Страны Центральной Азии на пути к достижению гендерного равенства

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Central Asian countries on the way to achieving gender
equality

Makhfuzakhоn SHAMSIYEVA

1

Fergana State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024
Received in revised form

15 September 2024
Accepted 15 October 2024

Available online

25 November 2024

Today, attitudes toward women in the past have become a

historical value rooted in national traditions, and they are being
legally reinforced in the national legislation of Central Asian

countries. This article highlights the legal documents adopted by

the Central Asian countries to achieve gender equality, the

progress made in ensuring their implementation, as well as their
positions in international gender equality rankings.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-

iss5-pp165-169

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

Central Asia,
Turkmenistan,
Tajikistan,

Kazakhstan,
Uzbekistan,
state,
women,

Parliament,
Constitution,
gender equality,

rating,
deputy.

Markaziy Osiyo davlatlari gender

tenglikka erishish yo‘lida

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

Markaziy Osiyo,
Turkmaniston, Tojikiston,

Qozog’iston,

O’zbekiston,

davlat,
xotin-qizlar,

Parlament,
Konstitutsiya,
gender tenglik,

reyting,
deputat.

Bugungi kunda o‘tmishdagi

xotin-

qizlarga bo‘lgan munosabat

milliy an’analar asosida tarixiy qadriyatga aylanib, ular Markaziy

Osiyo davlatlarining milliy qonunchiligida huquqiy jihatdan

mustahkamlanib bormoqda. Mazkur maqolada Markaziy Osiyo
davlatlari tomonidan gender tenglikka erishish maqsadida qabul

qilingan huquqiy-

me’yoriy hujjatlar va ularni ijrosini ta’minlash

yo‘lida erishilayotgan yutuqlar, xalqaro gender tenglik

reytingida egallagan o‘rinlari yoritilgan.

1

PhD, Associate Professor, Department of World History, Fergana State University.

E-mail: shamsiyeva@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

166

Страны Центральной Азии на пути к достижению

гендерного равенства

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

Центральная Азия,
Туркменистан,
Таджикистан,

Казахстан,

Узбекистан,

государство,

женщины,

Парламент,

Конституция,

гендерное равенство,

рейтинг,

депутат.

Сегодня отношение к женщине в прошлом стало

исторической ценностью, основанной на национальных

традициях, и это находит юридическое отражение в
национальном законодательстве стран Центральной Азии.

В данной статье рассматриваются нормативно

-

правовые

акты, принятые странами Центральной Азии для

достижения гендерного равенства, анализируется прогресс
в их реализации, а также оцениваются позиции этих стран в

международных рейтингах гендерного равенства.

KIRISH

Markaziy Osiyoning qadimgi aholisi hisoblangan turkiy xalqlarda qadim zamonlardan

buyon xotin-

qizlar izzat hurmatda bo‘lganliklari tarixiy manbalarda yoritilgan.

Jumladan,

turkiylarning xotin-

qizlarga bo‘lgan munosabati borasida arab muarrixi at

-Tabariy shunday

yozadi “... O‘g‘il uyga kirishida, avval onasiga ta’zim qilar, so‘ngra otasiga. Bu elning urf

-odatiga

ko‘ra, qiz bola o‘z ixtiyori bilan turmushga chiqqan. Qiz bolani o‘g‘irlash og‘ir jinoyat

hisoblangan, u xoinlik bilan barobar hisoblangan. Yurtiga xoinlik qilgan kishi qanday jazoga

mustahiq bo‘lsa, qizlar sha’niga doo‘ tushirgan aybdor ham shunday jazolangan…” [1].

Turkiy xalqlarning tarixi, turmush tarzi yuzasidan ilmiy tadqiqotlar olib borgan rus

tarixchi va etnolog olimlari B.A.Latvinskiy va L.N.Gumilevlar ham o‘zlarining tarixiy asarlarida

ham turkiy xalqlarda xotin-qizlarning huquqlari yuksak darajada ekanligini va ular ijtimoiy

hayotda va siyosatda faol ishtirok etishlari haqida qimmatli ma’lumotlarni keltirib o‘tganlar

[2].

