёсати, юқорида қайд

қилинганидек, вақтинчалик бўлиб, ўзлари бироз зарар кўришларига қарамасдан,

савдо айланмасини тамоман Англия таъсирига олиш, асрлар давомида

бухороликлар билан яқиндан савдо муносабатларида бўлиб келган Россияни у

ердан бутунлай сиқиб чиқариш мақсадини кўзлар эди.

Шунинг учун ҳам В.А.

Перовский Осиё савдо департаменти директори

К.К.

Радофиникинга йўллаган мактубида: “бу кетишда тез орада инглизлар Ўрта

Осиё хонликлари билан доимий савдо алоқаларида устунликни қўлга олади.

Натижада ... у ерда бизнинг маҳсулотларга талаб тўхтайди. Сўнгра, Хива ва Бухоро

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

21

Трабзонда яқинда ташкил этилган инглиз савдо компанияси орқали Эрондан

келтирилган инглиз маҳсулотлари билан таъминланади.” –

дея куюнчаклик билан

ёзади [34, –

С. 221.].

Ўрта Осиёнинг географик ва иқтисодий аҳволи ҳамда савдо муносабатларини

ўрганиш мақсадида Ост

-

Индия компанияси бир қанча сиёсий экспедициялар

уюштиради. Масалан, 1831–1833 йилларда Ост

-

Индия компанияси лейтенанти

Александр Борнс Ҳинд дарёси орқали Лоҳурга,

у ердан Кобул ва Бухорога келади. У

ўзининг саёҳати давомида савдо йўллари ва марказлари, олиб чиқиладиган ва олиб

келинадиган моллар ҳақида маълумотлар тўплайди. Борнс, шунингдек, Ўрта Осиёга

кириб келаётган рус саноат маҳсулотларини алоҳида қизиқиш билан ўрганиб,

Бухоро бозорларига кириб келаётган рус товарларининг рўйхатини тузади ва

Шарқда –

Афғонистонда, ҳатто Ҳиндистонда сотилаётган рус молларини ҳам

ўрганади. Ост Индия компанияси Ўрта Осиё бозорларидан рус саноат

маҳсулотларини сиқиб чиқариш, маҳаллий савдогарларини ўзларига жалб қилиш,

ҳамда Нижний Новгород ярмаркасига боришдан чалғитиш мақсадида худди

шунинг каби савдо нуқтаси ташкил қилишни режалаштиради. Бунинг учун А.

Борнс

Ҳинд

дарёсининг

ўрта

оқимида

(ҳозирги

Панжоб)

жойлашган

Дера Ғозихон мавзесини таклиф қилади [19, –

502 с., –

628 с.].

Инглизлар дастлаб, XIX асрнинг 20–

30-

йилларда Бухоро амирлиги

бозорларидан русларни сиқиб чиқаришни режалаштирган бўлсалар, кейинчалик,

40-

йиллардан Ўрта Осиё хонликларида ўзларининг сиёсий мавқеларини кучайтириш

ва пировардида бу ҳудудларда гегемон бўлиш учун Россияга қарши уч хонликдан

иборат иттифоқчи тузишга ҳаракат қиладилар. Улар бу борада ўз мақсадларига

эришиш мақсадида бошқа халқлардан ҳам фойдаланадилар [27, –

Б. 67.].

Масалан, Абдусамад Табризий Ҳиндистонда махсус ҳарбий тайёргарликдан

ўтиб Бухорога инглиз жосуслари томонидан ёлланиб юборилган ва Эрондан

Афғонистон орқали мазкур шаҳарга келган[27, –

Б. 67.]. Мулла Олим Махдум ҳожи

1834 йили Абдусамад Табризий номли киши

Амир Насруллонинг ишончига кириб,

инглизлар ҳарбий низоми тартибидаги мунтазам қўшин тузишга муваффақ

бўлганлиги ҳақида ёзади. У ҳатто, ўзи тузган қўшин учун икки юзга яқин Эрон

асирларини ҳам сотиб олади. Шунингдек, у инглиз намунасидаги тўплар қуйиш

учун устахона ташкил қилади. Ушбу устахонада “бошқа уруш асбоблари ҳозирлаб,

отларга таълим бериб, гарчанд адади оз бўлса ҳам яхши мунтазир аскар ихдос

қилди” [25, –

Б. 184.].

