Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues related to court costs in resolving election disputes
Karima RAJABOVA
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 August 2024
This article analyzes the methods of resolving electoral
disputes, in particular the procedure and timeframes for
resolving such cases by administrative courts within the
framework of the legislation of Uzbekistan. Two different
categories of legal costs, their specifics, and related practical
and theoretical problems are discussed, and some solutions are
proposed.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp86-90
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
election disputes,
administrative settlement,
judicial settlement,
court costs,
state duty,
legal costs.
Saylovga oid nizolarni hal etishda sud xarajatlariga oid
masalalar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
saylovga oid nizolar,
ma’muriy tartibda hal etish,
sud tartibida hal etish,
sud xarajatlari,
davlat boji,
sud chiqimlari.
uUshbu maqolada saylovga oid nizolarni hal etish usullari,
xususan bunday ishlarni ma’muriy sudlar tomonidan ko`o‘rib
hal etish tartibi, muddatlari O`O‘zbekiston qonunchiligi
doirasida tahlil qilinib, ushbu protsessda sud xarajatlari bilan
bog`g‘liq masalaga asosiy urg`g‘u beriladi. Sud xarajatlarining
ikki xil toifasi, ularning o`o‘ziga xos xususiyatlari hamda ular
bilan bog`g‘liq bo`o‘lgan amaliy hamda nazariy muammolar
muhokama qilinib, muallif tomonidan ularga ayrim yechimlar
taklif etiladi.
1
Teacher, Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
87
Вопросы, касающиеся судебных издержек при
разрешении избирательных споров
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
избирательные споры,
административное
урегулирование,
судебное урегулирование,
судебные издержки,
государственная пошлина,
судебные издержки.
В данной статье анализируются способы разрешения
избирательных споров, в частности порядок и сроки
разрешения таких дел административными судами в
рамках законодательства Узбекистана. Обсуждаются две
различные категории судебных издержек, их специфика и
связанные с ними практические и теоретические
проблемы, а также предлагаются некоторые решения.
KIRISH
So`o‘ngi yillarda mamlakatimizda demokratiyaning asosiy elementlaridan biri
bo`o‘lgan saylov jarayonlari avj olganligini ko`o‘rishimiz mumkin. Ushbu jarayon
demokratiya deyilishi bejiz emas, albatta. Zero, fuqarolar aynan saylov jarayonlarida
Konstitutsiya darajasida o`o‘rnatilgan o`o‘zlarining huquqlarini, davlatni boshqarishdagi
o`o‘rnini faol tarzda namoyon qilishadi. Mazkur holat to`o‘liq namoyon bo`o‘lishi esa
fuqarolarni saylov huquqlari to`o‘liq himoyada ekanligi muhim ahamiyatga egadir.
O`O‘zbekiston qonunchiligida fuqarolar o`o‘zlarini saylov huquqlarini ikki xil usulda himoya
qilishlari mumkin. Bular: ma’muriy va sud tartibida.
Fuqarolarning huquqlarini ma’muriy tartibda himoya qilish deganda, ayrim
adabiyotlarda gata’riflanganidek, jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan ma’muriy organ
yoki ularning mansabdor shaxslari tomonidan qilingan noqonuniy harakat (harakatsizlik)
yoki ular tomonidan chiqarilgan g‘ayriqonuniy qarorlar ustidan yuqori turuvchi organ yoki
maxsus tashkil etilgan organga shikoyat qilish va ko‘rib chiqish tushuniladi . Bunda
O‘zbekiston Respublikasining Saylov kodeksiga ko‘ra, saylov bilan bog‘liq nizolar yuzaga
kelganda saylov komissiyasiga murojaat qilish mumkin. Jumladan, ushbu Kodeksning 101-
moddasiga ko‘ra, saylov komissiyalari saylov kampaniyasini o‘tkazish davrida jismoniy va
yuridik shaxslarning ushbu Kodeks talablari buzilganligi yoki saylovni tashkil etishning
boshqa masalalari xususida o‘ziga kelib tushgan murojaatlarini o‘z vakolatlari doirasida
ko‘rib chiqishi, ushbu murojaatlar bo‘yicha tekshiruvlar o‘tkazishi va uch kunlik muddatda
ularga yozma javoblar berishi, saylovga olti kundan kam vaqt qolganida yoki ovoz berish
kuni kelib tushgan murojaatlarni esa darhol ko‘rib chiqib, javob qaytarishi shart. Saylov
komissiyasining raisi murojaatni ko‘rib chiqadi va unga doir qaror qabul qiladi.