Ushbu tarixiy ma’lumotlar qadimdan Turon zaminida xotin

-

qizlar iffati, sha’ni va qadr

-

qimmati yuqori darajada ulug‘langanligi, ajdodlarimiz tafakkuri va ma’naviy dunyoqarashi
nechog‘li yuqori bo‘lganligidan dalolat beradi.

MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI

Xorij tadqiqotchilari ayollar hayotida vujudga kelgan muammolarning amaliy va

nazariy yechimlarini izlash masalalari bilan muvaffaqiyatli tadqiqotlar olib borishgan [3].
Mamlakatimizda xotin-qizlar muammolari, ularni faolligini oshirish hamda gender tenglikka
erishish borasida amalga oshirilayotgan ishlar tahlili E.S.Sultonova, T.A.Egamberdiyeva,

G.J.G’aniyeva, T.K.Narbayevalarning ilmiy tadqiqotlarida [4] mutlaqo yangicha yondashuv va

qarashlar asosida tahlil etilgan.

TAHLIL VA NATIJALAR

Bugungi kunda o‘tmishdagi xotin

-

qizlarga bo‘lgan munosabat milliy an’analar asosida

tarixiy qadriyatga aylanib, ular Markaziy Osiyo davlatlarining milliy qonunchiligida huquqiy
jihatdan mustahkamlanib bormoqda.

Barcha davrlarda turkman ayollari onalik baxti va jamiyatdagi yuqori mavqei bilan

g‘ururlanib kelgan. Ayollar harakati Turkmanistonda turkman xalqi bosib o‘tgan tarixiy yo‘l
bilan uzviy bog‘liqdir. Turkmaniston ayollariga davlat boshqaruv organlariga sayla

nish

huquqi berilgan. Ayollar nafaqat ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimida, balki OAVda, madaniyat

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

167

sohasida, huquq-tartibot organlarida va davlat boshqaruv organlarida ham faoliyat yuritib
kelmoqdalar. Bugungi kunda Turkmanistonda 2 ta ayol Parlament raisi va davlat

rahbariyatining o‘rinbosari lavozimida faoliyat olib bormoqda. Turkmaniston Parlamentida

ayollar 16% ni tashkil etadi. Xalq maslahatida ayollar umumiy 30% tashkil etadi [5].

Turkmaniston Respublikasi Konstitutsiyasining 18-

moddasida “Ayollar va erkaklar

teng huquqlarga ega. Ushbu normani buzgan shaxslar qonunda belgilangan tartibda
javobgarlikka tortiladilar

”, –

deb ko‘rsatilgan. Ayollarga erkaklar bilan tengma

-teng

davlatning xo‘jalik, madaniyat va ijtimoiy

-siyosiy hayotida ishtirok etish huquqi berilgan.

Turkmaniston ayollari ba’zi bir yo‘nalishlarida erkaklarga nisbatan ko‘proq imtiyozlarga ega.

Masalan, onalikni himoya qilish, mehnat sharoitida, kichik biznes sohasida, nafaqat

ta’minotida va boshqalar.

Xotin-qizlar faoliyatini birlashtirib turadigan tashkilot Turkmaniston Xotin-qizlar

Ittifoqi hisoblanib, unga 1000 dan ortiq ayollar a’zodir. Hozirgi kunga kelib ayollarni

birlashtirgan markazlar soni 30 taga yetgan. Bu markazlarning asosiy vazifasi

–

gender tenglik

muammolarini hal etish va aholi reproduktiv salomatligini rivojlantirishda faol ishtirok
etishdir [6].

Tojikiston Respublikasi aholisining 52% ni xotin-qizlar tashkil etadi. Tojikiston

Respublikasi Konstitutsiyasining 17-

moddasida “Erkaklar va ayollar teng huquqlidir” deb

belgilanib qo‘yilgan. Shuni aytish joizki, Tojikiston mustaqil davlat sifatida xotin

-qizlar

huquqlari borasida “Ayollarga nisbatan kamsitishning barcha shakllariga barham berish
to‘g‘risida”, “Bola huquqlari to‘g‘risida” va “Xotin

-

qizlar huquqlari to‘g‘risida”gi xalqaro

konvensiyalarni ratifikatsiya qilgan. Tojikistonda xotin-qizlarning mamlakat ijtimoiy-siyosiy

hayotidagi ishtirokini ta’minlash, shuningdek hukumatda xotin

-qizlar mavqeini

mustahkamlash, jamiyatdagi o‘rni va rolini oshirishga doir muhim ahamiyatga ega bo‘lgan

qator chora-tadbirlar amalga oshirildi.

