Юридическая характеристика оснований возмещения вреда, причиненного транспортными средствами

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The legal description of the grounds for compensation for
damage caused by vehicles

Polat ISKENDEROV

1

Karakalpak State University named after Berdakh

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received October 2024

Received in revised form

15 November 2024
Accepted 15 December 2024

Available online

25 January 2025

The article provides a legal description of the grounds for

compensation for damage caused by vehicles. Therefore, it is

substantiated that compulsory civil liability insurance is not

able to cover fully the damage caused by the use of vehicles and

that in the future this legal relationship will be closely related to
tort liabilities. At the same time, it is shown that compensation

of damage determines the increased responsibility of owners of

vehicles as owners of the source of increased risk. This article

also analyzes the opinions of domestic and foreign scientists on
the legal description of the grounds for compensation for

damage caused by vehicles.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-

iss6-pp291-301

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

debtor,

loss,

damage,

causal relationship,

violator,

fault,

compulsory civil liability
insurance,

tort obligation,

legal relations,

source of increased risk,

victim,

right,

benefit,

category.

Транспорт воситалари томонидан етказилган зарарни
қоплаш

асосининг юридик тавсифи

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

қарздор

,

зиён,

зарар,

сабабий боғланиш,

ҳуқуқбузар

,

айб, фуқаролик
жавобгарлигини

Мақолада транспорт воситалари томонидан етказилган

зарарни қоплаш асосининг юридик тавсифи ёритилади.
Шунингдек,

фуқаролик

жавобгарлигини

мажбурий

суғурталаш транспорт воситаларидан фойдаланишда

етказилган зарарни тўлиқ ҳажмда қоплашга қодир

эмаслиги ва келажакда ҳам мазкур ҳуқуқий муносабатлар

1

PhD student, Karakalpak State University named after Berdakh. E-mail: tolikkazakbaev0@gmail.com

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

292

мажбурий суғурталаш,
деликт мажбурият,

ҳуқуқий муносабат,

юқори хавф манбаи,
жабрланувчи,

ҳуқуқ

,

манфаат,

категория.

деликт мажбуриятлари билан чамбарчас боғлиқ бўлиши

асослаб берилади. Шу билан бирга, зарарни қоплаш
транспорт воситалари эгаларининг юқори хавф манбаи

эгалари сифатидаги кучайтирилган жавобгарлигини

белгилаши кўрсатилади. Ушбу мақолада транспорт

воситалари томонидан етказилган зарарни қоплаш
асосининг юридик тавсифи бўйича маҳаллий ва хорижий

олимларнинг фикрлари ҳам таҳлил қилинади.

Юридическая характеристика оснований возмещения
вреда, причиненного транспортными средствами

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

должник,

ущерб,

вред,

причинная связь,

правонарушитель,

вина,

обязательное страхование
гражданской

ответственности,
деликтное обязательство,
правоотношения,

источник повышенного
риска,

потерпевший,

право,

выгода,

категория.

В статье проведен анализ юридических оснований

возмещения

вреда,

причиненного

транспортными

средствами. Автор обосновывает, что обязательное

страхование

гражданской

ответственности

не

обеспечивает полного покрытия ущерба, возникающего в

результате использования транспортных средств. Кроме
того, указывается, что в будущем такие правоотношения

будут тесно переплетаться с деликтными обязательствами.

Особое внимание уделено тому, что возмещение ущерба

накладывает на владельцев транспортных средств
повышенную ответственность, поскольку они являются

обладателями источника повышенной опасности. В статье

также рассматриваются взгляды отечественных и

зарубежных

исследователей,

касающиеся

правовой

природы и оснований возмещения вреда, связанного с

использованием транспортных средств.

Зарар етказишдан келиб чиқадиган мажбуриятлар ҳар доим фуқаролик

-

ҳуқуқий

жавобгарлик билан ёнма

-

ён юради. Шунинг учун ҳам амалдаги

қонунчиликда

фуқаролик

-

ҳуқуқий

жавобгарлик

икки

асосга,

яъни:

мажбуриятларни бузганлик учун жавобгарликка (ФКнинг 24

-

боби) ва зарар

етказганлик учун жавобгарлик (ФКнинг 985, 989–

991, 993

–

1000-

моддалар)

ажратилган. Шартномавий ёки ўзга мажбуриятни бузганлик учун жавобгарлик
муайян қоидалар ҳамда жавобгарлик шартларига асосан вужудга келса, зарар
етказишдан, яъни деликтдан келиб чиқадиган жавобгарлик ҳам ўз асоси ва
шартларига эга саналади.

