Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Implementation of modern criminal technique tools into
the IAA system
Anvar KHUSANOV
Department of Criminalistic Expertise
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
The article is devoted to digital forensics and modern
technologies, which are becoming especially relevant in our time.
It examines the latest achievements in the field of digital
forensics and their role in the modern world.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss10/S-pp137-143
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
history of forensics,
digital forensics,
computer crimes,
cyber attack,
statistics.
IIO tizimiga zamonaviy kriminalistik texnika vositalarini
joriy qilinishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
raqamli kriminalistika tarixi,
raqamli kriminalistika,
kompyuter jinoyatlari,
kiber hujum,
statistika ma’lumotlari,
bulut hisoblash xizmati.
Ushbu maqola hozirgi kunda eng dolzarb bo‘lib kelayotgan
raqamli
kriminalistika va texnologiyalar mavzusida bo‘lib unda
yangi texnologiyalar hamda raqamli kriminalistika to‘g‘risida
so‘z boradi.
Внедрение современных средств криминальной
техники в систему ОВД
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
история криминалистики,
цифровая
криминалистика,
Статья посвящена цифровой криминалистике и
современным технологиям, которые становятся особенно
актуальными в наше время. В ней рассматриваются
1
PhD, Associate Professor, Lieutenant Colonel, Head of the Department of Criminalistic Expertise.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
138
компьютерные
преступления,
кибератака,
статистика.
новейшие
достижения
в
области
цифровой
криминалистики и их роль в современном мире.
XXI asr kompyuter va raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi bilan ajralib
turadi. Insoniyat o‘z rivojlanishining raqamli bosqichiga jadal kirib bormoqda. An’anaviy
ijtimoiy munosabatlar tobora yangi axborot texnologiyalaridan foydalanib amalga
oshir
ilmoqda va ulardan foydalanmasdan umuman imkonsiz bo‘lganlari ham mavjud.
Afsuski, ushbu sohani zamonaviy huquqiy tartibga solish texnologik rivojlanish
suratlaridan ortda qolmoqda. Texnologik rivojlanish esa, ayniqsa informatika taraqqiyoti
hali ham shiddat bilan oldinga siljimoqda. Axborot texnologiyalari nafaqat professionallar
hayotiga, balki oddiy insonlarning kundalik hayotiga ham tobora ko‘proq kirib bormoqda.
Odamlar ish va bo‘sh vaqtining katta qismini kiber
-
makonda o‘tkazadilar. Insonlar haqiqiy
moddiy dunyo va kiber-
makon o‘rtasida harakat qilganligi sababli, bu ikki xil muhitning
uyg‘unlashuvi yuzaga kelmoqda. Afsuski, real hayotning salbiy jihatlari ham kiber
-
makonga kirib boradi va kiber jinoyatlar ham bundan mustasno emas. Bundan tashqari,
odamlarning kiber-
makonda ko‘p vaqt o‘tkazishlari, bu yerda katta miqdordagi
ma’lumotlarni qoldirib ketishlarini anglatadi. Jinoyatlarni tergov qilish dastlab moddiy
(real) dunyoda amalga oshirilgan bo‘lsa
-da, ammo bugungi kunga kelib dalillarni ,
ma’lumotlar
ni kiber-makondan (raqamli shaklda) olish borasida katta imkoniyatlar
mavjud. Ushbu imkoniyatlar, ya’ni raqamli dalillarni olish, to‘plash, tahlil qilish va taqdim
qilishning raqamli kriminalistik usullari hali ham rivojlanib bormoqda. Chunki raqamli
ma’lumotlarning hajmi kundan kun o‘sib bormoqda. Raqamli dalillar yuzasidan tadqiqot
olib boruvchilar soni ham ko‘paymoqda. Bugungi kunda elektron dalillarni va ulardan
jinoyat ishlarini yuritishda foydalanishning jinoyat-protsessual va kriminalistik jihatlarini
o‘rganish bilan chegaralanib qolmasdan, uni fundamental ilmiy tadqiqotlar o‘tkazgan
holda o‘rganish talab qilinadi. Xalqaro standartlashtirish tashkiloti (ISO) inson
faoliyatining deyarli barcha sohalari uchun standartlarni ishlab chiqish va nashr etish bilan
shug‘ullanadi. Jumladan, mahsulotlar, xizmatlar va eng yaxshi amaliyotlar uchun bir xil
standartlarni taklif etadi. Aslida, raqamli kriminalistika borasida amaliyotni tartibga solish
va raqamli dalillarni aniqlash, to‘plash, olish, saqlash va qayta ishlash bo‘yicha eng yaxshi
tajribalarni ommalashtirish 90-yillarning oxiriga kelib boshlangan edi. ISO 27 000
standartlar oilasi axborot xavfsizligiga, shu jumladan raqamli ekspertiza tekshiruvi uchun
ISO / IEC 27037: 2012 standartini o‘z ichiga oladi. ISO
27037 raqamli dalillarga ishlov
berish uchun protseduralarni tasvirlaydi. Ushbu standartlar ilg‘or tajribalar standartlari
guruhiga kiradi va raqamli dalillarni aniqlash, to‘plash, olish va saqlash jarayonida
bajarilishi kerak bo‘lgan protseduralarni umum
lashtiradi.