Saylovga oid nizolarni hal etishning keyingi turi, ya’ni, sud usuliga to‘xtaladigan
bo‘lsak, nazariy jihatdan bu jismoniy va yuridik shaxslar tomonidan ma’muriy organ yoki
ular mansabdor shaxslar i tomonidan qilingan noqonuniy harakat (harakatsizlik) yoki ular
tomonidan chiqarilgan qarorlar ustidan sudga shikoyat qilish va uni ko‘rib chiqish
tushuniladi
Ushbu nizolar ommaviy-
huquqiy xususiyatga ega bo‘lsa, bunday nizolar ma’muriy
sudlar tomonidan ko‘rib chiqiladi.
Albatta, ushbu protsess to`o‘la namoyon bo`o‘lishi sud xarajatlariga ham bevosita
bog`g‘liq hisoblanadi. Negaki, davlat bojining to`o‘lanmaganligi sudda arizachining
shikoyatini qaytarishga asos bo`o‘lib xizmat qiladi
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
88
Ushbu maqolada fuqarolar huquqlarini sud orqali himoya qilish va, asosan, sud
xarajatlari masalasi muhokama etiladi.
MATERIAL VA METODLAR
Maqolada huquqshunoslarning ilmiy-nazariy qarashlari asosida fuqarolarning
saylovga oid huquqlarini ma’muriy sudlar orqali himoya qilish, ushbu jarayonda sud
xarajatlari masalalari muhokama etiladi
Yuqoridagi savollarga javob topish uchun amaldagi normativ-huquqiy hujjatlar va sud
amaliyoti hujjatlari tahlil qilinib, tegishli taklif va xulosalarga kelinaditaqdim etilgan.
TADQIQOT NATIJALARI VA TAHLILI
Fuqarolarning saylovga oid huquqlarini sudga taalluqlilik nuqtai nazaridan tahlil
qiladigan bo`o‘lsak, ushbu jarayon nizoning predmetiga bog`g‘liq ekanligini ko`o‘rishimiz
mumkin. Negaki saylovga oid ishlar jinoyat yoki ma’muriy sudlar tomonidan ko`o‘riladi.
O`O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy sud ishlarini yuritish to`o‘g`g‘risidagi kodeksining
(MSIYtK) 27-moddasiga asosan, saylov komissiyalarining xatti-harakatlari (qarorlari)
yuzasidan nizolashish ma’muriy sudlar sudloviga taalluqli bo`o‘lsa, saylovni tashkil etish va
o`o‘tkazishdagi huquqbuzarliklar hamda jinoyatlar jinoyat sudlarida ko`o‘riladi.
Fuqarolar saylov huquqlarini ma’muriy sudda himoya qilish sudlovlilik jihatdan ham
biroz farq qiladi, ya’ni saylov komissiyasining xatti
-harakatlari (qarori) ustidan berilgan
shikoyatlar tuman (shahar) ma’muriy sudlari, Markaziy saylov komissiyasining xatti
-
harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyatlarni esa O`O‘zbekiston Respublikasi Oliy
sudi ko`o‘rib chiqadi.
Saylov komissiyasining xatti-harakatlari (qarorlari) ustidan berilgan shikoyat sud
tomonidan shikoyat berilgan kundan e’tiboran uch kundan kechiktirmay ko‘rib chiqilishi,
agar saylovga olti kundan kam vaqt qolgan bo‘lsa, darhol ko‘rib chiqilishi lozim.