О.

Оқюловнинг фикрича, фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарлик асоси ва

шартлари ягона конструкцияга, қолип (модель)га келтириб бўлмайди, чунки
мажбуриятларнинг бузилиши ҳамда деликт учун жавобгарлик асоси ва шартлари
ўзаро бир

-

биридан фарқ қилади

[1].

Н.Ф.Имомов мажбуриятларнинг бузганлик учун жавобгарлик ва деликт

жавобгарлигининг моҳияти бўйича фарқларини ёритиб, қуйидаги мулоҳазани
илгари суради: шартномали мажбуриятларда жавобгарлик иккиламчи тусга эга
бўлади, чунки фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарлик шартномали мажбуриятларни

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

293

“кузатиб боради” ва мажбурият бузилгандагина қўлланилади ва мажбурият лозим
даражада бажарилса, жавобгарлик масаласи вужудга

келмайди. Зарар етказишдан

вужудга келадиган мажбуриятларда эса, жавобгарлик ҳуқуқбузарлик факти
асосида вужудга келади”

[2].

Ҳ

.

Раҳмонқуловнинг фикрича “фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарликни юклаш

учун зарур шартлар йиғиндиси фуқаролик ҳуқуқбузарлигининг таркибини

ташкил этади. Бу шартлар қуйидагилардан иборат: а) қарздорнинг ғайриқонуний

хатти

-

ҳаракатлари; б) зиённинг (зарарнинг)мавжудлиги; в) ғайриқонуний хатти

-

ҳаракат

билан вужудга келган зарарлар ўртасидаги сабабий боғланиш;

г) ҳуқуқбузар айбининг мавжудлиги”

[3].

Фикримизча, фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарлик, шу жумладан деликт

жавобгарлиги юзага келиши учун асос –

шартномали мажбуриятларни бузганлик

учун жавобгарлик асосидан фарқ қилади. Агар шартномали мажбуриятларни

бузганлик учун фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарликни белгилаш асоси –

мажбуриятнинг бажарилмаслиги ёки лозим даражада бажарилмаслиги

ҳисобланса, деликт мажбуриятларида жавобгарликни белгилаш асоси энг аввало

зарарни мавжудлиги саналади. Деликт жавобгарликни белгилашда жавобгар

шахс

ҳам айнан “зарар етказувчи” деб номланади. Мажбуриятларни бузганлик

жавобгарлик субъекти эса қарздор деб аталашини ҳисобга олсак, деликт

мажбуриятларида жавобгарлик асоси –

зарарнинг мавжудлиги саналади.

“Зарар” ифодаси кундалик нутққа тегишли бўлиб,

зиён, шикаст, кимнингдир

шаъни, обрўси, нуфузига путур етказишни англатади. Этимологик жиҳатдан

“зарар” атамаси лотинча “prejudicium” сўзидан келиб чиққан

[

4]. Биз зарар атамаси

икки маънони англатади деган фикрни қўллаб

-

қувватлаймиз. Ва шуни қўшимча

қиламизки, ҳам фуқаролик кодекслари, ҳам бошқа меъёрий ҳужжатлар маъносида

зарар тушунчаси кенгроқ тушунча бўлиб, бошқаларини ўз ичига олади.

Фуқаролик ҳуқуқи соҳасида зарар деганда ҳар қандай ҳаракатлар орқали

шахсларнинг ҳуқуқларига, улар ҳимоя қиладиган қадриятларга етказилган

зарарли, мулкий ёки номулкий хусусиятга эга натижа тушунилади, бу натижа

фуқаролик қонунчилигига мувофиқ масъул шахсга зарарни қоплаш мажбуриятини

юклайди

[

5]. Зарар “мулкни йўқ қилиш ёки унга шикаст етказиш, шахснинг

жисмоний дахлсизлиги ёки соғлиғига зарар етказиш, шахснинг шаъни, обрўси ёки

ижодкорлик мақоми” билан боғлиқ

[6].

Фуқаролик ҳуқуқида зарарнинг мураккаб табиати ҳақида муаллиф

Е.Cожоcари хонимнинг докторлик диссертациясида билдирган ва ривожлантирган

фикрни қўллаб

-

қувватлайди

[

7]. У қонуний таърифга кўра ва бошқа мезонларга

мувофиқ зарарнинг бир неча тури ёки шакллари мавжудлигини таъкидлайди.

