Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Juvenile justice: a new model for protecting minors
Aysulu AMETOVA
1
Karakalpak State University named after Berdakh
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
This article analyzes the history, development, and current
state of the juvenile justice system. Juvenile justice is a special
judicial system created to provide legal protection to juveniles
who have committed crimes, their resocialization, and crime
prevention. The article examines the emergence and
development of juvenile justice in the United States and the
significance of this system on a global scale. It also discusses the
basic principles of juvenile justice and its role in protecting the
rights of young people.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
juvenile justice,
juveniles,
legal protection,
rehabilitation,
international experience.
Ювениал юстиция: вояга етмаганларни ҳимоя
қилишнинг янги модели
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
ювениал юстиция,
вояга етмаганлар,
ҳуқуқий
ҳимоя,
реабилитация,
халқаро тажриба.
Ушбу мақолада ювениал юстиция тизимининг тарихи,
ривожланиши ва бугунги ҳолати таҳлил қилинди. Ювениал
юстиция жиноят содир этган вояга етмаганларни ҳуқуқий
ҳимоя қилиш, уларни қайта ижтимоийлаштириш ва
жиноятнинг олдини олиш мақсадида яратилган махсус суд
тизимидир. Мақолада АҚШда ювениал юстициянинг пайдо
бўлиши ва ривожланиши ҳамда бу тизимнинг жаҳон
миқёсидаги аҳамияти ўрганилди. Шунингдек, ювениал
юстициянинг асосий принциплари ва унинг ёшлар
ҳуқуқларини ҳимоя қилишдаги роли ёритилди.
1
Trainee-teacher, Department of Criminal Law, Procedure and Forensics, Karakalpak State University named after
Berdakh. E-mail: aisuluametova@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
370
Ювенальная
юстиция:
новая
модель
защиты
несовершеннолетних
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ювенальная юстиция,
несовершеннолетние,
правовая защита,
реабилитация,
международный опыт.
В статье анализируется история, развитие и
современное состояние системы ювенальной юстиции.
Ювенальная юстиция –
это специальная судебная система,
созданная для правовой защиты несовершеннолетних,
совершивших преступления, их ресоциализации и
профилактики правонарушений. В статье рассматривается
возникновение и развитие ювенальной юстиции в США и
значение этой системы в мировом масштабе. Также
рассматриваются
основные
принципы
ювенальной
юстиции и ее роль в защите прав молодых людей.
Мустақиллигимизнинг дастлабки йилларидан бошлаб соғлом, баркамол ва
ҳар
томонлама етук ёшларни тарбиялаш асосий вазифалардан бири ҳисобланди.
Мамлакатимизда вояга етмаган шахсларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва
қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, уларнинг ҳар томонлама баркамол шахс
бўлиб вояга етишлари учун барча шарт
-
шароитларни яратиш давлат сиёсатининг
устувор йўналишларидан ҳисобланади ҳамда олиб бориладиган ислоҳотлардаги
асосий ўринни келажагимизнинг пойдевори бўлмиш ёшлар эгаллади ва асосий
эътибор уларга қаратилди.
Бундан ташқари, амалга оширилаётган суд
-
ҳуқуқ ислоҳотлари замирида
вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш,
айниқса
уларнинг
жиноий
жавобгарлигига
оид
нормаларни
янада
либераллаштириш
асосий
вазифалардан
бири
сифатида
белгиланган.
Юртбошимиз Шавкат Мирзиёев ҳам “бугунги кунда биз демократик ислоҳотлар
йўлидан ҳеч қачон ортга қайтмаймиз. Қанчалик қийин бўлмасин, фақат олдинга –
янги, юксак марралар сари бораверамиз”, деб ўз сўзида таъкидлаб ўтган эди [1].
Айниқса, Президентимиз Ш.М.