Insoniyat taraqqiyotining eng yuksak cho‘qqiga ko‘tarilgan davri bu
XXI asr axborot
asri hisoblanadi. Ushbu asrda kompyuter vositalari va axborotlashtirish jarayonlari kashf
etilib insoniyat hayotining yengil bo‘lishi bilan birga tezkorlik bilan axborot olishi, saqlashi,
ulardan nusxa ko‘chirishi va unga taqiq qilish kabi ko‘p masalalar o‘z yechimini topdi.
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi bilan bir qatorda bu sohada jinoyatchilikning
o‘sib borayotgan va rivojlanayotgan tendensiyasi mavjud. Jinoyatlarni tergov qilish ancha
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
139
mashaqqatli jarayon hisoblanadi. Bu jinoiy va jinoyat-protsessual huquq sohasidagi
bilimlardan, shuningdek, fan, texnologiya, san’at yoki hunarmandchilik sohasidagi
bilimlarni o‘z ichiga olgan maxsus bilimlardan foydalanishni talab qiladi. Jinoyat
protsessida maxsus bilimlardan foydalanishning muhim protsessual shakllaridan biri bu
sud ekspertizasi hisoblanadi. O‘rganish natijalari bo‘yicha ekspert xulosa beradi. Bu qonun
hujjatlarida nazarda tutilgan protsessual harakatlaridan biridir. Dastlabki tergov va sud
tergovi davomida ham amalga oshiriladigan protsessual harakat sifatida ekspertiza
ma’lumotlarning belgilangan hajmi va ahamiyati bo‘yicha so‘roqdan keyin ikkinchi o‘rinni
egallaydi. Shuni ta’kidlash kerakki, sud
-ekspertizasi amaliyoti soha sifatida turli xil
elementlarning murakkab tizimi bo‘lib, ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi, normativ
tartibga solish, ekspert faoliyati subyektlarining holati va funksiyalari, texnik vositalar va
ilmiy asoslangan ekspert tadqiqotlarini o‘tkazish usullari. Shuning u
chun bunday
murakkab, rivojlanayotgan tizimda zamonaviy texnik vositalardan foydalanmasdan turib,
rivojlanish mumkin emas. Albatta, ular kompyuter texnologiyalari va tizimlarini o‘z ichiga
olishi kerak. Hozirgi vaqtda zamonaviy kompyuter texnologiyalari juda yuqori darajaga
ko‘tarilganligi va ulardan foydalanishda ekspertiza tadqiqotlarini o‘tkazishda odatiy
operatsiyalarni ko‘p jihatdan avtomatlashtirish, murakkab va mashaqqatli hisob
-
kitoblarning aniqligi va samaradorligini oshirish imkoniyatini beradi. Buning oqibatida,
bir tomondan, ma’lum ekspertiza tadqiqotlarini kognitiv jarayon sifatida aylantirish bo‘lsa,
boshqa tomondan, uning imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytirishga, shuningdek,
olingan ma’lumotlarning ilmiy asosliligini oshirishga xizmat
qiladi. Bugungi kunda
qo‘llaniladigan ko‘p sonli ekspert tadqiqot usullarining har biri, jumladan,
kompyuterlardan foydalanish, o‘ziga xos va turli obyektlarni o‘rganishda muayyan
muammoni hal qilishga qaratilgan bo‘lishiga qaramay, ular ham bir qator umu
miy
xususiyatlarga ega bo‘lib kelmoqda. Ayni paytda telekommunikatsiya tizimlari,
videoyozuvlarning raqamli fonogrammalari, kompyuter texnikasi va dasturiy mahsulotlar
bo‘yicha tadqiqotlar jadal rivojlanmoqda, sud
-ekspertizalarining boshqa turlarini
o‘tkaz
ish usullarini takomillashtirish ishlari olib borilmoqda. Sud-ekspertizasiga
kompyuter texnologiyalarini joriy etilishi bu insoniyat faoliyatining barcha sohalarini, ham
kasbiy, shaxsiy, maishiy faoliyatni kompyuterlashtirishning umumiy jarayoni bo‘lib
qolmoqda. Kompyuter texnologiyalari sud-
ekspertizasi jarayonini ko‘p jihatdan
avtomatlashtirishga imkon berdi. Eksperimental ma’lumotlarni yig‘ish va qayta ishlash,
ma’lum formulalar va algoritmlar yordamida yordamchi hisob
-kitoblarni amalga oshirish,