Шундай қилиб, биз турли хил шаклларни ажратиб кўрсатамиз:

Харажатлар кўринишидаги зарар

–

суд харажатлари, соғлиқни тиклаш,

мулкни таъмирлаш, транспорт харажатлари ва бошқалар.

Ҳақиқий

зарар

–

қонун

билан ҳимояланган мулкий бойликнинг тўлиқ ёки

қисман йўқ қилиниши.

Мулкий зарар

–

пул қийматида баҳоланиши мумкин бўлган зарар. Буни йўқ

қилинган мулкнинг қиймати ёки мулк йўқ қилинмаганда егаси олиши мумкин

бўлган даромад асосида баҳолаш мумкин.

Соғлиққа етказилган зарар

–

шахснинг иш қобилиятини йўқотиш

даражасига қараб маоши ёки даромади миқдорида баҳоланади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

294

Номулкий (маънавий) зарар

–

шахс бошдан кечирган азоб

-

уқубатлар

даражаси бўйича баҳоланади.

Бой берилган фойда

–

шахс ҳуқуқлари бузилмаганда ёки мажбуриятлар

бажарилганда олиши мумкин бўлган даромад кўринишида бўлиши мумкин.

Фуқаролик жавобгарлигини келтириб чиқариши учун зарар қўйидаги

қоидаларга

жавоб бериши керак:

ФКда кўрсатилган қоидалардан ташқари, муаллиф фуқаролик қонунчилигида

зарарнинг табиатини баҳолаш учун бошқа муҳим шартлар ҳам мавжудлигини
таъкидлайди. ФКнинг 1003

-

моддасига кўра, зарар натура шаклида қопланиши керак,

яъни тиклаш орқали аввалги ҳолат қайта тикланиши керак.

Фақат бу имконсиз

бўлган ҳоллардагина зарарни пул билан қоплашга рухсат берилади.

Шундай қилиб, муаллиф енг муҳим қоида ва тамойил биринчи навбатда

зарарни натура шаклида қоплаш деб ҳисоблайди, аммо пул еквиваленти орқали
қоплаш

тўлиқ қоплаш тамойилини амалга ошириш учун зарурдир.

Муаллиф сифатли қоплашга ёрдам берадиган зарар таснифларига алоҳида

еътибор қаратади. Бу ерда Ўзбекистон ҳуқуқидаги шартномавий зарар тушунчаси
бўйича фикрлар фарқи ҳам кўрсатилган. Ўзбекистон ҳуқуқида ва фуқаролик
қонунчилигида

(ФКнинг

327

-

моддаси)

шартномавий

мажбуриятларни

бажармаслик, нотўғри бажариш ёки кечиктириб бажариш натижасида кредиторга
етказилган зарарни қоплаш мақсадида қарздор томонидан тўланиши керак бўлган
пул компенсацияси сифатида таърифланган зарарлар

-

фоизлар тушунчасининг

ўзига хос хусусиятлари таъкидланади.

Зарарни қоплаш ва унинг асосий тамойиллари орасида энг муҳим бўлим

қоплаш

ҳақидагидир. Бунда фуқаролик ҳуқуқий жавобгарликнинг асосий

функсияси

–

қоплаш

функсиясини таъкидлаш билан бошланади. Бу функциянинг

мақсади зарар кўрган шахс мулкини ноқонуний ҳаракатнинг барча зарарли
оқибатларини бартараф етиш орқали аввалги ҳолатга қайтаришдир

[8].

Ўзбекистон Республикасида зарарни қоплаш муаммосининг турли

жиҳатларини таҳлил қилиш асосида ФКда натура шаклидаги қоплаш тамойили
бўйича аниқроқ қоидалар мавжуд бўлиши лозим, деган хулосага келиш мумкин.
Шунинг учун ФКнинг 330

-

моддасига қуйидаги бандни қўшишни таклиф қилади:

“мажбуриятни бажармаслик, нотўғри бажариш натижасида етказилган зарарни
қоплаш

қарздорни шартнома шартларига мувофиқ мажбуриятни натура шаклида

бажаришга мажбур қилади”. Қоплашнинг энг муҳим тамойили

–

натура шаклидаги

қоплаш суд амалиётида ўз аксини топган. Шундай қилиб, ноқонуний ҳаракат
қурбони

ҳақли бўлган тўлиқ зарарни қоплаш ёки натура шаклида, ёки натура

шаклида қоплаш имкони бўлмаган ҳолларда пул еквиваленти орқали амалга
оширилиши кераклиги белгиланган. Натура шаклида қоплаш зарарни тўлиқ
қопламаган

ҳолларда пул эквиваленти орқали қоплашдан ҳам фойдаланилади.