Nomzod ko‘rsatgan siyosiy partiyalar organlari, nomzodlar, ishonchli vakillar,
kuzatuvchilar va saylovchilar saylov komissiyalarining qarorlari ustidan ushbu qarorlar
qabul qilinganidan keyin besh kun ichida sudga shikoyat qilishi mumkin. Markaziy saylov
komissiyasining qarorlari ustidan qaror qabul qilinganidan keyin besh kun ichida
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudiga shikoyat qilinishi mumkin .
Shikoyat sud tomonidan arizachini va tegishli saylov komissiyasining vakilini,
shuningdek, prokurorni, agar shikoyat arizachiga emas, balki boshqa fuqaroga daxldor
bo‘lsa, o‘sha shaxsni ham chaqirgan holda ko‘rib chiqiladi. Bu Mazkur shaxslarning
kelmasligi ishni ko‘rib chiqishga to‘sqinlik qilmaydi.
Sudning hal qiluv qarori chiqarilishi bilanoq darhol tegishli saylov komissiyasiga va
arizachiga topshiriladi .
Demak, yuqorida saylovga oid nizolarning ma’muriy sudda ko`o‘rib chiqish tartibiga
to`o‘xtaldik, lekin ushbu jarayon davomida sud xarajatlari masalasi ham alohida ahamiyatga
ega bo`o‘lib, amaldagi qonunchiligimiz aynan ushbu masalada ham bo`o‘shliqlarga ega.
Dastavval, sud xarajatlari tushunchasini muhokama qiladigan bo`o‘lsak, O‘zbekiston
Respublikasining Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi kodeksining 12
-bobi aynan
sud xarajatlariga bag`g‘ishlangan bo`o‘lib, unga muvofiq, sud xarajatlari davlat bojidan va
ishni ko‘rish bilan bog‘liq sud chiqimlaridan iborat ekanligi keltirib o`o‘tilgan.
Sud xarajatlari bir qator o‘ziga xos belgilardan iborat:
1) ular maʼmuriy sudlarga murojaat qilish va ishlarni ko‘rib chiqish yuzasidan;
2) maʼmuriy ishlarni hal etishga oid protsessual faoliyatning chiqimliligi, yaʼni tegishli
huquq va manfaatlarning himoya qilinishi muayyan to‘lov asosida ishda ishtirok etuvchi
taraflar hisobidan undirilgan holda hal etilishi;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
89
3) sudga asossiz murojaat etilishining oldini olish va maʼmuriy adolatni taʼminlashga
oid davlat xarajatlarini qonuniy to‘lovlar sifatida o‘rnatilgan kompensatsiya qilishnishi
ko‘rinishida;
4) xarajatlarni to‘lash va taqsimlash qonunda belgilangan bo‘lib, bu maʼmuriy sud
ishlarini yuritishning barcha bosqichlari va turlarini qamrab oladi. Misol uchun, davlat bojini
to‘lash faqatgina sudga ariza taqdim etishda emas, balki sud ishi yurituvining apellyatsiya va
kassatsiya bosqichlarida ham to‘lash nazarda tutilgan .
Sud xarajatlari o`o‘zining maqsadlariga ham ega bo`o‘lib, ayrim olimlar maʼmuriy
ishlarni ko‘rib chiqishda odil sudlovni amalga oshirish bilan bog‘liq sud hokimiyati
xarajatlarining davlat tomonidan muayyan miqdorda qoplanishi, ya’ni ushbu xarajatlar
sudda faoliyat yuritadigan xodimlarning ish haqlari, sud binosi va anjomlarining
amortizatsiyasi, kanselyariya xarajatlari va boshqalardan iborat ekanligini va bu
kompensatsion funksiya sifatida eʼtirof etilishini ta’kidlashsa , boshqa olimlar undan
ko`o‘zlangan asosiy maqsad davlatning odil sudlovni amalga oshirish bilan bog`g‘liq
xarajatlarni amalga oshirish emas, balki taraflarni o`o‘zlarining fuqarolik burchlarini
ixtiyoriy ravishda bajarishga rag`g‘batlantirish va asossiz nizolar qo`o‘zg`g‘atilishining oldini
olishdir , deya fikr bildirishadi.