Мирзиёевнинг ҳозирги давр глобализация
шароитида вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва уларнинг қонуний
манфаатларини таъминлашга қаратилган норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатлар базасини
янада такомиллаштиришга, йилдан
-
йилга халқаро ҳамжамиятга тобора кўпроқ
интеграция қилишга, вояга етмаганлар соҳасидаги халқаро стандартларни миллий
қонунчиликка
имплементация қилиш масалаларига катта эътибор қаратмоқда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги
ПФ–
60-
сон Фармони [2] билан тасдиқланган “Янги Ўзбекистон тараққиёт
стратегияси”нинг 70
-
мақсадида: ёшларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний
манфаатларини таъминлаш; ёшларнинг ҳаёти ва соғлиғини сақлаш, улар учун
малакали тиббий хизматдан фойдаланиш шарт
-
шароитларини яхшилаш, ёшлар
ўртасида тиббий саводхонликни ошириш ва соғлом турмуш тарзини
мустаҳкамлаш; ёшларнинг маънавий, интеллектуал, жисмоний ва ахлоқий
жиҳатдан камол топишига кўмаклашиш; ёшлар учун очиқ ва сифатли таълимни
таъминлаш, таълимнинг барча босқичларида ёшларнинг мукаммал таълим
олишини таъминлаш, ҳудудларда инклюзив таълим ривожланиши учун шарт
-
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
371
шароит яратиш; ёшларни ишга жойлаштириш ва уларнинг бандлиги учун шарт
-
шароитлар яратиш; ёшларни ватанпарварлик, фуқаролик туйғуси, бағрикенглик,
қонунларга, миллий ва умуминсоний қадриятларга ҳурмат руҳида, зарарли
таъсирлар ва оқимларга қарши тура оладиган, ҳаётга бўлган қатъий ишонч ва
қарашларга
эга шахс сифатида тарбиялаш; ёшларни ахлоқий негизларни бузишга
олиб келадиган хатти
-
ҳаракатлардан, терроризм ва диний экстремизм,
сепаратизм, фундаментализм, зўравонлик ва шафқатсизлик ғояларидан ҳимоя
қилиш; ёшларнинг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданияти даражасини юксалтириш;
иқтидорли ва истеъдодли ёшларни қўллаб
-
қувватлаш ҳамда рағбатлантириш;
ёшлар тадбиркорлигини ривожлантириш учун шарт
-
шароитлар яратиш; ёшларда
соғлом турмуш тарзига интилишни шакллантириш, шунингдек, ёшларнинг бўш
вақтларини мазмунли ташкил этиш ва ёшлар спортини оммавий ривожлантириш
учун шарт
-
шароитлар яратиш; ёш оилаларни маънавий ва моддий жиҳатдан
қўллаб
-
қувватлаш, ёшларнинг ҳуқуқлари ва эркинликларини рўёбга чиқариш
соҳасида фаолият олиб борувчи халқаро ташкилотлар билан ҳамкорликни
ривожлантириш каби бир қатор вазифалар белгилаб олинди.
Шунингдек, олиб борилаётган ислоҳотлар натижасида қабул килинган
Ўзбекистон Республикасининг 2010 йил 29 сентябрдаги “Вояга етмаганлар ўртасида
назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликнинг профилактикаси тўғрисида”ги [3], 2016 йил
14 сентябрдаги ЎРҚ–
406-
сонли “Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида”ги Қонуни [4]
ва бошқа қонунларда ёшларга оид сиёсатни янада жадаллаштириш, улар томонидан
жиноятлар содир этилишининг олдини олиш ҳамда ёшларга оид давлат сиёсати
соҳасидаги муносабатларни тартибга солишга қаратилган.
Ҳар
бир жамиятнинг асосий вазифаларидан бири ёш авлодни ҳимоя қилиш
ва уларнинг ҳуқуқларини таъминлашдан иборат. Вояга етмаганлар қонунбузарлик
қилганда, уларнинг ҳуқуқий ҳимоясига алоҳида эътибор бериш керак бўлади.
Вояга етмаганлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш борасида нафақат юртимизда,
балки дунёнинг барча мамлакатларида кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда.
Вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи ҳуқуқий асослар яратилиши
билан бирга, махсус тизимлар ҳам ташкил этилган. Шундай тизимлардан бири
ювенал юстициядир.
Ювениал юстиция тизими айнан шу мақсадни кўзлаб яратилган бўлиб, вояга
етмаганлар билан боғлиқ ҳуқуқий масалаларда адолатни таъминлашни мақсад
қилади.
Ювениал юстиция (лат. juvenalis –
ёшлар, justitia –
одил судлов) –
бу вояга
етмаганлар содир этган ҳуқуқбузарликларни тергов қилиш, суд қилиш ва жазолаш
тизими бўлиб, у ёшларнинг ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя
қилишга
йўналтирилган [5]. Бу тизимда асосий эътибор вояга етмаганларни жазолаш эмас,
балки уларни тарбиялаш, қайта ижтимоийлаштириш ва жиноий йўлдан
қайтаришга
қаратилган.