ФК 985

-

моддаси биринчи қисмига

кўра, фуқаронинг шахсиятига ёки

мулкига, шунингдек юридик шахс мулкига етказилган зарар зарарни етказган
шахс томонидан тўлиқ ҳажмда қопланиши керак. Демак, зарарнинг мавжудлиги
деликт жавобгарлигининг мажбурий шартидир.

Бироқ, адабиётларда муқобил

позиция ҳам учрайди. Зарар

–

деликт

жавобгарлигининг асоси, аммо унинг шарти емас. Деликт жавобгарлигининг
асослари ва шартларини ажратиш мақсадга мувофиқ емас. Суд амалиётига кўра,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

295

деликт жавобгарлигини юклаш масаласини ҳал қилишда суд зарарни бошқа
шартлар билан бир қаторда баҳолайди. Шунингдек, ҳуқуқий тизим ноқонуний
манфаатларни ҳимоя қилмаслигини ва фақат шу шарт доирасида қопланиши
керак бўлган зарар миқдори тўғрисида қарор қабул қилиш мумкинлигини ҳисобга
олиш керак. Илгари кўрсатилганидек, зарарни

деликт жавобгарлигининг алоҳида

шарти сифатида ажратиб кўрсатиш чет ел доктринаси учун ҳам хосдир.

Адабиётларда зарарни аниқлашга турли ёндашувлар мавжуд. Биринчи

нуқтаи назарга кўра, зарар

–

бу жабрланувчининг ҳуқуқи ёки манфаати бузилиши

натижасида унинг мулкининг камайишида ифодаланган моддий зарар. Иккинчи
ёндашувга кўра, зарар

–

бу қонун билан ҳимояланган ҳар қандай манфаатнинг

камайишидир. Умумий деликт тамойилига мувофиқ зарар тушунчаси максимал
даражада кенг бўлиши керак, чунки деликт жавобгарлигини чеклаш бошқа
шартлар (айб ва ғайриқонунийлик) доирасида содир бўлиши керак. Охирги
мулоҳазани ҳисобга олган ҳолда, зарарни қонун билан ҳимояланган бошқанинг
ҳуқуқи

(манфаати)нинг ҳар қандай камайиши сифатида аниқлаш тўғри бўлади.

Бундай ёндашув деликт ҳуқуқининг

компенсацион табиатига енг кўп даражада

мос келади, шунингдек соф иқтисодий манфаатларга етказилган зарарни қоплаш
имконини беради.

ФКнинг 1003

-

моддасига кўра зарарни қоплашнинг қуйидаги усуллари

ажратиб кўрсатилади: зарарни натура шаклида қоплаш ва етказилган зарарларни
қоплаш. Шу билан бирга, қонунчиликка мувофиқ жабрланувчи бузилган ҳуқуқни
ҳимоя

қилишнинг тегишли усулини танлаш ҳуқуқига эга. Қарор қабул қилишда

суд ишнинг барча ҳолатларини ҳисобга олиши керак: иқтисодий нуқтаи назардан
зарарни натура шаклида қоплашнинг мақсадга мувофиқлиги, таъмирлаш
ишларини ўтказиш, худди шундай турдаги ва сифатдаги буюмни тақдим етиш
имконияти ва бошқалар. Суд амалиётини таҳлил қилиш шуни кўрсатдики, кўп
ҳолларда

зарарни етказувчи етказилган зарарни қоплашга мажбур қилинади.

