Политика гендерного равенства в современном мире

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Gender Equality Policies in the Contemporary World

Makhfuzakhon SHAMSIEVA

1

Fergana State University

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2025
Received in revised form

15 January 2025

Accepted 25 February 2025

Available online

25 March 2025

This article highlights the gender equality policies being

implemented in countries around the world, the Global Gender

Gap Index indicators, the increasing proportion of women in

national parliaments within the framework of the "Action Plan
for Gender-Sensitive Parliaments" adopted by the Inter-

Parliamentary Union, and regional gender disparities.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp

245-249

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

gender equality,

Global Gender Gap Index,
UN,

Inter-Parliamentary Union,
Rwanda,

national parliament,

region,

gender gap.

Zamonaviy dunyoda gender tenglik siyosati

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

gender tenglik,

Global Gender Gap Index,

BMT,

Parlamentlararo ittifoq,
Ruanda,

milliy parlament,

mintaqa,

gender tafovut.

Ushbu

maqolada

dunyo

mamlakatlarida

amalga

oshirilayotgan gender tenglik siyosati, Global Gender Gap Index

ko‘rsatkichlari, Parlamentlararo ittifoq tomonidan qabul

qilingan “Genderga nisbatan sezuvchan parlamentlar uchun
harakatlar rejasi” doirasida davlat

larning milliy parlamentida

ayollar ulushining oshib borayotganligi hamda mintaqaviy

gender tafovutlar yoritilgan.

1

PhD, Associate Professor, Fergana State University. E-mail: shamsiyeva69@gmail.ru

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

246

Политика гендерного равенства в современном мире

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

гендерное равенство,

Индекс гендерного

разрыва,

ООН,

Межпарламентский союз,

Руанда,

национальный парламент,

регион,

гендерный разрыв.

В данной статье освещаются политики гендерного

равенства, реализуемые в странах мира, а также

анализируются

показатели

«Глобального

индекса

гендерного

разрыва»,

«План

действий

для

гендерно

-

чувствительных

парламентов»,

принятый

Межпарламентским союзом, доля женщин в национальных

парламентах и региональные гендерные различия.

KIRISH

Gender tenglik

–

ayollarning ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy sohada erkaklar bilan teng

huquq va imtiyozlar asosida faoliyatini olib borishda ko‘rinadi. Gender tenglikka erishish

BMT, Yevropa Ittifoqi boshqa xalqaro va mintaqaviy tashkilot va tuzilmalar hamda

davlatlar siyos

atining eng muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Birlashgan Millatlar

Tashkiloti Bosh Assambleyasining 2010-yil 2-iyuldagi 64/289 rezolyutsiyasi negizida

tashkil etilgan “BMT ayollari” butun dunyo boʻylab gender tengligini targʻib qilish,

imkoniyatlarn

i kengaytirish va diskriminatsiyaga qarshi kurashish boʻyicha samarali

ishlarni amalga oshirib kelmoqda [1].

MAVZUGA OID ADABIYOTLARNING TAHLILI

Hozirgi kunda jahon miqyosida xotin-qizlar masalasida mutlaqo yangicha

yondashuv va qarashlar asosida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda. Xususan, Yevropa

tadqiqotchilari [2] gender masalasida hamda ayollar hayotida vujudga kelgan

muammolarning amaliy va nazariy yechimlarini izlash masalalari bilan muvaffaqiyatli

tadqiqotlar olib borishdi. Ular o‘z tadqiqotlarida G‘arb jamiyatiga tegishli ikki qutb “Oila”

va “Kasbiy faoliyat” o‘rtasida bog‘liq bo‘lgan tendensiyalarni ijtimoiy so‘rovnomalar

asosida o‘rganib, ayollar va erkaklarning ko‘pchiligi oila va kasbiy faoliyatga bir xil e’tibor

qaratayotganligini aniqlagan.