tasvirlarni tahlil qilish, individual ekspert muammolarini hal qilishda va yangi usullarni
joriy etdi va ekspert tadqiqotlari metodologiyasini o‘zgartirdi. Sud ekspertizasini
rivojlantirish jarayoni bevosita tergov va sud amaliyotining ehtiyojlariga bog‘liq. Ayna
n u
jinoyatlarni tergov qilish uchun muhim bo‘lgan holatlarni aniqlash uchun zarurligini yoki
boshqa ilmiy tadqiqotlarning dolzarbligini aniqlaydi.
So‘nggi yillarda mamlakatimizda qonun ustuvorligini ta’minlash va sud
-huquq
tizimini yanada isloh qilishga, shaxsning huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish,
uning sha’ni va qadr
-qimmatini hurmat qilish hamda ushbu sohada xalqaro standartlar va
il
g‘or xorijiy tajribani joriy etishga qaratilgan samarali ishlar amalga oshirildi. Shu bilan
birga, jinoyat sodir etishda zamonaviy texnologiyalar va usullarni qo‘llash butun dunyoda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
140
tobora ommalashib borayotganligini inobatga olib, shaxsning ijtimoiy xavfli qilmish uchun
aybliligini sudda ilmiy-texnik jihatdan asoslangan ishonchli dalillar bilan isbotlash
jarayonlarini yanada takomillashtirish talab etilmoqda. Jinoyatchilikka qarshi kurashish
bo‘yicha o‘tkazilayotgan tezkor
-qidiruv tadbirlari, tergov va sud harakatlarida dalillarni
to‘plashda zamonaviy fan va texnikaning ilg‘or yutuqlarini, xususan, kriminalistik ilmiy
usul va vositalarni qo‘llash amaliyotini yangi bosqichga olib chiq
ish lozim.
Sodir
etilgan
huquqbuzarliklarni
zamonaviy
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarini qo‘llagan holda o‘z vaqtida aniqlash va qisqa muddatlarda fosh etish,
ashyoviy dalillarning kriminalistik tadqiqotlarini yanada takomillashtirish, shuningdek,
ichki ishlar organlari ekspert-
kriminalistika bo‘linmalarining bu boradagi imkoniyatlarini
oshirish maqsadida quyidagilar ichki ishlar organlarining ekspert-kriminalistika
faoliyatini yanada takomillashtirishning ustuvor yo‘nalishlari etib belgilanishi zarur
hisoblanadi:
➢
zamonaviy fan va texnikaning ilg‘or yutuqlarini, raqamli texnologiyalarni,
kriminalistikaning yangi ilmiy usul va vositalarini qo‘llash mexanizmlarini joriy etish,
zamon talablariga mos avtomatlashtirilgan kriminalistik axborot-qidiruv tizimlari va
axborot bazalarini yaratish;
➢
axborot texnologiyalari yordamida sodir etiladigan huquqbuzarliklar bo‘yicha
raqamli ekspertizaning imkoniyatlaridan keng foydalanish, bu borada kriminalistik
hisoblarni yuritish;
➢
shaxsga doir biometrik ma’lumotlar (genomga oid axborot, yuz qiyofasi, qo‘l barmoq
izlari) asosida avtomatlashtirilgan identifikatsiya tizimlarini qo‘llash sohasini
muvofiqlashtirish mexanizmlarini tatbiq qilish;
➢
tezkor-qidiruv tadbirlari, tergov va sud harakatlarida ashyoviy dalillar
tadqiqotining yangi turlari, innovatsion kriminalistik yondashuv, usul hamda texnik
vositalarini keng joriy etish, bu borada laboratoriyalar faoliyatini xalqaro standartlar
talabiga moslashtirish;
➢
ashyoviy dalillarni isbot qilishda ularning ishonchliligini oshirish bo‘yicha doimiy
ravishda ilmiy-tadqiqot va tajriba-konstruktorlik ishlarini amalga oshirish hamda sud-
ekspertlik faoliyatiga tatbiq etish amaliyotini yo‘lga qo‘yish;
➢
ekspert-kriminalistika sohasida kadrlarni maqsadli tayyorlash, qayta tayyorlash va
malakasini oshirish bo‘yicha butunlay yangicha samarali o‘quv
-amaliyot jarayonini tashkil
etish, ekspert-
kriminalist xodimlarning mavqeyini ko‘tarish hamda sud
-ekspertlik
fa
oliyatidagi xolisligi va mustaqilligini har tomonlama ta’minlash.