Ювениал юстициянинг амалга оширилишида вояга етмаганлар ишларини
кўриш учун махсус судлар ташкил этилади. Бу судлар ёшларнинг ҳуқуқларини
ҳимоя қилиш ва уларга нисбатан адолатли ёндашувни таъминлайди. Вояга
етмаганларга психологик ёрдам кўрсатиш ювениал юстициянинг ажралмас қисми
ҳисобланади. Бу ёрдам ёшларнинг психологик ҳолатини яхшилашга ёрдам беради.
Шунингдек, Ювениал юстиция тизимида оилавий ва ижтимоий ҳамкорликни
таъминлашга алоҳида эътибор берилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
372
Ювениал юстициянинг асосий принциплари қуйидагилар ҳисобланади:
1.
Ёшларни ҳимоя қилиш: Вояга етмаганлар алоҳида ҳимояга муҳтож
ҳисобланади. Ювениал юстиция уларнинг жиноий жавобгарлигига ёш ва
психологик ҳолатларини ҳисобга олган ҳолда ёндашади.
2.
Тарбия ва реабилитация: Жазонинг ўрнига тарбия ва реабилитация
чораларини қўллаш ювениал юстициянинг асосий вазифаларидан биридир.
Бу ёшларга жиноий йўлдан қайтиш ва ижтимоий ҳаётга қайта мослашиш
имконини беради.
3.
Фойдали ишларни жорий қилиш: Жазо ўрнига ижтимоий фойдали
ишларни жорий қилиш ёшларнинг жиноий фаолиятдан узоқлашишига ёрдам
беради.
Ювениал юстициянинг халқаро тажрибаси кўплаб мамлакатларда самарали
амалга оширилмоқда. АҚШ, Европа мамлакатлари ва Японияда ювениал юстиция
тизими яхши ривожланган ва ёшларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда катта роль
ўйнайди.
Ювениал юстиция тизими XIX аср охирларида АҚШда пайдо бўлди.
Илк ювениал суднинг ташкил этилишига қуйидаги омиллар таъсир кўрсатди:
1.
Ижтимоий ислоҳотлар:
XIX асрдаги ижтимоий ислоҳотлар ҳаракатлари
болалар ва ёшлар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш масалаларига катта эътибор қаратди.
Бу ҳаракатлар натижасида ёш жиноятчилар учун алоҳида суд тизимини яратиш
зарурияти туғилди.
2.
Педагогик ёндашув:
Ювениал юстициянинг пайдо бўлишига педагогик
ёндашувнинг ривожланиши ҳам таъсир кўрсатди. Ёшларни тарбиялаш ва қайта
ижтимоийлаштириш муҳим аҳамият касб этди.
Ювениал юстиция тизими ХХ аср давомида кўплаб мамлакатларда
ривожланди ва турли шаклларда амалда бўлди. Масалан: Илк маротаба
1899 йилнинг июль ойида АҚШнинг Иллинойс штатида болалар жинояти илк бор
умумий суд тамойилларига кўра эмас, балки “Ота
-
она қарамоғидаги ва қаровсиз,
жиноятчи болаларни назорат қилиш ва улар билан муомала қилиш тўғрисида”ги
қонун асосида ёш болалар ишлари бўйича суд томонидан кўриб чиқилди
[6].
АҚШнинг ювениал юстицияси генезис ва эволюциясини таҳлил қилиб, бу
мамлакат вояга етмаганлар томонидан содир этилган ҳуқуқбузарликларнинг
олдини олиш учун махсус маъмурий органлардан бири бўлган –
вояга етмаганлар
ишлари бўйича судларнинг ташкилотчиси эканлигини қайд этмаслик мумкин
эмас. Бу судлар 1899 йилда Иллинойс штатидаги йирик шаҳарлар –
Чикаго,
Спрингфилд, Аврора, Рокфорд ва Жолийетда биринчи марта вояга етмаганлар
билан боғлиқ ишлар бўйича алоҳида суд органлари сифатида пайдо бўлди [7].