TAHLIL VA NATIJALAR

Bugungi kunda Shimoliy Yevropaning Norvegiya, Finlyandiya, Shvetsiya, Daniya,

Islandiya kabi mamlakatlari gender tengligiga erishish borasida qator muvaffaqiyatlarga

erishdi. Aytish joizki, Yevropaning ushbu mamlakatlarida gender tenglik siyosatining

taraqqiyotga erishish asosiy omillari quyidagilardir:

–

ayollar uchun har qanday kasb ta’limi va ish joylarining mavjudligi. (Islandiyada

ayollarning 72 foizi, Daniyada 80 foizga yaqini bandligi ta’minlangan);

–

ayollarni hokimiyat boshqaruvida ishtirok etishi. (Shvetsiya va Finlyandiyada

ayollarning 40 foizdan ko‘prog‘i davlat xizmatida faoliyat yuritadi);

–

aybsizlikka qarshi qonunlarni ishlab chiqilishi (90-yillarning birinchi yarmida

Shimoliy Yevropaning birinchi beshta mamlakatida erkaklar va ayollarga nisbatan

bevosita va bilvosita kamsitishni man qilgan hayotning barcha jabhalarida gender

tengligi to‘g‘risidagi qonunlar qabul qilindi);

–

jinslarni tengligini ta’minlash uchun muayyan mexanizmlarni yaratilishi.

(ijtimoiy institutl

ar, tenglik bo‘yicha idoralar). Maxsus ekspertlar gender tenglik

siyosatini targ‘ib qilishni kuzatib boradilar;

–

ayollarning harakatini qo‘llab

-quvvatlanishi. (Shimoliy Yevropa mamlakatlarida

tenglik uchun ayollar harakatlari parallel ravishda rivojlana boshlangan) [3].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

247

Dunyo davlatlari tomonidan amalga oshirilayotgan gender tenglik siyosatini

baholash maqsadida har yili Jahon iqtisodiy forumi tomonidan Global Gender Gap Index

to‘rtta asosiy yo‘nalishda –

iqtisodiy ishtirok va imkoniyatlar, ta’lim olish, sog‘liqni

saqlash hamda siyosiy vakillik sohalarida tahlil o‘tkazib kelinmoda.

2024-yilda ushbu indeks 146 ta mamlakatda gender tengligini baholab, dunyo

bo‘ylab gender tengligi holati va rivojlanish tendensiyalarini tahlil qildi. Indeks

shuningdek, 2006-

yildan beri gender tengligi borasidagi o‘zgarishlarni chuqur tahlil

qilish imkonini beradi.

Tahlillarga ko‘ra, 2024

-

yilda dunyo bo‘ylab gender tengligi darajasi 68.5%ga yetdi,

bu esa o‘tgan yildagiga nisbatan atigi 0.1% o‘sishni ko‘rsatadi. Joriy te

ndensiyalarga

ko‘ra, hozirgi sur’at bilan gender tengligiga 134 yil ichida erishish mumkin.

Mamlakatlar bo‘yicha eng yuqori gender tengligi ko‘rsatkichlari: Islandiya (93.5%),

Finlyandiya (87.5%), Norvegiyada (87.5%); eng past gender tengligi ko‘rsatkichla

ri:

Sudan, Pokiston, Chadda aniqlangan.

Dunyoning 146 ta mamlakati bo‘yicha gender tenglikka erishishning to‘rtta asosiy

yo‘nalishlar tahlil etilib, umumlashtirilganda;

–

iqtisodiy ishtirok va imkoniyatlar

–

60.5%;

–

ta’lim olish –

94.9%;

–

sog‘liqni saqla

sh va omon qolish

–

96%;

–

siyosiy vakillik

–

22.5% ga (eng past ko‘rsatkich) teng ekanligi ma’lum bo‘ldi [4].

Global Gender Gap Index’ shuni ko‘rsatadiki, gender tengligiga erishish yo‘lidagi

o‘sish juda sust bo‘lib, ayniqsa iqtisodiy va siyosiy vakillik

sohalarida katta farqlar

mavjud. Ushbu tendensiyalarni o‘zgartirish uchun hukumatlar va biznes yetakchilari

gender tengligini iqtisodiy taraqqiyotning ajralmas qismi sifatida qabul qilishlari kerak.

Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, boshqa barcha kasblar or

asida ayniqsa siyosat

sohasida gender tengligiga erishish juda mushkul. Shunday qilib, jinsiy tafovut bo‘yicha

Global hisobotga ko‘ra, agar siyosiy vakillikdagi gender tengligining o‘zgarish darajasi

hozirgi darajada saqlanib qolsa, dunyoda siyosat sohasida gender tengligiga erishish

uchun o‘rtacha 95 yil, ta’lim sohasida gender tenglikka erishish uchun esa 12 yil kerak

bo‘ladi [5:35

-38]

Butun dunyoda olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ayollar siyosiy

rahbarlik lavozimlarida kam ishtirok etishad

i. Ayollarning siyosatda ko‘tarilishi yo‘lida

uchta asosiy to‘siqlar mavjudligi aniqlangan. Jumladan:

–

kambag‘allik, ta’lim va sog‘liqni saqlashdan foydalanish imkoniyati cheklanganligi;

–

siyosiy partiyalarda erkaklar hokimiyatini kuchaytirish, erkak nomzodlarni tanlash;

–

oilaviy qadriyatlar va maishiy hayot, ayollarga nisbatan an'anaviy munosabat.

Tarixiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, siyosiy vakillik va hukumat lavozimlarida

gender tengsizligi hanuzgacha butun dunyodagi demokratik mamlakatlarda asosiy

muammo bo‘lib qolmoqda.

Biroq, 2012-yilda Parlamentlararo ittifoq tomonidan qabul qilingan

“

Genderga

nisbatan sezuvchan parlamentlar uchun harakatlar rejasi”

ning hayotga tatbiq

etilayotgani mamlakatlarda va global miqyosda gender siyosatni rivojlantirish va gender

tenglikka erishishga xizmat qilayotganligini ta’kidlab o‘tish joizdir.

Xususan, 2022-yil 9

–

15-oktyabr kunlari Parlamentlararo ittifoqning

“Gender

tenglik siyosati va gender masalalarni inobatga oladigan parlamentlar tinchlik va

barqarorlikni mustahkamlashdagi harakatlantiruvchi kuch sifatida”

mavzusidagi

145-assambleyasini Ruanda poytaxti

Kigali shahrida o‘tkazilishi bejiz emas, albatta.

Bugun Ruanda parlamentdagi deputatlarning 61 foizdan

ortig‘ini ayollar tashkil etmoqda.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

248

BMT va PI tomonidan gender tenglikka oid xalqaro hujjatlarni hayotga tatbiq

etilishi natijasida bugunga kelib dunyo davlatlarining milliy parlamentlarida ayollarning

ulushi 26,1 foizni tashkil etmoqda. 193 mamlakatdan beshtasida

–

Ruanda (61 foiz), Kuba

(54,4 foiz), Nikaragua (50,6 foiz), Meksika (50 foiz) va Birlashgan Arab Amirliklari

(50 foiz), Yangi Zelandiya (49,7 foiz), Islandiya (47,6 foiz) va Kosta-Rika (47,4 foiz)da

parlament a’zolarining ko‘pchiligini ayollar tashkil etmoqda [6].

2024-yilgi mintaqaviy gender tafovuti reytingida Yevropada yetakchilik qilmoqda.

Mintaqa 75 foiz gender tenglik ko‘rsatkichiga eris

hib, 2006-yildan beri umumiy

yaxshilanish 6,2 foizga ortdi. Yevropaning Islandiya, Finlyandiya, Norvegiya, Shvetsiya va

Germaniya davlatlari global 10 talikdan joy olgan.

Ikkinchi o‘rinni Shimoliy Amerika egallab 74,8 foiz gender tenglik ko‘rsatkichiga

ega. Mintaqada gender tafovut 4,3 foizga oshgan.