Jumladan, “1998

-2005-yillar davomida xotin-qizlarning roli va mavqeini oshirish

chora-

tadbirlari to‘g‘risida” gi Milliy harakat rejasi, Tojikiston Respublikasi Prezidentining

“Xotin

-

qizlarning jamiyatdagi rolini mustahkamlash to‘g‘risida” gi Farmon (1999),

Tojikiston

Respublikasining “Erkaklar va ayollar o‘rtasidagi teng imkoniyatlar davlat kafolatlari
to‘g‘risida”gi qonunning (2005) qabul qilinishi, “2012

-2015-

yillarga mo‘ljallangan xotin

-

qizlar orasidan mutaxassislar tayyorlash va ularni ish bilan ta’minlashga ko‘maklashish”
Davlat dasturi hamda “2011

-2020-

yillarga mo‘ljallangan xotin

-qizlarning rolini oshirish Milliy

strategiyasi” ni ishlab chiqilishi xotin

-qizlarning siyosiy faolligini oshirish va ularning davlat

boshqaruvida bevosita ishtirokini ta'minlashga xizmat qildi [7].

Bugungi kunda davlatning barcha tizimlarida tashkilotlar va muassasalarda mahalliy

davlat organlarida faol ayollarni uchratish mumkin. Ayollarning jamiyat ijtimoiy-siyosiy
hayotida faol ishtiroki mamlakatda demokratik institutlar rivojlanish darajasining eng muhim

ko‘rsatkichlaridan biridir.

Hozirda Qozog‘iston aholisining 52 foizini (9,7 million) ayollar tashkil etadi. Statistik

ma’lumotlarga qaraganda, Qozog‘istonda jamiyatning barcha ijtimoiy hayotida ayollar
erkaklar bilan teng faoliyat olib bormoqda. Xususan, Qozog‘iston Respublikasi Par

lamentida

deputatlarning-

21%, viloyat hokimi o‘rinbosari lavozimida

-10,7%, Markaziy davlat

organlarining qo‘mitalarida

-30,4%, davlat organlarining hududiy tarmoqlarida-14,2%,

shahar va tuman hokimi o‘rinbosari lavozimlarida 15,4% ini xotin

-qizlar tashkil etmoqda [8].

2009-

yil dekabr oyida Qozogʻistonda erkaklar va ayollarning davlat xizmatida teng

huquqliligini nazarda tutuvchi “Erkaklar va ayollar uchun teng huquq va imkoniyatlarning

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

168

davlat kafolatlari toʻgʻrisida” gi qonun qabul qilindi. 2020

-

yil oxirida Qozogʻistonda barcha

darajadagi parlament va mahalliy deputatligiga nomzodlar orasida ayollar va yoshlar
vakilligini oshirish uchun 30 foizlik kvota joriy etildi.

Amalga oshirilgan chora-

tadbirlar natijasida ayollar Qozogʻiston parlamentining 22

foizini, mahalliy deputatlarining 22 foizini, sud-huquq tizimidagi mansabdor shaxslarning 47

foizini tashkil qildi. Qozogʻiston davlat kompaniyalari boshqaruvining 5 foizini

ayollar tashkil

qilmoqda. Qozogʻistonda ishlab chiqarish korxonalarining 28 foizi ayollarga tegishli.
Qozogʻistonda 1,44 million ayol tadbirkorlik bilan shugʻullanadi. Hozirda mamlakatdagi kichik
va oʻrta biznesning 44 % ayollar tomonidan boshqariladi [ 9

].

O‘zbekistonda ham so‘nggi to‘rt yil mobaynida gender tenglikni ta’minlash, xotin

-

qizlarni qo‘llab

-quvvatlash, ularning davlat va jamiyat boshqaruvidagi rolini oshirish bilan

bo‘liq ikkita qonun, Prezidentimizning 6 ta farmon va qarori, hukumatning 16 ta

qarori qabul

qilindi [10].