ФКнинг 1003

-

моддаси биринчи қисмига мувофиқ, зарар тўлиқ ҳажмда

қопланиши

керак. Бу қоида нафақат зарарларни ҳақиқий миқдоридан паст

даражада қоплашни чеклайди, балки зарарни ортиқча қоплашни ҳам тақиқлайди.
Бироқ, қонун ва суд амалиёти бу

қоидадан истисноларни ўрнатади. Масалан, суд

фуқаро томонидан етказилган зарарни қоплаш миқдорини унинг мулкий
аҳволини ҳисобга олган ҳолда камайтириши мумкин, қасддан содир етилган
ҳаракатлар

натижасида зарар етказилган ҳолатлар бундан мустасно

(ФК 1004

-

моддаси). Рим ҳуқуқидан бери маълум бўлган бу қоида ахлоқий асосга

ега: деликвентни ўта ноқулай шароитга солиб қўядиган зарар қоплашга йўл
қўйилмайди. Бунда жабрланувчининг мулкий аҳволи ҳам еътиборга олиниши
керак. Суд амалиёти таҳлили шуни кўрсатдики, зарарлар миқдорини камайтириш
асослари қуйидагилар бўлиши мумкин: деликвентнинг ёши, ногиронлиги,
даромаднинг ягона манбаи сифатида қариликназарлик пенсияси, қарамоғида
бўлганлар мавжудлиги ва бошқалар.

ФКнинг 985

-

моддаси биринчи қисмидан истиснолар жарима зарарларини

ундириш пайтида ҳам юзага келади. Жарима зарарлари “Истеъмолчилар
ҳуқуқларини

ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонунининг 19

-

моддаси учинчи қисмида

(истеъмолчи талабларини ихтиёрий равишда бажармаслик учун жарима назарда
тутилган), “Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида”ги қонуннинг

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

296

65-

моддаси 1

-

қисми бешинчи хатбошисида (ҳуқуқ эгаларига мутлақ ҳуқуқлар

бузилиши натижасида етказилган зарарни қоплаш ўрнига компенсация тўлашни
талаб қилиш имкониятини беради), ФКнинг 15

-

моддаси иккинчи қисмида

(жабрланувчига бошқа зарарлар билан бир қаторда деликвент даромадларидан
кам бўлмаган миқдорда бой берилган фойдани қоплашни талаб қилиш ҳуқуқини
беради) назарда тутилган.

Аввал таъкидланганидек, жарима зарарлари

–

бу деликт ҳуқуқининг олдини

олиш функсиясининг намоён бўлишларидан биридир. Жарима зарарлари Рим
ҳуқуқида пайдо бўлган. Юстиниан институтларида деликтлардан келиб чиқадиган
даъволарнинг 3 тури ажратилади: жарима даъволари (аcтионес поеналес), деликт
натижасида етказилган зарарни қоплашга қаратилган

даъволар (аcтионес реи

персеcуториае), аралаш даъволар (аcтионес михтае). Жарима зарарларининг кенг
қўлланилиши

деликт жавобгарлигининг чегараларини кенгайтиришга ва

шахснинг ҳаракат еркинлигини сезиларли даражада чеклашига олиб келишини
ҳисобга

олган ҳолда, уларнинг кам қўлланилиши оқлангандир.

Агар даъвогарнинг мулкини таъмирлаш учун янги материаллар ишлатилган

ёки ишлатилиши керак бўлса, қонун ёки шартномада белгиланган ҳолатлар
бундан мустасно, бундай таъмирлаш харажатлари мулкнинг қиймати
шикастланишдан олдинги қийматига нисбатан ошган ёки ошиши мумкинлигига
қарамай, даъвогарнинг ҳақиқий зарарига тўлиқ киритилади. Тўланиши керак
бўлган компенсация миқдори жавобгар томонидан исботланган ёки иш
ҳолатларидан

аниқ бўлса, бундай мулкни таъмирлашнинг бошқа янада оқилона ва

муомалада кенг тарқалган усули мавжудлиги аниқланса, камайтирилиши мумкин.
Судлар томонидан ўрнатилган тўлиқ зарар қоплаш тамойилидан истисно асосли
кўринади, чунки мулкни тиклаш одатда янги материаллардан фойдаланган ҳолда
амалга оширилади. Уларнинг қийматини тўлашни рад етиш еса даъвогарни
зарарни натура шаклида қоплаш ҳуқуқидан маҳрум қилишга олиб келади.

Ўзбекистон деликт ҳуқуқида тўлиқ зарар қоплаш тамойилидан яна бир

истисно ишлаб чиқилган. Гап зарарларни қоплашдан ташқари жабрланувчига
ижтимоий нафақалар тўланадиган вазиятлар ҳақида бормоқда. Қонун ва суд
амалиётига кўра, ижтимоий нафақа суммалари уни тўлаган шахс томонидан
зарарни етказувчидан ундирилиши мумкин емас. Бундай ёндашув жабрланувчи
томонида асоссиз бойишга олиб келгани сабабли, ижтимоий нафақани тўлаган
шахс ҳақиқий деликвентга нисбатан регресс ҳуқуқини олиши керак, жабрланувчи
еса деликвентдан олинган ижтимоий нафақа суммасига камайтирилган зарар
суммасини талаб қилиш ҳуқуқига ега бўлиши керак. Бундай ёндашув

ПЕТЛ (Европа

деликт ҳуқуқи тамойиллари) 10.103

-

моддасида мустаҳкамланган,

шунингдек хорижий суд амалиётида кенг қўлланилади.