Абдусамад Табризий амирга садоқати туфайли тез орада шунчалик катта

обрўга эга бўлган [39, –

Б. 438

-

442] ва бу ҳақда 1842 йилда Бухорода бўлган

Н.Хаников уни амирликда таъсири энг юқори бўлган кишилардан бири сифатида

қайд этади [35, –

С. 232.]. Мирзо Олим

Махдум ҳожининг “Абдусамадга ноиблик

рутбаси берилиб, Амир Насрулло наздида мақбул, ғоятда эътиборлик бўлди.” –

деган сўзлари бу фактни тасдиқлайди. 1842 йили Бухорода бўлган рус элчиси

К.Бутенев 26 август куни Абдусамадникига ташриф буюрганини ва у ерда

полковник Стоддартни учратганлигини [37, 561

-

571] ҳамда унга инглизларнинг

Россиядаги элчиси томонидан жўнатилган мактубни топшириб, шу куннинг

ўзидаёқ маркиз Кленрикард номига жавоб мактубини олганлиги ҳақида ёзиб

қолдирган [21, –

С. 24.].

Юқоридагилардан XIX асрнинг 30

-

йилларига келиб Россия империяси Ўрта

Осиё бозорларида саноати анча ривожланган Англия билан тўқнаш келганлигини

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

22

кузатиш мумкин. Бу ҳолат Россиянинг Ўрта Осиёга, хусусан, Бухорога нисбатан олиб

бораётган ташқи ва иқтисодий сиёсатига ўзининг катта таъсирини кўрсатган.

Руслар ва инглизларнинг Ўрта Осиё хонликлари ҳудудида пайдо бўлишлари

бежиз бўлмаган ва табиийки, улар бу ердан ўзлари учун манфаат излашган. Шу

мақсадда минтақада ўз таъсир доираларини кучайтиришга қатъий интилиб, ҳудуд
билан боғлиқ керакли ва зарур маълумотларни йиғиш билан фаол машғул

бўлдилар. Ўз навбатида Эрон ҳам Буюк Британиянинг Шарқдаги босқинчилик
юришларини амалга оширишда кўприк вазифасини бажаришдек муҳим мавқени

эгаллади. Зеро, бу мамлакат ҳудуди, айниқса, унинг жанубий қисми Британия
таъсиридаги Кичик Осиёни Ҳиндистон билан бирлаштириб турувчи етишмаётган

бўғин эди [36, –

С. 104.].

Бу даврда Россиянинг Шарқдаги манфаатлари иқтисодий сиёсат билан

боғлиқ бўлиб, унинг моҳияти чет эл капиталини кенг жалб этиш воситаси билан
меҳнаткаш оммани талон

-

тарож қилишни кучайтириш ва шу йўл билан

капиталистик саноатлаштиришни кучайтиришдан иборат эди. Ташқи сиёсатдаги
ушбу иқтисодий дастур Россия империясининг шарқий чегараларидаги бозорларни

ўзлаштириш учун бўлган курашда ўзини намоён қилди [24, –

С. 123.].

Пётр

I

га қадар Россия давлати Осиёдаги хонликлар, подшоликлар сингари

қолоқ, ривожланмаган ва консерватив эди. Саноат ишлаб чиқариши шаклланиши
Пётр

I

нинг Европада малака ошириб келиши ва ғарблик мутахассисларни ўз

мамлакати иқтисодиётига жалб қилиши ҳамда турли ислоҳотлар ўтказиши
натижасида

содир бўлди. Шу сабабли Пётр

I

га қадар

Россия давлатининг Ўрта Осиё

ерларига жиддий қизиқиши бўлмаган. Ниёзхоннинг Пётр

I

ҳузурига

келиши билан

руслар бу ҳудудларга кўз олайтира бошлаган. Ниёзхон ўз ҳудудини Россия давлати

таркибида бўлишини мақсад қилган эди. Бироқ бу пайтда Пётр

I

Ғарб ва Европа

билан банд бўлиб, сув йўлларини излаб топиш илинжида ўз элчиси Бекович

-

Черкасскийни юбориш билан чекланади [26, –

С. 11.].

Бу ҳаракатлар ўша вақтда

Хива

хони бўлган Шерғозихоннинг уддабуронлиги туфайли барбод бўлади.

Пётр

I

нинг вафоти русларнинг Ўрта Осиёга бўлган қизиқишларини тўхтата

олмади. Айниқса, Эронда Нодиршоҳ афшорнинг ҳокимиятга келиши ва унинг

қўшни

давлатлар

билан

муносабатлари

[30]

замирида

Манғишлоқ

туркманларининг руслар билан

1745, 1767

ва

1768

йиллардаги

ҳамкорлигига

туртки бериб, рус ҳарбий базалари ташкил этилиши учун шарт

-

шароитлар яратди.