O‘zbekiston milliy qonunchiligida ilk bor “gender” tushunchasini kiritilishi, Gender

tenglikni ta’minlash masalalari bo‘yicha komissiya faoliyatini yo‘lga qo‘yilishi hamda Senatda

xotin-

qizlar va gender tenglik masalalari qo‘mitasining tuzilishi, qonun va

huquq sohasida

gender-huquqiy ekspertizasining joriy etilishi xotin-qizlarning konstitutsiyaviy huquqlarini

ta’minlanishini yanada kafolatlaydi.

O‘zbekistonning gender siyosati natijasida –

so‘nggi yetti yilda O‘zbekistonda xotin

-

qizlarning davlat boshqaruvidagi ulushi 27 foizdan 35 foizga ko‘tarildi. Tadbirkor ayollar safi
ikki barobarga ko‘payib, o‘z biznesini yo‘lga qo‘ygan ayollar soni 205 min

gdan oshdi. Yuz

minglab ayollar kasb-

hunar va tadbirkorlikka o‘qitildi. Coo‘liqni saqlash va ta’lim sohasida

band bo‘lgan aholi o‘rtasida xotin

-qizlar ulushi 77 foizni, iqtisodiyot va sanoat sohasida 46

foizni tashkil etmoqda. Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim olayotgan qizlar soni 6 barobarga
ko‘payib, ta’lim olayotgan talabalarning yarmidan ortio‘ini xotin

-qizlar tashkil etmoqda [11].

2017-

yilda Markaziy Osiyo mamlakatlaridan: Qozog‘iston gender tengligi reytingida

52-

o‘rinni, Qirg‘iziston 85

-

o‘rinni, Tojikiston 95

-

o‘rinni egallagan. Turkmaniston va

O‘zbekiston esa reytingda taqdim etilmagan edi [12].

Bugun dunyo davlatlarining gender ma’lumotlaridan foydalanish imkoniyati va

ochiqlik darajasini baholaydigan «Open Data Watch» xalqaro notijorat tashkilotining «

Gender

Data Compass» reytingi mavjud bo‘lib, unda 5 ta mezon: ma’lumotlardan foydalanish

imkoniyati, ochiqlik, asoslar, imkoniyatlar va moliyalashtirish hisobga olinadi.

Gender bo‘yicha amalga oshirilayotgan ishlar tahlil qilinganda, «Gender Data Compass»

reytingiga kiritilgan 183 davlat orasidan yuqori uchlikni Buyuk Britaniya, Koreya

Respublikasi va Daniya band etgan. O‘zbekiston 37 ball bilan 56

-

o‘rinni, Markaziy Osiyo

da

esa 3-

o‘rinni, Qozog‘iston 4

-

o‘rinni, Qirg‘iziston 45

-

pog‘onani band etgan. egalladi [13].

XULOSA

Hozirda dunyo mamlakatlarida gender tenglikka erishish borasida islohotlar

oxirigacha yetkazilmagan. Bu borada BMT Bosh kotibi Antonio Guterres «Gender tenglikka

erishish, ayol va qizlar huquqi, imkoniyatini kengaytirish hozir yakuniga yetkazilmagan vazifa

bo‘lib qolmoqda va ayni muammo bugungi kunda inson huquqlari sohasidagi ulkan muammo
hisoblanadi», deya ta’kidlaydi [14].

Markaziy Osiyo davlatlari gender tenglikka erishish reytingida mintaqaviy nuqtayi

nazaridan orqada qolayotganligi bois, ushbu muammolarni bartaraf etish uchun jamiyatda
umumiy ongni

shakllantirish, gender tengligi masalalarini ta’lim tizimiga kiritish va

gender kamsitishlariga qarshi huquq doirasida kurashish muhimdir.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

169

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

:

1.

Мусина.Туроннинг баҳодир қизлари. Саодат.1992

.

№11 Б.12

-13

2.

Латвинский.Б.А.Истории и культуры народов Средней Азия. М., 1976 г.,

Гумилев Л.Н. “Древние тюрки, М.1967 г.