Aniqlash (Identifikatsiya):
Identifikatsiya qilish jarayoni raqamli dalillarni qidirish,
aniqlash va hujjatlashtirishni o‘z ichiga oladi (raqamli dalillar ham moddiy (fizik), ham
mantiqiy shaklda ifodalanadi). Moddiy va mantiqiy tasvirlar o‘rtasida sezilarli farq mavjud.
Moddiy tasvir
–
fayl tizimiga ajratilgan yoki ajratilmaganligidan qat’iy nazar saqlash
vositasida barcha ma’lumotlarni to‘playdi. Mantiqiy tasvir esa faqat fayl tizimiga
ko‘rinadigan ma’lumotlarni to‘playdi. Raqamli dalillarga ega bo‘lishi mumkin bo‘lgan
barcha qurilmalar ushbu jarayon davomida aniqlanishi kerak. Tergovchi, ekspert yoki
mutaxassis jinoyat sodir bo‘lgan joyni tekshirishni tizimli shaklda amalga oshirishi kerak.
Bundan maqsad, kichik, niqoblangan qurilmalar yoki birinchi qaras
hda ahamiyatsiz bo‘lib
ko‘rinadigan narsalarni nazardan qochirmaslik hisoblanadi. Bundan tashqari, ekspert
-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
141
mutaxassis virtual komponentlar shaklidagi yashirin raqamli dalillarning mavjud
bo‘lishining ehtimoli borligi haqida o‘ylab ko‘rishi lozim. Masalan,
Bulut hisoblash xizmati.
Ba’zi qurilmalarning ishlamay qolishi (ularning holati vaqt o‘tishi bilan o‘zgarishi
mumkin), dalillarni olishda ushbu turdagi qurilmalarga ustunlik berish ya’ni birinchi
navbatda ulardagi ma’lumotlarni qo‘lga kiritish juda muhim hisoblanadi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etilgan
jinoyatlarga qarshi kurashish samaradorligini oshirish, shuningdek, ularni aniqlash va
tergov qilish uslublarini takomillashtirishga qaratilgan raqamli kriminalistika sohasida
ilmiy-
tadqiqot faoliyatini tashkil etish maqsadida “Raqamli kriminalistika sohasida ilmiy
-
tadqiqot faoliyatini tashkil etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi prezident qarori qabul
qilindi.Mazkur qarorda Huquqni muhofaza qilish akademiyasi negizida Raqamli
kriminalistika ilmiy-tadqiqot institutini tashkil etish nazarda tutilgan. Institut raqamli
kriminalistika sohasida innovatsion tadqiqot va ishlanmalar markaziga aylanishni maqsad
qilgan. Qarorning asosiy jihatlari:
1. Institutga raqamli kriminalistika sohasida sud-tibbiy ekspertiza va tadqiqotlar
o‘tkazish vakolati beriladi;
2. Kiberjinoyatlarni tergov qilish jarayonlariga zamonaviy texnologiyalar joriy
etiladi. Huquqni muhofaza qilish organlari faoliyati samaradorligini oshirishda “katta
hajmli ma’lumotlar” (Big Data) tahlili, sun’iy intellekt va boshqa ilg‘or texnologiyalard
an
foydalanishga alohida e’tibor qaratiladi;
3. Huquqni muhofaza qiluvchi organlarga jinoyatlarning raqamli izlarini aniqlash,
olib qo‘yish, saqlash va tadqiq etishda amaliy yordam ko‘rsatiladi;
4. Raqamli kriminalistika bo‘yicha sud ekspertizalarini o‘tkazish usullari ishlab
chiqiladi va takomillashtiriladi;
5. Kripto-aktivlar va blokcheyn texnologiyalaridan foydalangan holda sodir etilgan
jinoyatlarni aniqlash va tergov qilish usullari ishlab chiqiladi;
6. Raqamli kriminalistika sohasida yuqori malakali kadrlar tayyorlanadi;
7. Kiberjinoyatchilikka qarshi kurashish sohasida xalqaro ilmiy-texnikaviy
hamkorlik kengaytiriladi. Qarorda “Raqamli dalillarning yagona reyestri” –
idoralararo
avtomatlashtirilgan tizimni yaratishga alohida e’tibor qaratilgan. Reyestr raqamli
dalillarni, jumladan, fotosuratlar, video va audio yozuvlar, elektron hamyonlar haqidagi
ma’lumotlar, kripto
-aktivlar manzillari, IP-manzillar va jinoyatlarning boshqa raqamli
izlarini to‘plash, qayd etish, saqlash va tahlil qilish uchun mo‘ljallangan.