1800 йилга келиб, Манғишлоқ туркманлари Хива хонининг таҳдидларидан қўрқиб,

рус қўшинларини Туркистондаги кучларни мувозанатда сақлашга кўмаклашишга
кўндириш мақсадида ўз оқсоқолларини Оренбургга жўнатишга мажбур бўлади.

Юқоридагилардан кўриниб турибдики, русларнинг Ўрта Осиёга кириб

келишига туркманлар билан бир қаторда Эрондаги беқарор вазият ҳам ижобий

таъсир кўрсатган. Шу тариқа мазкур омиллар русларнинг минтақада бемалол ва
хотиржам ҳаракат қилишлари учун шарт

-

шароит яратиб берган.

Таъкидлаш жоизки, русларнинг Усмонийлар давлати ва инглизлар билан

бўлган жанглардаги мағлубияти уларнинг Шарқдаги саъй

-

ҳаракатларига

сезиларли даражада ёрдам берди. Бундан ташқари, Россиянинг Ўрта Осиёга бўлган
қизиқишларининг ортишига қуйидаги омиллар сабаб бўлган. Биринчидан,

дипломатик музокаралар русларнинг Болқон яримороли ва Европадаги
ҳаракатларини чеклаб қўйди. Иккинчидан, инглизлар Ҳиндистон устидан

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

23

ҳукмронлик

қилар экан, руслар босим ўтказиш мақсадида ўз эътиборини жанубий

чегараларга қаратади. Учинчидан, Россиянинг иқтисодий манфаатлари Жанубий
Осиё бозорларига ва Ҳиндистон ярим оролининг жануби

-

ғарбий қисмига йўл

топишига қаратилган эди. Юқоридаги вазифаларни амалга ошириш мақсадида
Транскаспий темир йўлини қуриш ҳақида қарор қабул қилинади.

Нодиршоҳ ҳукмронлиги йилларда руслар ва инглизлар “Муски” савдо

ташкилоти доирасида ўз фаолиятини бошлайди. Нодиршоҳ Хивани босиб олгач, у

бу ерда ушбу ташкилот вакиллари –

инглизлар ва русларни учратади. Хонавийнинг

қайд этишича, “Нодиршоҳ

инглизлардан Томпсон ва Хогга алоҳида ҳурмат

кўрсатиб, ғамхўрлик қилган. Шунингдек, Нодиршоҳ ўнта рус фуқаросини
асирликдан озод қилиб, ўз юртларига етиб олишлари учун ҳар бирига 50 рублдан

пул ва биттадан от беради. Рус фуқароси Жонаев исмли татар ёрдамида улар
Самарага

соғ

-

саломат етиб оладилар”

[41,

–

С. 607

-608.].

Инглизлар ўзларининг Шарқдаги мустамлакалари –

Ҳиндистонни сақлаб

қолиш мақсадида шу даврда Англиянинг геосиёсий мақсадларини амалга ошириши

учун муҳим бўлган асосий давлатлардан бири Афғонистонга алоҳида эътибор
қаратади. Афғонистон ўша вақтлар Ҳиндистон билан яқин дўстона муносабатда

ўрнатган бўлиб, Британияга қарши кучлар таъсири доирасига тортилмаган эди.
Шунинг учун инглиз ҳукумати русларнинг Ўрта Осиёга кириб келишларига

тўсқинлик

қила

олмас

эдилар.

Теҳронга

келган

инглиз

элчиси,

Ост

-

Индия компанияси

вакили, подполковник сэр Жон Малькольм ўз ҳукуматига

мурожаат қилиб, Ўрта Осиё хонликлари билан дўстона муносабатлар ўрнатиш
лозимлигини таъкидлайди. У, шунингдек, Хивани Ҳиндистон мудофаасининг

асосий таянч ҳудудлари саналган Ҳирот ва Марв вилоятларига ҳужумдан ҳимоя
қилишни таъминлаш учун алоҳида эътибор қаратиш лозимлигини қайд этади [20].

Бинобарин, айнан унинг қатъиятли ҳаракатлари инглиз ҳукумати томонидан Ўрта
Осиё хонликлари билан дўстона муносабатлар ўрнатиш учун бир гуруҳ зобитлар

юборилишига сабаб бўлган.