3.

Krolokke, Charlotte; Anne Scott Sorensen. Gender Communication Theories and

Analyses: From Silence to Performance.

–

Sage Publications, 2005.

–

Tree Waves of

Feminism: From Suffragettes to Grrls; Schlüter, A. (2012a): Führungsfrauen. In: Unikate.

Geschlech

terforschung, № 41.–

S. 100-107; Klammer, U. (2012): Wenn Mama das Geld

verdient… In: Unikate Geschlechterforschung, № 41. –

S. 59-68; Walter. K/ Lukoschat H.

(2008): Kinder und Karrieren: Die neuen Paare. Eine Studie der EAF im Auftrag der
Bertelsmann Stiftung. Kurzzusammenfassung der Studie. Berlin im Mai 2008. URL:
(https://www.eafberlin.de/fileadmin/eaf/Projekte/Dokumente/P..Kinder_und_Karriere
n_Kurzzusammenfassung.pdf; Allmendinger, J. (2011):, Verschenkte Potenziale?

Lebensläufe nicht erwerbstätiger Frauen –

Unter Mitarbeit von Ebach, M. / Hennig, M. /

Stuhl, S. Bundeszent

rale für politische Bildung. Schriftreihe Band 1120, Bonn.с. 61

4.

Султонова Э.С.Аёл давлатнинг ривожланиш стратегиясида. (Глобал

муаммо сифатида). Монография. –

Тошкент.: ЖИДУ, 2005. –

250 с.; Эгамбердиева Т.А.

Аёллар фаоллигини оширишнинг ижтимоий

-

педагогик асослари. –

Тошкент.: Фан,

2006.

–

Б.222; Ғаниева Ғ.Ж. Ўзбекистонда хотин

-

қизларнинг ижтимоий, сиёсий

иқтисодий ҳаётдаги ўрни ҳамда муаммоларини ҳал қилиш йўллари (1991

-2005

йиллар): Автореферат.дисс...канд.ист.наук. –

Тошкент, 2005 –

29 с.; Нарбаева T.K.

Ўзбекистонда хотин

-

қизларни ижтимоий қилиш тизими самарадорлигини

оширишнинг инновацион модели: с.ф.д. дисс...автореферати –

Ташкент, 2020. –

72 с.

5.

Халикова Р.Э. Хотин

-

қизлар ижтимоий

-

сиёсий мавқеининг юксалиши

(Марказий Осиё давлатлари мисолида) // Марказий Осиё давлатлари олима
аёлларининг илм

-

фан соҳасига қўшган ҳиссаси.Халқаро илмий

-

амалий анжуман

материаллари.2020 йил 20 март. –

Б.308.

6.

Женщины

Туркменистана

(2004-2014

йй

.) http://www/gender/cawater-

info, net/publications/pdf/tm 2004-2014, pdf/

7.

Женщины Таджикистана являются гарантом развития общества на пути к

независимости.

http://www/narodnaya.tj/index/php?option=com_content

&id=6215%3A2018-03-09-06-43/

8.

“Только через женщину может быть эволюция в обществе” Сетевой СМИ о

деятельности “Альянса женских сил Казахстана”. Caravan.kz.

9.

https://uz.wikipedia.org/wiki/Qozog’iston_ayollari#site_note

-18

10.

https://yuz.uz/uz/news/gender-tenglikka-erishish-strategiyasi-milliy-va-

umuminsoniy-qadriyatlarga-asoslanadi.

11.

https://kun.uz/ O‘zbekiston / 19.07.2024. O‘zbekistonda xotin

-qizlarning

davlat boshqaruvidagi ulushi 35 foizgacha ko’tarildi

12.

https://kun.uz/07010035?q=%2Fuz%2F07010035/Markaziy Osiyo davlatlari

gender tengligi bo‘yicha reytingda qaysi o‘rinlarni egalladi?

13.

https://daryo.uz/2024/03/05/ozbekiston-gender-tengligi-indeksida-eng-

ilgor-ozgarishlarni-amalga-oshirgan-davlatlar-qatoriga-kirdi

14.

https // kknews.uz.Gender tenglik:hali muammo ko’p.6.06.2022.