Шундай қилиб, умумий деликт тамойилига асосланган Ўзбекистон деликт

ҳуқуқида

зарар сифатида бошқанинг ҳар қандай манфаати ёки манфаатининг

камайиши тушунилиши керак. Бошқа ёндашув деликт жавобгарлигининг
чегаралари аниқ вазиятларни ҳисобга олмаган ҳолда ҳал қилинаётганда, зарарни
аниқлаш босқичида жавобгарликни асоссиз чеклашга олиб келади. Миллий
қонунчилик

жабрланувчига зарарни

қоплашнинг тегишли усулини танлаш

ҳуқуқини бериши керак. Умумий қоидага кўра, тўлиқ зарар қоплаш тамойилидан
истисноларга йўл қўйилмайди

[9].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

297

Рим ҳуқуқида ҳам маълум бўлган деликт жавобгарлик “кейинчалик,

айирбошлаш, мол

-

мулк ва ишчи кучи ижараси ривожланиши билан” вужудга

келган шартномавий мажбуриятларга нисбатан анча қадимий ҳуқуқий

институтдир

[

10]. Унинг қоидаларининг архаиклиги ва қаттиққўллиги XII Қонунда

жадваллар билан мустаҳкамланди, унинг матнида умумий қоида бор эди: ҳар

қандай

шикаст етказганлик учун шу билан қасос олишга рухсат берилади. “Talio

esto қонунининг таърифи,

–

деб ёзган эди деликтлардан келиб чиқадиган ҳуқуқий

муносабатларни ўрганган А.

Гусаков,

–

ҳар

доим ҳам мумкин бўлмаса

-

да, фақат

рухсат этилган ҳаракат усулининг чегарасининг ифодасини ташкил этади”

[11].

Кейинчалик, ижтимоий тараққиётнинг турли босқичларида узоқ эволюция

йўлини босиб ўтиб ва барча ҳуқуқий тизимларда қонуний мустаҳкамланиб, деликт

мажбуриятлар кўпроқ герман

-

рим ҳуқуқий тизимига маълум бўлган бош деликт

тамойилига

айланди.

Бугунги кунда қонун чиқарувчи томонидан ажратиб кўрсатилган махсус

деликтларга атроф

-

муҳит учун юқори хавф туғдирувчи фаолият турларидан бири

сифатида транспорт воситаларидан фойдаланишда етказилган зарар учун

жавобгарликни тартибга солувчи нормалар киради. Ушбу модданинг мақсади

транспорт воситаларидан фойдаланишда деликт жавобгарликни қўллашнинг

ҳуқуқий

табиати ва хусусиятларини таҳлил қилишдан иборат. Ушбу мақсадга

эришиш учун замонавий ижтимоий

-

иқтисодий ва ҳуқуқий шарт

-

шароитларни

ҳисобга

олган ҳолда транспорт воситаларидан фойдаланишга нисбатан деликт

жавобгарлик институти нормаларини қайта кўриб чиқиш, мазкур институтнинг

ҳуқуқнинг

турдош тармоқлари ўртасидаги ўрнини аниқлаш, шунингдек, уни

транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта

қилиш билан таққослаш мақсадга мувофиқ.

Кўринишларидан бири зарар етказилганлиги факти бўлган деликт

мажбуриятларнинг алоҳида институтини ташкил этувчи ҳуқуқий нормаларни

тадқиқ этиш зарурати зарар деб аталувчи ҳуқуқий категориянинг

тармоқлараро

аҳамияти билан боғлиқ. Нафақат фуқаролик ҳуқуқига маълум бўлган “зарар” (зарар)

атамаси жиноят ва маъмурий қонунчилик ҳужжатларида ҳам ўз аксини топган.

