Акцизный налог: Узбекистан и мировая практика

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Excise tax: Uzbekistan and world practice

Bunedjon ISAMEDOV

1

Inspection for the Regulation of the Alcohol and Tobacco Market under the Department for

Сombating

Economic Crimes of the General Prosecutor's Office of the Republic Of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024

Received in revised form

15 September 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

15 October 2024

This article analyzes the role and differences of excise tax in

Uzbekistan and world practice. The article also considers the

socio-economic impact of excise tax, legislation and control

mechanisms, as well as its definition in accordance with

international standards.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss10/S-pp190-193

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

excise,

goods,

services,

world practice,

tobacco products,

economic development.

Aksiz solig‘i: O‘zbekiston va jahon amaliyoti

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

aksiz solig‘i,

tovar,

xizmatlar,

jahon amaliyoti,

tamaki mahsulotlari,
iqtisodiy rivojlanish.

Ushbu maqolada aksiz solig‘ining O‘zbekiston va jahon

amaliyotidagi o‘rni va farqlari tahlil qilinadi. Maqolada,
shuningdek, aksiz solig‘ining ijtimoiy va iqtisodiy ta’siri,

qonunchilik va nazorat mexanizmlari, hamda xalqaro

standartlarga mos ravishda belgilanishi ham ko‘rib chiqiladi.

Акцизный налог: Узбекистан и мировая практика

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

акциз,

товары,

услуги,

В

данной статье анализируется роль и различия

акцизного налога в Узбекистане и мировой практики. В

статье также рассматривается социально

-

экономическое

влияние акцизного налога, законодательство и механизмы

1

Head of Risk Analysis Department, Inspection for the Regulation of the Alcohol and Tobacco Market under the

Department for Сombating Economic Crimes of the General Prosecutor's Office of the Republic Of Uzbekistan

.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

191

мировая практика,
табачные изделия,

экономическое развитие.

контроля, а также его определение в соответствии с

международными стандартами.

Ўзбекистон иқтисодиёти учун муҳим бўлган

a

ksiz solig‘

i

—

bu davlat tomonidan

ma’lum tovarlar va xizmatlarga qo‘llaniladigan, ularning narxiga qo‘shiladigan va
iste’molchilar tomonidan to‘lanadigan soliq turi. O‘zbekiston va jahon amaliyotida aksiz
solig‘i iqtisodiy siyosatning muhim elementlaridan biri hisob

lanadi. U davlat byudjetini

to‘ldirish, iste’molni tartibga solish va sog‘liqni saqlash, ekologiya va boshqa ijtimoiy
maqsadlarni amalga oshirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekistonda aksiz solig‘i tizimi

1991-yildan boshlab shakllana boshladi. Dastlab, aksi

z solig‘i asosan alkogol va tamaki

mahsulotlariga qo‘llanilgan bo‘lsa, keyinchalik uning doirasi kengaytirildi. Bugungi kunda
aksiz solig‘i avtomobillar, yoqilg‘i, shirinliklar, gazli ichimliklar va boshqa ko‘plab
tovarlarga nisbatan qo‘llaniladi. O‘zbekiston hukumati aksiz solig‘ini joriy etish orqali
nafaqat byudjet daromadlarini oshirish, balki sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirish va
ekologik muammolarni hal qilishga ham intiladi. Jahon amaliyotida aksiz solig‘i turli
mamlakatlarda turlicha qo‘llaniladi. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida aksiz solig‘i
ko‘plab tovarlar, jumladan, alkogol, tamaki va energetik ichimliklar uchun qo‘llaniladi.
Mazkur mamlakatlarda aksiz solig‘i darajasi odatda yuqori bo‘lib, bu esa iste’molni
kamaytirish va sog‘liqn

i saqlashni yaxshilash maqsadida amalga oshiriladi. Yevropa

Ittifoqi davlatlari aksiz solig‘ini joriy etish orqali nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy
maqsadlarni ham ko‘zlaydi. AQShda aksiz solig‘i tizimi ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega.