Шундан сўнг АҚШнинг кўпгина штатлари ювениал юстиция тўғрисидаги
қонунчиликка
эга бўлди. 1925 йилга келиб, икки штатдан ташқари барча
штатларда
ювениал судлар ташкил қилинди. Европа мамлакатларида ҳам ювениал
юстиция тизими ривожланди. Масалан, Англияда 1908 йилда болалар ва ёшлар
суди ташкил этилди. Францияда эса ювениал юстиция 1945 йилда расман тан
олинди ва вояга етмаганларга нисбатан алоҳида
қонунлар қабул қилинди.
Японияда ювениал юстиция тизими 1948 йилда жорий этилди. Бу тизим
ёшларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва уларни ижтимоийлаштиришга
қаратилган
чора
-
тадбирларни ўз ичига олади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
373
Ҳозирги
кунда ювениал юстиция тизими кўплаб мамлакатларда самарали
амалга оширилмоқда. Ювениал юстициянинг асосий вазифаси ёшларнинг
ҳуқуқларини
ҳимоя қилиш, уларни жиноий йўлдан қайтариш ва қайта
ижтимоийлаштиришдан иборат. Бу тизимда асосий эътибор ёшларни жазолаш
эмас, балки уларни тарбиялаш ва жамиятга қайта мослаштиришга қаратилган.
Ўзбекистон Республикасида ҳам илғор хорижий тажриба асосида миллий
қонунчиликни
такомиллаштириш мақсадида ювениал адлия тизимини жорий
этиш бўйича концепция лойиҳасини ишлаб чиқиш масаласи Ўзбекистон
Республикаси Президентининг 2019 йил 22 апрель куни қабул қилинган
ПҚ–
4296-
сон қарорининг 16
-
бандида белгилаб қўйилган.
Халқаро стандартлар ва хорижий тажрибадан келиб чиққан ҳолда
мамлакатимизда
ювениал
юстициянинг
ҳуқуқий
асосларини
янада
такомиллаштириш истиқболларини аниқлаш, шу жумладан, унинг концептуал ва
базавий асосларини қонунчиликда мустаҳкамлаш –
бу борадаги миллий
амалиётнинг ривожланишига замин яратади.
Бунинг учун эса Ўзбекистонда ювениал юстиция бўйича миллий
қонунчилигимизни
ва ҳуқуқни қўллаш амалиётини илмий
-
назарий жиҳатдан
чуқур
ўрганиш,
ривожланган
демократик
мамлакатларда
самарали
қўлланилаётган
ювениал
юстиция моделларини таҳлил қилиб, уларнинг маъқул
томонларини аниқлаш, Ўзбекистон Республикасининг тарихий ривожланиш
босқичларини, мамлакатимизнинг кўп миллатлилигини ва бошқа омилларни
инобатга олиш орқали миллий қонунчилигимизга имплементация қилиш бўйича
тегишли таклиф ва тавсияларни ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Мирзиёев Ш.М. Нияти улуғ халқнинг иши ҳам улуғ, ҳаёти ёруғ ва келажаги
фаровон бўлади. 3
-
жилд, Т.:Ўзбекистон, 2019.
-
Б.
-56/
2.
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
2022–2026
йилларга
мўлжалланган «Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида»ги
Фармони, 28.01.2022 йилдаги ПФ
-60-
сон https://lex.uz/docs/5841063 10.02.2023 й.,
06/23/21/0085-
сон)
3.
Ўзбекистон Республикасининг “Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик
ва ҳуқуқбузарликнинг профилактикаси тўғрисида”ги Қонуни, 29.09.2010
https://lex.uz/docs/1685726?ONDATE2=26.01.2022&action=compare
12.04.2023
03/23/829/0208-
сон)
4.
Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 14 сентябрдаги «Ёшларга оид
давлат сиѐсати
тўғрисида»ги ЎРҚ
-406-
сон Қонуни https://lex.uz/acts/3026246
26.01.2022 й., 03/22/747/0064
-
сон)
5.
Фирсов
В.В.
К
Вопросу
о
ювенальной
юстиции
http://procuror.spb.ru/kriminalist.html
6.
Исмаилов
Б.
Уголовная
ответственность
несовершеннолетних:
законодательство Узбекистана и Германии: Центр повышения квалификации
юристов при Министерстве юстиции РУз; под общ. ред. А.Гафурова; –
Т.: «Адолат»,
2011.
–
120 с 49
.
7.
Беженцев А.А. Административное
право, административная деятельность
Вестник Санкт
-
Петербургского университета МВД России № 1 (77) 2018.
-
С.59
-69.