Bizning fikrimizcha, sud xarajatlari ushbu ikkala funksiyani o`o‘z ichiga oladi. Negaki,
tarixga nazar tashlaydigan bo`o‘lsak, o`o‘rta asrlarda faqat cheklangan ma’lum bir shaxslar
(chinovniklar) uchun amalga oshirilgan odil sudlovni boshqaruvchi shaxslar xizmati uchun
pul to`o‘langan bo`o‘lsa , sud aholining barcha qatlamiga ochiq bo`o‘lgandan so`o‘ng sud
organlarini ish hajmini keskin ravishda oshirib yubordi. Bu holat yana sud xarajatlari
institutida o`o‘zgarishlar qilinishiga olib keldi va shu tariqa davlat boji va hamda sud
chiqimlaridan iborat bo`o‘lgan sud xarajatlari shakllandi .
Sud chiqimlariga keladigan bo`o‘lsak, MSIYtK 113
-moddasiga asosan, sud
xabarnomalari va sud hujjatlarini yuborish bilan bog‘liq pochta xarajatlaridan, sud
tayinlagan ekspertizani o‘tkazish, guvohni chaqirish, dalillarni joyida ko‘zdan kechirish, sud
majlisini videokonferensaloqa rejimida o‘tkazish bilan bog‘liq xarajatlardan, shuningdek
ishni ko‘rish bilan bog‘liq boshqa xarajatlardan iboratdir.
Sud xarajatlarining yana bir turi bo`o‘lgan davlat boji masalasining tahliliga keladigan
bo`o‘lsak, O`O‘zbekiston Respublikasining “Davlat boji to`o‘g`g‘risida”gi qQonunining 3
-
moddasiga ko`o‘ra, davlat boji yuridik ahamiyatga molik harakatlarni amalga oshirganlik va
(yoki) bunday harakatlar uchun vakolatli muassasalar va (yoki) mansabdor shaxslar
tomonidan hujjatlar berganlik uchun undiriladigan majburiy to‘lov hisoblanadi. Mazkur
qonunning 5-moddasiga asosan, saylov komissiyalarining harakatlari (qarorlari) yuzasidan
nizolashish haqidagi shikoyatlar davlat boji undiriladigan obyektlar tarkibiga kiritilgan.
Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi kodeksning 134
-moddasida davlat boji va pochta
xarajatlari belgilangan tartibda hamda miqdorda to‘langanligini tasdiqlovchi hujjatlar
taqdim etilmagan bo‘lsa, davlat boji to‘lashni kechiktirish, bo‘lib
-
bo‘lib to‘lash mumkinligi
qonunda nazarda tutilgan hollarda esa bu haqda iltimosnoma mavjud bo‘lmasa yoxud
iltimosnoma rad etilgan bo‘lsa, ariza qaytarilishiga olib kelishi qayd etilgano‘rnatilgan. Biroq
“Davlat boji to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuniga Ilovada ushbu boj miqdori
qancha ekanligi keltirilmagan. Amaliyotda Qoraqalpog`g‘iston Respublikasi, viloyatlar
hamda tumanlararo ma’muriy sudlari tomonidan davlat boshqaruvi organlarining,
ma’muriy
-
huquqiy faoliyatni amalga oshirishga vakolatli bo‘lgan boshqa organlarning,
fuqarolar o‘zini o‘zi boshqarish organlarining qarorlari, ularning mansabdor shaxslarining
harakatlari (harakatsizligi) ustidan berilgan arizalar (shikoyatlar) bo‘yicha, ya’ni
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
90
fuqarolardan BHM (bazaviy hisoblash miqdori)ning bir baravari, yuridik shaxsclardan BHM
(bazaviy hisoblash miqdori)ning o‘n baravarigacha miqdorida davlat boji undirilib
kelinmoqda.