Xususan, aksiz so

lig‘i ko‘plab tovarlar, jumladan, yoqilg‘i, alkogol va tamaki mahsulotlariga

qo‘llaniladi. AQShda aksiz solig‘i federal va shtat darajasida to‘lanadi, bu esa soliq tizimini
yanada murakkablashtiradi. Aksiz solig‘i darajalari shtatlarga qarab farq qiladi va

bu esa

iste’molchilar uchun turli xil narxlarni keltirib chiqaradi. Aksiz solig‘ining ijtimoiy va
iqtisodiy ta’siri ham muhim ahamiyatga ega. U iste’molchilarni ma’lum tovarlardan
uzoqlashtirishga, sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirishga va ekologik mu

ammolarni hal

qilishga yordam beradi. Biroq aksiz solig‘i darajasi yuqori bo‘lsa, bu iste’molchilar uchun
moliyaviy yukni oshirishi mumkin. Shuning uchun, aksiz solig‘ini belgilashda davlatlar
ehtiyotkorlik bilan yondashishlari zarur. O‘zbekistonda aksiz solig‘ini joriy etish va uning

darajasini belgilashda davlatning iqtisodiy siyosati, ijtimoiy ehtiyojlari va xalqaro

tajribalar hisobga olinadi. Aksiz solig‘i tizimini takomillashtirish orqali O‘zbekiston nafaqat

byudjet daromadlarini oshirish, balki iqtiso

diy barqarorlikni ta’minlash va ijtimoiy

muammolarni hal qilishga ham erishishi mumkin.

Jahon amaliyotida aksiz solig‘i turli mamlakatlarda turlicha qo‘llanilishi va

farqlanishi mumkin. Bu farqlar quyidagi asosiy jihatlarda namoyon bo‘ladi. Birinchidan,
soliq stavkalari har bir mamlakatda farq qiladi. Aksar mamlakatlarda aksiz solig‘i yuqori,

boshqalarida esa nisbatan past bo‘lishi mumkin. Masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida
alkogol va tamaki mahsulotlariga qo‘llaniladigan aksiz solig‘i stavkalari odatda yuqori,
AQShda esa shtatga qarab farq qiladi. Ikkinchidan, aksiz solig‘i qaysi tovarl

ar va

xizmatlarga qo‘llanilishini har bir mamlakat o‘z ixtiyoriga ko‘ra belgilaydi. Ba’zi
mamlakatlar faqat alkogol va tamaki mahsulotlariga aksiz solig‘ini qo‘llasa, boshqalari
avtomobillar, yoqilg‘i, gazli ichimliklar va boshqa ko‘plab tovarlarga ham aksiz solig‘ini
joriy etadi. Uchinchidan, aksiz solig‘ini yig‘ish usullari mamlakatlar o‘rtasida farq qiladi.
Ba’zi mamlakatlarda aksiz solig‘i to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri ishlab chiqaruvchilardan olinadi,

boshqalarida esa iste’molchilar tomonidan to‘lanadi. Bu jarayo

nlar soliq tizimining

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

192

murakkabligini oshirishi mumkin. To‘rtinchidan, aksiz solig‘ining maqsadlari ham farq
qiladi. Ba’zi mamlakatlar aksiz solig‘ini sog‘liqni saqlashni yaxshilash va iste’molni
kamaytirish maqsadida joriy etadi, boshqalari esa davlat byudjetini to‘ldirish va i

qtisodiy

barqarorlikni ta’minlash uchun foydalanadi. Beshinchidan, aksiz solig‘ining ijtimoiy va
iqtisodiy ta’siri mamlakatlar o‘rtasida farq qiladi. Yuqori aksiz solig‘i darajasi
iste’molchilarni ma’lum tovarlardan uzoqlashtirishi mumkin, bu esa sog‘lom t

urmush

tarzini rag‘batlantiradi. Biroq bu iste’molchilar uchun moliyaviy yukni oshirishi ham
mumkin. Oltinchidan, aksiz solig‘ini tartibga soluvchi qonunchilik va nazorat mexanizmlari
ham mamlakatlar o‘rtasida farq qiladi. Ba’zi mamlakatlarda aksiz solig‘i

bo‘yicha qat’iy

qonunlar va nazorat mexanizmlari mavjud, boshqalarda esa bu jarayonlar yumshoqroq

bo‘lishi mumkin. Yettinchidan, ba’zi mamlakatlar xalqaro standartlarga mos ravishda aksiz
solig‘ini belgilaydi, boshqalari esa o‘z ichki siyosatiga ko‘ra har

akat qiladi. Bu esa global

savdo va iqtisodiy aloqalarga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Umuman olganda, aksiz solig‘ining

jahon amaliyotidagi farqlari mamlakatlarning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy sharoitlariga

bog‘liq. Har bir mamlakat o‘zining ehtiyojlari va maqsadlariga mos ravishda aksiz solig‘ini

belgilaydi va uni amalga oshiradi.