Инглизлар Ҳиндистон ва унинг хавфсизлигига жиддий эътибор қаратишлари

баробарида, имконият туғилиши биланоқ Ўрта Осиёга ҳам ўз таъсирларини
ўтказиш ниятида эдилар.

ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР

Шундай қилиб, кўриб чиқилган даврда минтақадаги геосиёсий вазият

ўзининг энг қалтис паллаларидан бирини бошдан кечираётган эди, дейиш мумкин.
Минтақа давлатлари икки томонлама, агар Эронни ҳам қўшадиган бўлсак, уч

томонлама босим ва таъсир остига тушиб қолган эди. Буюк Британия ва Россия
империяси ўртасида минтақани ўз таъсир доирасига тортиш учун ошкора ва

махфий курашлар бошланган, минтақа давлатлари эса бу пайтга келиб жаҳон
тараққиётидан узилиб, ўз қобиғига ўралиб қолган, дунёда кечаётган воқеалардан

аксар бехабар, хабардор бўлганлариниям соғлом мушоҳада этишдан йироқ,
карахтлик даврини бошдан кечираётган эди. Чор Россияси истилочилик

ҳаракатларига қутқу Хива хонлигидаги ички зиддиятлар ҳамда Хива

-

Бухоро

муносабатлари оқибатида солинганлиги тарихий ҳақиқат эканлигидан эса кўз

юмиб бўлмайди. Ана шундай вазиятда нозик дипломатия, вазиятдан давлат ва
миллат манфаатлари йўлида фойдаланиб қолишга уриниш, рақибларни ўзаро

тўқнаштириш эвазига бўлса

-

да, мамлакат мустақиллигини сақлаб қолиш пайидан

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

24

бўлиш, жаҳоннинг ривожланган давлатлари билан ақалли Усмонийлар давлати

орқали алоқа боғлаб, замонавий қурол

-

яроғлар харид қилиш, ҳарб илмини эгаллаш,

мутаассибликдан воз кечиб, дунёга, илм

-

фан тараққиётига кенг йўл очиш бирдан

-

бир нажот йўли эди. Афсуски,

тарихий жараён бунинг аксидан гувоҳлик беради ва

орадан кўп ўтмасдан бу карахтлик ва жаҳолатнинг аччиқ меваси босқин ва

мустамлака зулми тарзида ўзини намоён этди.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

1814 йил сентябрь–1815 йил июн ойларида Вена шаҳрида Наполеон I

армияси тор

-

мор қилингач ғолиб давлатлар томонидан ўтказилган конгресс.

Батафсил қаранг: Мартенс Ф.Ф. Собрание трактатов и конвенций, заключенных

Россией и иностранными державами. –

Т.

III:.

–

СПб: Тип. Министерства путей

сообщения (А. Бенке), 1876. –

С. 169

-549.

2.

1814 йил Шомонияда (Франция) Россия, Буюк Британия, Австрия ва

Пруссия томонидан Францияга қарши биргаликда ҳаракат қилиш тўғрисидаги

шартнома. Батафсил қаранг: Мартенс Ф.Ф. Собрание трактатов и конвенций,
заключенных Россией и иностранными державами. –

Т.

III:

Трактаты с Австрией,

1808-1815.

–

СПб: Тип. Министерства путей сообщения (А.Бенке), 1876. –

С. 148

-163.

3.

1828 йили февраль ойида Россия ва Эрон ўртасида тузилган шартнома. Унга

кўра, Ереван ва Нахичеван хонлиги Россияга ўтган. Батафсил қаранг: О мире между
Россией и Персией // Полное собрание законов Российской империи, собрание

второе. –

СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского

Величества канцелярии, 1830. –

Т. III. 1828. № 1794. –

С. 125

-130.

4.

1828

–29 йиллардаги Россия –

Туркия

урушини якунлагач, 1829 йили

Андриаполь шаҳрида тузилган сулҳ шартномаси. Батафсил қаранг: Трактат,

заключенный в Адрианополе между Российской империей и Оттоманской Портой.
// Россия. Законы и постановления. Полное собрание законов Российской империи.

–

Собрание 2

-

е. –

СПб.: Типография II отделения Собственной Его Императорского

Величества канцелярии, 1830. –

Т.

IV.

–

С. 622

-633.

5.

Barber J., Smith M. The Nature of Foreign Policy: A Reader.

–

Edinburgh: Holmes

McDougall, 1974.

–

Р. 12

-17.

6.