Uchinchi o‘rinda lotin Amerikasi va Karib havzasi joylashgan bo‘lib, gender tenglik

ko‘rsatgichi 74,2 foizni tashkil etadi. Mintaqa gender siyosati bo‘yicha eng katta sakrashni

amalga oshirdi va umumiy farqni 8,3 foizga qisqartirdi.

To‘rtinchi o‘rinni Sharqiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasi egallagan, umumiy

gender tenglik ko‘rsatgichi 69,2 foizni tashkil etib, 2006

-yilga nisbatan 3,1 foizga ijobiy

siljish kuzatilgan.

Beshinchi o‘rinni Markaziy Osiyo egallab, gender tenglik ko‘rsatgichi 69,1 foizni

tashkil etmoqda.

Oltinchi o‘rinda Janubiy Afrika mintaqasi joylashgan bo‘lib, gender tenglik

ko‘rsatgichi 68,4 foizni tashkil etmoqda.

Yettinchi o‘rinni Janubiy Osiyo egallab, gender tenglik ko‘rsatgichi 63,7 foizni

tashkil etmoqda.

Barcha mintaqalar bo‘yicha oxirgi sakkizinchi o‘rinni Yaqin Sharq va Shimoliy

Afrika egallab, gender tenglik ko‘rsatgichi 61,7 foizni tashkil etmoqda [7].

XULOSA

Yuqoridagi ma’lumotlar dunyodagi biror bir mintaqa yoki mamlakat

hanuzgacha

gender masalalarini to‘la hal qila olmaganligini ko‘rsatadi. Dunyo mamlakatlari oldida

“genderga nisbatan adolatli va gender siyosatni qo‘llab

-quvvatlovchi jamiyatni

shakllantirish” vazifasi turibdi. Zamonaviy dunyoda

gender tenglik

–

demokratik

taraqqiyot darajasini ko‘rsatuvchi indikatorlardan biri hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Krolokke, Charlotte; Anne Scott Sorensen. Gender Communication Theories and

Analyses: From Silence to Performance.

–

Sage Publications, 2005.

–

Tree Waves of

Feminism: From Suffragettes to Grrls; Schlüter, A. (2012a): Führungsfrauen.

In: Unikate.

Geschlechterforschung, № 41.–

S. 100-107; Klammer, U. (2012): Wenn Mama das Geld

verdient… In: Unikate Geschlechterforschung, № 41. –

S. 59-68; Walter. K/ Lukoschat H.

(2008): Kinder und Karrieren: Die neuen Paare. Eine Studie der EAF im Auftrag der

Bertelsmann Stiftung. Kurzzusammenfassung der Studie. Berlin im Mai 2008. URL:

(https:// www.eafberlin.de/ fileadmin/eaf/Projekte/ Dokumente/P..Kinder_und_

Karrieren_Kurzzusammenfassung.pdf; Allmendinger, J. (2011):, Verschenkte Potenziale?

Lebensläufe nicht erwerbstätiger Frauen –

Unter Mitarbeit von Ebach, M. / Hennig, M. /

Stuhl, S. Bundeszentrale für politische Bildung. Schriftreihe Band 1120, Bonn.с

. 61.

2.

https://uz.wikipedia.org/wiki/BMT_Ayollari

3.

https://uzaf.uz/gender-tengligi/ Xalqaro gender tenglik standartlari

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

02 (2025) / ISSN 2181-1415

249

4.

Global Gender Gap Report 2024.Page-5/ World Economic Forum https

//www.weforum.org/publications/gender-gap-report-2024.

5.

Madaminov M.U. Gender Tengligi Tushunchasi, Uning Mohiyati Va Ilmiy Tahlili.

Page-35-38./ http://medicaljournals.eu/index.php/IJIMM/issue/view/3

6.

http://insonhuquqlari.uz/oz/news/m8958

/

Gender tenglik siyosati borasidagi

dunyo va O‘zbekiston tajribasi Parlamentlararo ittifoq nigohida

7.

Global Gender Gap Report 2024.Page-6/World Economic Forum https

//www.weforum.org/publications/gender-gap-report-2024.