Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methodology of developing speech competence in teachers
of primary school in organizing effective educational
lessons
Yulduz ERKAEVA
1
Jizzakh State Pedagogical University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received August 2024
Received in revised form
15 September 2024
Accepted 25 September 2024
Available online
15 October 2024
This article examines methodologies for developing speech
competence in future primary school teachers, with a particular
emphasis on its application in educational lessons. Speech
competence is a critical component of effective teaching,
enabling educators to convey their thoughts clearly and
precisely, thereby facilitating the successful transfer of
knowledge to students. The article provides methodological
recommendations and strategies for enhancing teachers' speech
skills and explores the role of speech in the educational process
as well as its broader social importance.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss9/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
speech competence,
primary school teachers,
educational lessons,
teaching methodology,
pedagogical speech,
educational process,
social interaction.
Bo‘lajak boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarini tarbiya
darslarini samarali tashkil etishda nutqiy kompetentligini
rivojlantirish metodikasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
notiqlik kompetensiyasi,
boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari,
tarbiyaviy darslar,
ta’lim metodikasi,
pedagogik nutq,
ta’lim jarayoni,
ijtimoiy hamkorlik.
Mazkur
maqolada
bo‘lajak
boshlang‘ich
sinf
o‘qituvchilarining
nutqiy
kompetentligini
rivojlantirish
metodikasi, ayniqsa, tarbiya darslari jarayonida qanday samarali
amalga oshirilishi mumkinligi tahlil qilinadi. O‘qituvchining
nutqiy kompetentligi o‘z o‘quvchilariga samarali ta’lim bera
olish, ularga to‘g‘ri va aniq fikrlarni ifodalash imkoniyatini
yaratadi. Maqolada o‘qituvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini
rivojlantirishga doir metodik tavsiyalar va usullar keltirilgan.
1
Trainee-
Teacher, Department оf Distance Education in Preschool And Elementary Schools, Jizzakh State Pedagogical
University
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
9 (2024) / ISSN 2181-1415
343
Shuningdek, nutqning asosiy komponent
lari, uning o‘zgaruvchan
ijtimoiy ahamiyati va ta’limdagi roli batafsil yoritilgan.
Методика развития речевой компетенции у учителей
начальных классов в организации эффективных
воспитательных уроков
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
речевая компетенция,
учителя начальных
классов,
воспитательные уроки,
методика обучения,
педагогическая речь,
образовательный процесс,
социальное
взаимодействие.
В статье рассматривается методика формирования
речевой компетенции у будущих учителей начальных
классов, особенно в контексте проведения воспитательных
занятий. Речевая компетентность педагога выступает
ключевым фактором успешного обучения, поскольку она
обеспечивает способность четко и доходчиво излагать
мысли, а также эффективно передавать знания учащимся. В
работе представлены методические рекомендации и
подходы, направленные на развитие речевых навыков у
учителей, а также подробно анализируется роль речи в
образовательной деятельности и её значение в социальном
взаимодействии.
Kirish (Introduction)
O'zbekistonning ta'lim tizimi bo'yicha amalga oshirilayotgan islohotlar,
o'qituvchining pedagogik faoliyatini yanada takomillashtirishni taqozo etadi. Ayniqsa,
boshlang'ich sinf o'qituvchilarining o'quvchilar bilan samarali muloqot qilish, ularni
bilimga chanqoq qilish, ularning nutqiy ko'nikmalarini rivojlantirish bugungi kunda
o'zgarmas zaruratga aylangan. Bu o'qituvchilarning nafaqat o'quvchilarning ilmiy
faoliyatiga ta'sir ko'rsatishi, balki ularning shaxsiy rivojlanishiga ham ijobiy ta'sir
ko'rsatadi.
Nutqiy kompetentlik
—
bu o‘z fikrini aniq va tushunarli ifodalash, fikrlar o‘rtasidagi
mantiqiy bog‘lanishlarni ta’minlash, o‘quvchilar bilan samarali muloqot o‘rnatish va til
imkoniyatlaridan to‘liq foydalanish qobiliyatidir. Shuning uchun, boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilarining nutqiy kompetentligini rivojlantirish uchun pedagogik jarayonlarda
innovatsion metodlar va yondashuvlarni joriy etish zarur.