Clarke M., White B. Analyzing Foreign Policy: Problems and Approaches //

Understanding Foreign Policy.

–

Cheltenham: Edward Elgar, 1989.

–

Р.

5.

7.

Conolly Arthur. Journey to the North of India: Overland from England, Through

Russia, Persia, and Affghaunistan. In two volumes. Vol. I.

–

London: R. Bentley, 1838.

–

P.

232-233.

8.

Khalikulov, A. (2022). Some comments about the place of the Bukhara emirate in

the geopolitical situation at the beginning of the 19th century.

Oriental Journal of Social

Sciences

,

2

(06), 11-20.

9.

Mir Izzatillah. Masir-I Bukhara. Bibliotheque nationale de Paris, Suppl. Persan

1346 fol.

10.

Moorcroft W., Trebeck G., Wilson H.H. Travels in the Himalayan provinces of

Hindustan and the Panjab; in Ladakh and Kashmir; in Peshawar, Kabul, Kunduz, and

Bokhara from 1819 to 1825.

–

Vol I.

–

London: J. Murray, 1841.

–

P. XXII-XVII.

11.

Ratzel F. Politische Geographie.

–

Charleston: BiblioLife, 2009.

–

740 p.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

25

12.

Smith S. Theories of Foreign Policy: An Historical Overview

[Электронный ресурс].

–

Режим доступа: http:

// www.jstor.org/stable/20097063?seq=1#page_scan_tab_contents.

13.

Szuppe M. Enquete de cheveaux turkmenes:le journal de voyage de Mir

Izzatullah de Delhi a Boukhara en 1812-1813 / Inde

–

Asie Centrale. Routes du commerce

et des idees. ‒ Tashkent

-Aix-en-Provence, 1996.

–

P. 91-111.

14.

Waltz, K. Theory of International Politics.

–

New York: Addison-Wesley, 1979.

–

251 p.

15.

Wolff Joseph. Narrative of a Mission to Bokhara, in the Years 1843-1845: To

Ascertain the Fate of Colonel Stoddart and Captain Conolly.

–

New York: Harper & Brothers,

1845.

–

P. 272.

16.

Аминов Б. Труд Мира Иззатуллы “Масир

-

и Бухоро” как важный источник

по истории Средней Азии начала

XIX

в. // Великий шелковый путь. Культура и

традиции. Прошлое и настоящее.Материалы научно

-

теоретической конференции. ‒

Ташкент, 2006.

‒

С.112

-113.

17.

Батафсил қаранг: Богатуров А.Д. Понятие мировой политики в

теоретическом дискурсе // Мировая политика: теория, методология, прикладной

анализ / Отв. ред. А.А. Кокошин, А.Д. Богатуров. М., 2005.

18.

Борнс Александр

.

Путешествие в Бухару: рассказ о плавании по Инду от

моря до Лагора с подарками великобританского короля и отчет о путешествии из
Индии в Кабул, Татарию и Персию, предпринятом по предписанию высшего

правительства Индии в 1831, 1832 и 1833 годах лейтенантом Ост

-

Индской

компанейской службы, Александром Борнсом, членом Королевского общества

.

–

Т

.

1 / издание П. В. Голубкова, действительный член Русского Географического
общества; [перевел с английского Георг Мин]. –

Москва: Университетская

типография. Т. 1. 1848. –

С.

IV.

19.

Борнс Александр

.

Путешествие в Бухару: рассказ о плавании по Инду от

моря до Лагора с подарками великобританского короля и отчет о путешествии из
Индии в Кабул, Татарию и Персию, предпринятом по предписанию высшего

правительства Индии в 1831, 1832 и 1833 годах лейтенантом Ост

-

Индской

компанейской службы, Александром Борнсом, членом Королевского общества

.

–

Т

.

1-

3 / издание П. В. Голубкова, действительный член Русского Географического

общества; [перевел с английского Георг Мин]. –

Москва: Университетская

типография

, 1848-1849.

–

Т 2. 1848. –

502 с. –

Т 3. 1849. –

628 с

.

20.

Жон Малькольм

1799 ва 1802 йилларда Эронга элчи бўлиб келган.

Батафсил қаранг: Malcolm

John. Sketches of Persia, from the Journals of a Traveller in the

East. In two volumes.

–

Vol I., II.

–

London: John Murray, 1827.

–

280 р.

, 282 p.; The History

of Persia: From the Most Early Period to the Present Time: Containing an Account of the
Religion, Government, Usages, and Character of the Inhabitants of that Kingdom. In two

volumes.