Aksiz solig‘i O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi. Bu soliq turi davlat

byudjetiga kirimlarni oshirish, iste’molni tartibga solish va sog‘liqni saqlashni yaxshilash
maqsadida joriy etilgan. Aksiz solig‘ining iqtisodiyotga ta’siri bir necha jihatdan ko‘rinadi.
Aksiz solig‘i davlat byudjetining muhim manbalaridan biridir. Alkogol va tamaki
mahsulotlari kabi aksiz solig‘i qo‘llaniladigan tovarlar iste’moli yuqori bo‘lganligi sababli,
bu soliqdan tushadigan mablag‘lar davlatning ijtimoiy va iqtisodiy

dasturlarini

moliyalashtirishda muhim ahamiyatga ega. Bu mablag‘lar sog‘liqni saqlash, ta’lim va
infratuzilma sohalariga yo‘naltirilishi mumkin. Aksiz solig‘i iste’molni tartibga solish
vositasi sifatida xizmat qiladi. Alkogol va tamaki mahsulotlariga qo‘l

laniladigan yuqori

soliq stavkalari, ularning iste’molini kamaytirishga yordam beradi. Bu, o‘z navbatida, aholi
salomatligini yaxshilashga, ichki iste’molni sog‘lomlashtirishga va jamiyatda sog‘lom

turmush tarzini rivojlantirishga xizmat qiladi. Aksiz soli

g‘i iqtisodiy faoliyatni

rag‘batlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Aksiz solig‘i qo‘llaniladigan tovarlar

narxining oshishi, ishlab chiqaruvchilarni sifatli va innovatsion mahsulotlar ishlab

chiqarishga undaydi. Bu esa, o‘z navbatida, iqtisodiy o‘sishni

ta’minlaydi va yangi ish

o‘rinlarini yaratadi. Shuningdek, aksiz solig‘i xalqaro savdoga ham ta’sir ko‘rsatadi.
O‘zbekistonning aksiz solig‘i siyosati, import va eksport tovarlarining narxlariga ta’sir
qiladi. Bu, o‘z navbatida, mahalliy ishlab chiqaruvch

ilarni raqobatbardoshligini oshirishga

yordam beradi. Biroq, aksiz solig‘ining salbiy ta’sirlari ham mavjud. Yuqori soliq stavkalari,
ba’zi iste’molchilarni noqonuniy bozor yoki kontrabanda yo‘llariga olib kelishi mumkin. Bu

esa, davlat byudjetiga tushumla

rni kamaytirishi va sog‘liqni saqlash sohasida

muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Aksiz solig‘i O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim
ahamiyatga ega. U davlat byudjetini to‘ldirish, iste’molni tartibga solish va iqtisodiy
o‘sishni rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, uning salbiy ta’sirlarini kamaytirish

uchun davlat tomonidan samarali nazorat va tartibga solish mexanizmlari joriy etilishi
zarur.

XULOSA

Xulosa qilib aytganda, aksiz solig‘i O‘zbekiston va jahon amaliyotida muhim

iqtisodiy va ijtimoiy vosita sifatida xizmat qiladi. U davlat byudjetini to‘ldirish, iste’molni
tartibga solish va sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirishda muhim rol o‘ynaydi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

193

O‘zbekistonning aksiz solig‘i tizimi xalqaro tajribalar bilan birga rivojlanib, mamlakat
iqtisodiyoti va ijtimoiy hayotida o‘ziga xos o‘rin tutadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1. Khalilov, A. (2020). "Aksiz solig‘ining iqtisodiy ta’siri: O‘zbekiston tajribasi."

O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va sanoat vazirligi.

2. Jumaniyazov, M. (2019). "Aksiz solig‘i va uning davlat byudjetiga ta’siri."

O‘zbekiston Davlat Jahon Tillari Universiteti.

3. Shodmonov, R. (2021). "Aksiz solig‘i: O‘zbekiston va xalqaro tajribalar."

O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi.

4. Smith, J. (2018). "Excise Taxation: A Global Perspective." International Journal of

Taxation, 12(3), 45-67

5. OECD (2022). "Tax Policy Studies: Excise Taxes." Organization for Economic

Cooperation and Development.

6. Anderson, P. (2020). "The Role of Excise Taxes in Public Finance." Journal of

Economic Policy, 15(2), 123-139.

7. World Bank (2021). "Excise Taxation in Developing Countries: Challenges and

Opportunities." World Bank Publications.