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili
3.1. Nutqiy kompetentlikning mohiyati va uning ta'limdagi roli
Nutqiy kompetentlik o'qituvchining o'z fikrlarini aniq va mantiqiy ravishda
ifodalash qobiliyatini anglatadi. O'qituvchining nutqiy ko'nikmalari nafaqat ta'lim sifatini
yaxshilash, balki o'quvchilarni muloqotda ishtirok etishga, o'z fikrlarini ifodalashga va
jamoada ishlashga o'rgatish uchun juda muhimdir. O'qituvchi nutqiy kompetentlikka ega
bo'lganda, u o'quvchilarga nafaqat bilim berish, balki ijtimoiy muhitga mos ravishda fikr
yuritishni ham o'rgatadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
9 (2024) / ISSN 2181-1415
344
O'zbekistonning boshlang'ich ta'lim tizimida nutqiy kompetentlikning o'rni katta.
Bu kompetentlik, o'qituvchining o'quvchilarga darsda va tashqarisida o'zaro muloqotda
bo'lish, ularga qanday qilib to'g'ri va ravon fikrlarni etkazishni o'rgatish imkonini yaratadi.
3.2. Boshlang‘ich sinf o‘qi
tuvchilarining nutqiy kompetentligini rivojlantirish
metodikalari
Boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining nutqiy kompetentligini rivojlantirish uchun bir
qancha samarali metodik yondashuvlar mavjud. Bulardan ba’zilari quyidagilardir:
Interaktiv metodlar: O'qituvchi va o'quvchi o'rtasidagi muloqotni jonlantiradi. Bu
metodga guruh muhokamalari, rolli o'yinlar, savol-javoblar va fikr almashish kiritiladi.
Interaktiv metodlar o'quvchilarning faol ishtirokini ta'minlaydi va ular o'z fikrlarini ochiq
va ravon tarzda ifodalashga undaydi.
Tadqiqot
metodologiyasi
Og'zaki va yozma nutqni rivojlantirish: O'quvchilarga og'zaki nutqni rivojlantirish
uchun turli mashqlar, hikoya va esselarni yozishni taklif qilish mumkin. Yozma va og'zaki
nutqni rivojlantirishga doir ishlanmalar o'quvchilarning fikrini to'g'ri va aniq ifodalash
qobiliyatini oshiradi.
Eslatma va suhbatlar: O'qituvchi o'quvchilarga turli vaziyatlarda fikr bildirishni
o'rgatadi. Suhbat va eslatmalar orqali o'quvchilar o'z fikrlarini samarali va izchil tarzda
ifodalashni o'rganadilar.
Tahlil va natijalar.
Tarbiya darslari o'quvchilarning shaxsiy va ijtimoiy rivojlanishiga katta ta'sir
ko'rsatadi. Bu darslar orqali o'quvchilarda axloqiy, madaniy va intellektual qadriyatlar
shakllanadi. Tarbiya darslarida o'qituvchining nutqiy kompetentligi, o'quvchilarga o'z
fikrlarini aniq va ravon ifodalash, ijtimoiy vaziyatlarda to'g'ri qarorlar qabul qilishda
yordam beradi.
O'qituvchi o'z nutqini tarbiya darslarida samarali tashkil etish orqali,
o'quvchilarning muloqot madaniyatini oshiradi va ularning shaxsiyatini shakllantiradi.
Masalan, guruh ishlarida o'quvchilarning o'zaro fikr almashishlari, o'quvchilarga o'z
nuqtai nazarlarini aniq va asosli tarzda ifodalash imkonini beradi.
Nutqiy kompetentlikni rivojlantirish jarayonida o'qituvchining baholash metodlari
ham katta ahamiyatga ega. O'qituvchilar o'quvchilarning nutqiy ko'nikmalarini
baholashda quyidagi metodlardan foydalanishlari mumkin.
Izlanish metodlari: O'quvchilar o'z fikrlarini yozma va og'zaki ravishda taqdim
etishadi. Bu metod o'quvchilarning mantiqiy fikrlash va nutqni rivojlantirish
imkoniyatlarini oshiradi.
Interaktiv baholash: O'quvchilarning guruh ishlarida ishtirok etishlari, bir-birlariga
fikr bildirishlari va o'zaro fikr almashishlari orqali baholash amalga oshiriladi.