–

Vol I., II.

–

London: John Murray, 1829.

–

556

р.

, 590 p.

21.

Залесов Н. Очерк дипломатических сношений России с Бухарою с 1836 по

1843. годъ. // Военный Сборник. –

Т.27. 1862. –

С.

24.

22.

История народов Узбекистана. –

Т.

II.

–

Ташкент: АН УзССР, 1947. –

С. 21

6.

23.

История народов Узбекистана. –

Т. II. От образования государства

Шейбанидов до Великой октябрьской социалистической революции.

–

Ташкент: АН

УзССР,

1947.

–

С. 215.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

3 (2024) / ISSN 2181-1415

26

24.

Кулагина Л.М. Экспансия иностранного империализма в Иран и

превращение его в

полуколонию (70

-

е годы Х1Х

-

начало

XX

в.) // Очерки новой

истории Ирана (

XIX-XX

в.). –

Москва: Наука, 1978.

–

С. 123.

25.

Мирзо Олим Махдум ҳожи. Тарихи Туркистон / Сўзбоши ва изоҳлар

муаллифи Ш.Воҳидов. Араб ёзувидан табдил Ш.Воҳидов, Р.Холиқова. Масъул

муҳаррир З.Чориев. –

Тошкент: Янги аср авлоди, 2009. –

Б. 184.

26.

Могутов В. Редкое и достопамятное известие, о бывшей из России в

Великую Татарию экспедиции, под именем Посольства. Принадлежащее к пользе, в
службе находящимся и в коммерции упражняющимся, всеавгустейшей монархине

посвященное: в 2 ч. –

СПб. : Тип. Вейтбрехта и Шнора, 1777. –

С. 11

.

27.

Муҳаммаджонов А., Неъматов Т. Бухоро ва Хеванинг Россия билан

муносабатлари тарихига доир баъзи манбалар. –

Т.: Фан, 1957. –

Б. 67.

28.

Муҳаммаджонов А., Неъматов Т. Бухоро ва Хиванинг Россия билан

муносабатлари

...

–

Б. 67.

29.

Никонов О.А. Политика Российской Империи на Среднем Востоке во

второй половине XIX в.

–

М.: Прометей, 2015. –

С. 4.

30.

Нодиршоҳ Афшарнинг ўша вақтдаги рус ипмератори , Пётр

I

нинг

тўнғич

қизи Елизавета Петровна (1709

-

1761 йй.) билан муносабати яхши бўлган.

31.

Павлов В

.

В. Основные теоретические подходы к анализу внешней политики

государства // Вопросы политической науки: материалы II Mеждунар. науч. конф. (г.
Санкт

-

Петербург, июль 2016 г.). –

СПб.: Свое издательство, 2016. –

С. 28.

32.

Рожкова М.К. Экономическая политика царского правительства на

Среднем Востоке во второй четверти XIX века и русская буржуазия

.

–

М: Академия

наук СССР

, 1949.

–

С. 219.

33.

Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина XIX века). ...

–

С.

10-46.

34.

Халфин Н.А. Россия и ханства Средней Азии (первая половина XIX века). ...

–

С. 2

21.

35.

Ханыков Н.В. Описание Бухарского Ханства.

–

СПб.: Типография

Императорской Академии Наук, 1843. –

С. 232.

36.

Хашеми Ракаванди Сейед Эсмаил. Отношения Ирана с ханствами

Мавераннахра в XVIII –

начале XX века. Диссертация

на соискание ученой степени

кандидата исторических наук

.

–

Душанбе. 2011. –

С. 104.

37.

Холикулов, А. (2021). Бухоро–Россия муносабатларига доир баъзи

мулоҳазалар.

Общество и инновации

,

2

(10/S), 561-571.

38.

Холикулов, А. (2022). Бухоро амирлигида расмий қабул маросимлари

хусусида айрим мулоҳазалар.

Значение цифровых технологий в изучении истории

Узбекистана

,

1

(01), 350-355.

39.

Холикулов, А. (2023). Эрон элчиси сафарномасида Бухоро амирлиги

расмий қабул маросимлари.

Марказий Осиё тарихи ва маданияти

,

1

(1), 438-442.

40.

Хрусталёв М.А. Основы теории внешней политики государства: Учебное

пособие. –

М., 1984. –

С. 43.

41.

Шаъбани Риза. Краткое изложение истории Ирана в период в правлении

Афшаров и Зандия.

–

С. 607

-608.