Yana bir muammo shundaki, O`O‘zbekiston Respublikasining “Davlat boji
to`o‘g`g‘risida”gi Qqonunining 10
-
moddasida ma’muriy sudlarda davlat bojini to‘lashdan
ozod qilingan shaxslar toifalari tarkibida “ma’muriy
-huquqiy faoliyatni amalga oshirishga
vakolatli bo‘lgan boshqa organlar” jumlasi keltirilgan bo`o‘lib, ushbu holat
aniqlashtirilmagan. To`o‘g`g‘ri, O`O‘zbekiston Respublikasining “Ma’muriy tartib
-taomillar
to`o‘g`g‘risida”gi Qqonunining 4
-
moddasida ma’muriy
-huquqiy faoliyat
—
ayrim jismoniy
yoki yuridik shaxslarga yoxud muayyan xususiy belgilariga ko‘ra ajratiladigan shaxslar
guruhiga ta’sir ko‘rsatuvchi boshqaruv faoliyati sifatida keltirilgan va bu quonunning 3
-
moddasida saylovlarni o`o‘tkazish jarayonlariga nisbatan tatbiq etilmasligi keltirilgan. Biroq
bu holat saylov komissiyalarining ma’muriy huquqiy faoliyatni butkul amalga oshirmaydi,
degan xulosaga olib kelmaydi. Sababi saylov komissiyasi qarorlarida ham ma’muriy
-huquqiy
faoliyat elementlarini ko`o‘rishimiz mumkin
.
XULOSA
Bugungi kunda amalga oshirilayotgan keng doiradagi islohotlar sud, jumladan
ma’muriy sudlarda ham bir qator o`o‘zgarishlar kiritish kerakligini nazarda tutadi.
Xususan,yuqoridagilardan kelib chiqib aytishimiz mumkinki, saylov komissiyalarining xatti-
harakatlari (qarorlari) yuzasidan nizolashish to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqish bo‘yicha
“Davlat boji to‘g‘risida”gi Qonunga o‘zgartirish kiritib, davlat boji muammosini hal qilish
lozim bo‘ladi. Negaki bu ham, o‘z navbatida, saylovga oid nizolarni hal etishda sud
protsessiga o`o‘z ta’sirini o`o‘tkazadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy sud ishlarini yuritish to‘g‘risidagi kodeksi.
Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 27.12.2023
-y., 03/23/889/0978-son; 28.02.2024-y.,
03/24/915/0160-son.
2.
O‘zbekiston Respublikasining Saylov kodeksi. Qonunchilik ma’lumotlari milliy
bazasi, 29.11.2023-y., 03/23/880/0905-son; 19.12.2023-y., 03/23/883/0949-son.
3.
Ma’muriy huquq va protsess. Darslik. S.A.Muratayev, B.T.Musayev, D.R.Artikov//
-
Toshkent:Yuridik adabiyotlar Publish, 2022-y.
4.
Жураев , Ш. . (2022). Некоторые правовые вопросы судебных расходов в
административном судебном производстве. Общество и инновации, 3(6/S), 43–
51.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss6/S-pp43-51
5.
Ш.Шорахметов
-
“Ўзбекистон Республикасининг фуқаролик процессуал
ҳуқуқи”, дарслик.
6.
Дмитриев Ф. М. История судебных инстанций и гражданского
апелляционного судопроизводства от Судебника до Учреждения о губерниях. Т. 1. М.,
1899
—1900. С. 271.
7.
Шмотин Кирилл Сергеевич (2018). Пути развития института судебных
расходов: сравнительно
-
правовой анализ. Журнал российского права, (10 (262)), 147
-
155. C.150
8.
Ражабова Карима Қаҳрамоновна. (2022). Cайлов комиссиялари, уларнинг
хатти
-
ҳаракатлари(қарорлари) тушунчаси ва ўзига хос хусусиятлари. Eurasian journal
of law, finance and applied sciences, 2(3), 175
–
186.