Sinovlar va testlar: Nutqiy kompetentlikni baholash uchun turli testlar va sinovlar
o'tkazilishi mumkin. Bu orqali o'quvchilarning nutqiy ko'nikmalari tekshiriladi va ularning
rivojlanishi kuzatiladi.
Xulosa (Conclusion)
Nutqiy kompetentlik o'qituvchining pedagogik faoliyatida, ayniqsa boshlang'ich
sinfda o'quvchilarga bilim berishda va ularning rivojlanishida juda muhim rol o'ynaydi. Bu
kompetentlik nafaqat o'quvchilar bilan samarali muloqot o'rnatish, balki ularning nutqiy,
tafakkuriy va ijodiy ko'nikmalarini shakllantirishga ham yordam beradi. Tarbiya darslari,
o'quvchilarning ijtimoiy va axloqiy rivojlanishiga katta ta'sir ko'rsatadi. Bu darslarda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
9 (2024) / ISSN 2181-1415
345
o'qituvchining nutqiy kompetentligi o'quvchilarning fikrlarini to'g'ri, aniq va ravon
ifodalashlariga yordam beradi va ularni muloqot madaniyati, axloqiy qadriyatlar bilan
tanishtiradi.
Shu bilan birga, boshlang‘ich sinf o‘qituvchilarining nutqiy kompetentligini
rivojlantirishda interaktiv metodlar, og‘zaki va yozma nutq mashqlari, guruh
muhoka
malari kabi innovatsion yondashuvlar samarali natijalarga olib keladi. O‘qituvchi
o‘z nutqiy ko‘nikmalarini doimiy ravishda takomillashtirish orqali o‘quvchilarga o‘z
fikrlarini izchil va aniq ifodalashga o‘rgatadi, shuningdek, ta’lim jarayonida o‘quvchila
rni
faol va ishtirokchi bo‘lishga undaydi.
Nutqiy kompetentlikni rivojlantirish uchun metodik tavsiyalar va usullarni samarali
qo'llash, o'qituvchilarni nafaqat ma'naviy va axloqiy jihatdan, balki akademik jihatdan ham
mukammallashtirishga yordam beradi. O'qituvchilarning nutqiy kompetentligini
rivojlantirish, shuningdek, jamiyatda ijtimoiy mas'uliyatni yuksaltirishga, shaxsiy va
professional muvaffaqiyatlarga erishishga olib keladi. Shunday qilib, boshlang'ich sinf
o'qituvchilari uchun nutqiy kompetentlikni rivojlantirish nafaqat ta'lim tizimining
samaradorligini oshiradi, balki jamiyatda zamonaviy, axloqiy va bilimdon insonlarni
tarbiyalashga katta hissa qo'shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
(References)
1.Oliy M. H. (2022). "Boshlang‘ich ta’limda
nutqiy kompetensiyani rivojlantirish:
Metodik ko‘rsatmalar", Toshkent: O‘zbekiston milliy universiteti nashri.
2.Ismoilova R. A. (2021). " O‘qituvchilarning nutqiy kompetensiyasini rivojlantirish:
Qo‘llanma", Toshkent: Muallif.
3.Karimova N. (2023). "Ta’l
im jarayonida nutqning ahamiyati va metodlari",
Toshkent: Ta’lim noshiriyati.
4.Sabirov A. B. (2022). "Boshlang‘ich ta’limda o‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi
samarali nutq", Toshkent: Ilm va texnologiyalar.
5.Djumayeva L. X. (2021). "Nutqni tahlil qilish va yozma nutqni rivojlantirish
metodlari", Samarqand: Oliy ta’lim.
6.Bakirova M. R. (2023). "Ta’limda ijtimoiy va madaniy kompetensiya", Toshkent:
O‘zbekiston ta’lim markazi.
7.Davlatova S. A. (2023). "Nutqiy kompetensiya va ta’limda uning o‘rni
", Toshkent:
Ilm-
fan va ta’lim.
8.Shermatova N. M. (2020). "Nutq va uning ta’limdagi ahamiyati", Toshkent:
O‘zbekiston noshiriyati.
9.Yodgarova L. T. (2022). "Pedagogik nutq va uning rivojlanishi", Toshkent: Ta’lim
axborot.
10.Qurbonov B. T. (2021). "Boshl
ang‘ich ta’limda o‘qituvchi va o‘quvchi orasidagi
nutq madaniyati", Toshkent: Maarif va ta’lim.