Vazirlar Mahkamasining “Raqamli texnologiyalar sohasida jinoyatlar oldini olish
yo‘nalishida professional kadrlarni uzluksiz, bosqichma
-bosqich tayyorlash va qayta
tayyorlash tizimini joriy etish to‘g‘risida”gi qarori loyihasi e’lon qilindi.
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi, Ichki ishlar vazirligi va Bosh
prokuraturaning quyidagi takliflari ma’qullanadi:
- 2024/2025-
o‘quv yilidan boshlab, raqamli texnologiyalar sohasida jinoyatlarning
oldini olish yo‘nalishi bo‘yicha bosqichma
-bosqich har yilgi belgilanadigan davlat
buyurtmasi parametrlaridan kelib chiqib, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
hamd
a O‘zbekiston milliy universitetida bakalavriat ta’lim yo‘nalishi va magistratura
mutaxassisliklari bo‘yicha kadrlar tayyorlash tizimini yo‘lga qo‘yish;
-
Huquqni muhofaza qilish akademiyasida “Raqamli kriminalistika” yo‘nalishi
bo‘yicha tergovchilar hamda tezkor
-
qidiruv xizmati xodimlari uchun doimiy maxsus o‘quv
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
142
kurslarini axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda masofaviy
shaklda axborot-
ta’lim portali orqali tashkil etish;
- Huquqni muhofaza qilish akademiyasida 2025/2026-
o‘quv yilidan boshlab
“Kiberhuquq” yo‘nalishi bo‘yicha magistratura yo‘nalishini ochish.
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi va Ichki ishlar vazirligi 2024/2025
-
o‘quv
yilidan boshlab universitetlarda raqamli texnologiyalar sohasida jinoyatlarning oldini
olish bo‘yicha bakalavriat ta’lim yo‘nalishi va magistratura mutaxassisliklari kvo
talarini
davlat buyurtmasiga asosan davlat oliy ta’lim muassasalariga o‘qishga qabul qilish har yilgi
davlat buyurtmasi parametrlarini belgilash yuzasidan Vazirlar Mahkamasiga taklif
kiritadi.
Belgilanishicha:
-
nazariyani amaliyot bilan uyg‘unlashtirishga yo‘naltirilgan raqamli texnologiyalar
sohasida jinoyatlarning oldini olish yo‘nalishida 3 va 4
-
o‘quv kurslari talabalari ichki ishlar
va prokuratura organlarida o‘quv rejalarida belgilangan muddatlarda amaliyot
(stajirovka) o‘tashi tashkil e
tiladi;
- universitetlarni raqamli texnologiyalar sohasida jinoyatlarning oldini olishga doir
mutaxassislik fanlari bo‘yicha o‘qishni tamomlagan talabalar huquqni muhofaza qiluvchi
organlardagi xizmatga belgilangan maxsus tartiblar va talablar asosida qabul qilinadi;
-
raqamli texnologiyalar sohasida jinoyatlarning oldini olish yo‘nalishida
professional kadrlarni uzluksiz, bosqichma-bosqich tayyorlash va qayta tayyorlash
respublika byudjeti mablag‘lari hisobidan amalga oshiriladi.
Yuqoridagi tushunchalarga asoslangan holda Ichki ishlar organlari xodimlari o‘z
faoliyatlari davomida xizmat vazifalarini olib borishlari natijasida jinoyatlarning
“issiq
izidan”
aniqlash koeffitsiyenti hamda ularni tez va to‘la ochilishida muhim ahamiyat kasb
etishini
ko‘rishimiz mumkin.
Xulosa qilib shuni ta’kidlash joizki, raqamli texnologiyalarni joriy etish zarurati
ekspert hal qilinadigan muammolari sonining kengayishi va murakkabligi bilan bog‘liq.
Hozirda ekspertiza amaliyotida qo‘llanilayotgan texnologiyalarni kengaytirish va
mukammallashtirish, shu bilan birga, raqamli texnologiyalarni sud-ekspertizasi
ehtiyojlariga moslashtirish kerak. Bu sohani yanada rivojlantirishning asosiy yo‘nalishlari
ekspert muassasalarining umumiy ixtisoslashtirilgan axborot-
kommunikatsiya tarmog‘ini
yara
tish yo‘li bilan foydalanilayotgan axborot tizimlarini integratsiyalash, internet
tarmog‘idagi jinoiy ko‘rinishlarga qarshi kurashish uchun zarur bo‘lgan yangi ekspertiza
usullarini ishlab chiqish, eng so‘nggi texnologiyalardan foydalanishdan iborat bo‘lib
,
raqamli texnologiyalar, shu jumladan, sun’iy intellekt tizimlarini joriy etish kerak bo‘ladi.
Barchamizga ma’lumki, jahon hamjamiyati olimlari tomonidan taqdim etilgan
jinoyatlarning yuz berishi hamda qaysi turdagi jinoyatlar hozirgi kunda ko‘p yuz
beray
otgani yuzasidan taqdim etilgan statistik ma’lumotlarga ko‘ra, raqamli
texnologiyalar orqali sodir etilayotgan kiber jinoyatlar global muammolardan biriga
allaqachon aylanib bo‘lganligini alohida ta’kidlab o‘tishgan. Bu kabi jinoyatlarning oldini
olish hamda ularning profilaktikasini olib borish borasida bir qator yangi, zamonaviy
dasturlar hamda yetuk kadrlar yetishib chiqishi zarur masalalardan biri bo‘lib qolmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
10 (2024) / ISSN 2181-1415
143
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. ISO. (2012) ISO/IEC 27037:2012 Information Technology
–
Security Techniques
–
Guidelines for Identification, Collection, Acquisition, and Preservation of Digital
Evidence, International Organization for Standardization, Geneva.
2. И.Р. Атанов. Жиноят ишлари бўйича махсус билимлардан фойдаланишнинг
процессуал ва криминалистик жиҳатлари. Монография. –
Т.: ТДЮУ, 2018. Б. 408
3. Vassil Roussev. Digital Forensic Science: Issues, Methods, and Challenges.
–
Morgan & Claypool Publishers series. University of Texas, San Antonio. 2016.
–
155 p.
4. Sindhu, K.K., Meshram, B.B. (2012) “Digital Forensic Investigation Tools and
Procedures”, International Journal of Computer Network & Information Security, Vol. 4,
no. 2, pp 39-48.
5. ACPO. Good Practice Guidelines for Digital Evidence. Association of Chief Police
Officers 2012.
–
43 p. Available from: www.OSINTTOOLS.co.uk
6. Federici, C. (2014) “Cloud Data Imager: A unified answer to remote acquisition of
cloud storage areas”, Digital Investigation, Vol. 11, no. 1, pp 30
-42.
7. Sean E. Goodison, Robert C. Davis, and Brian A. Jackson. “Digital Evidence and U.S.
Criminal Justice System” –
The National Institute of Justice, Office of Justice Programs, U.S.
Department of Justice. 2014.
–
31 p.
8. Hegarty, R., Lamb, D., Attwood, A. (2014) “Digital Evidence Challenges in the
Internet of Things”, 9th International Workshop on Digital Forensics and Incident Analysis,
Plymouth, pp 163
–
172.
9. Buzarovska Lazetik, G., Koshevaliska, O. (2013) “Digital Evidence in Criminal
Procedures”, Balkan Social Science Review, Vol. 2, pp 63
-83.
10. Veber, J., Klíma, T. (2014) “Influence of Standards ISO 27000 Family on Digital
Evidence Analysis”, 22st Interdisciplinary Information Management Talks (IDIMT),
PodĢbrady, pp 103
-114.
11. https://www.egm.gov.tr (Turkiya davlati politsiyasining rasmiy malumotlar
markazi)
12. https://uz.wikipedia.org/ (Qidiruv resurslar bazasi)