Шу билан бирга, юқорида келтирилган ҳуқуқ соҳаларининг қоидалари уларнинг

таъминлаш хусусиятини ва бир қатор ҳолларда транспорт воситаларидан

фойдаланишда етказилган зарарни қоплашнинг соддалаштирилган тартиб

-

таомилидан далолат беради. ФКнинг 15, 234

-

моддалари,

57-

бобидаги фуқаролик

-

ҳуқуқий нормалар, шунингдек, транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик

жавобгарлигини мажбурий суғурта қилиш тўғрисидаги қонунчилик нормалари

жабрланувчининг мулкий соҳасини тўлдириш учун асос бўладиган ягона моддий

нормалар ҳисобланади. Бундай нуқтаи назар янги эмас. Ўтган асрнинг 80 йиллари

бошида В.Т.

Смирнов ва А.А.

Собчак “жиноят натижасида етказилган моддий

зарарни қоплаш ҳолатларига нисбатан фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарликнинг

умумий қоидалари қўлланилиши керак”

[12],

–

деб ёзган эдилар.

Бугунги кунда йўл

-

транспорт ҳодисалари натижасида етказилган ва

жиноий

-

ҳуқуқий тақиқ ёки маъмурий ҳуқуқбузарлик сифатида квалификация

қилинадиган зарар тоифасининг тармоқлараро хусусияти, унинг ўрнини қоплаш

қисмида

фуқаролик ҳуқуқининг моддий нормалари билан белгиланади. Бу эса

деликт мажбуриятларнинг аҳамиятини устувор деб баҳолаш имконини беради.

Мазкур ҳолат суд амалиётида ҳам ўз аксини топмоқда.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

298

Жиноят ёки маъмурий

-

ҳуқуқий баҳолаш учун ҳал қилувчи аҳамиятга эга

бўлган етказилган зарар миқдори деликт мажбуриятлар соҳасида аҳамиятсиздир.

Бу ҳолатда етказилган ҳар қандай

зарар, унинг оқибатларидан қатъи назар,

қопланиши лозим. Етказилган зарар оқибатларининг уни қоплаш миқдорига

таъсири бошқа масаладир, бунда суд фақат зарарни тўлиқ қоплаш тамойилидан

келиб чиқади.

Зарарни қоплашнинг ўзига хос хусусиятлари ва усуллари ФКнинг 57

-

бобида

кўрсатилган деликт ҳуқуқий муносабатларда белгиланган. Шу билан бирга,

деликт жавобгарлик институтини ривожлантиришнинг асосий муаммоларидан

бири унинг транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик жавобгарлигини

мажбурий суғурта қилиш билан боғлиқлигидир. Мавжуд ўзаро алоқадорликка

қарамасдан, деликт жавобгарлик бир қатор белгилари билан фарқланади. Ушбу

ҳуқуқий

муносабатларнинг ўзаро боғлиқлиги ҳақида адабиётларда шундай фикр

билдирилади: “агар қонун чиқарувчи шартнома ва деликт мажбуриятларининг

боғлиқлигини ҳисобга олмаган бўлса, етказилган зарар учун фуқаролик

-

ҳуқуқий

жавобгарликни суғурта қилиш институтининг ўзи ҳар қандай маъносини

йўқотган бўлар эди”. Бироқ, маълум фарқлар ҳам мавжуд: деликт жавобгарлик

ҳимоя

қилинадиган ҳуқуқлар ҳажми ва қўлланилиш соҳаси бўйича шартномавий

жавобгарликдан кенгроқ ва жабрланувчига унинг мулкий ҳолатини тиклаш учун

кўпроқ имкониятлар беради, агар шартномада унга нисбатан фойдалироқ шартлар

белгиланмаган бўлса.

Шу билан бирга, транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик

жавобгарлигини мажбурий суғурта қилишнинг ҳуқуқни қўллаш амалиёти учун

аҳамияти шубҳасиздир. Унинг жорий этилиши мавжуд фуқаролик

-

ҳуқуқий

низоларни ҳал этишни янада юқори сифат даражасига кўтарди ва йўл

-

транспорт

ҳодисалари

натижасида жабрланган шахслар ҳуқуқларининг янада самарали

мулкий ҳимоясини таъминлади.

Бироқ, транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик жавобгарлигини

мажбурий суғурталашни жорий этиш зарарни тўлиқ қоплаш тамойилини амалга

оширишда юзага келадиган барча муаммоларни ҳал

қилмайди. Айрим

ҳуқуқшунослар фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарликнинг ролини пасайиши ҳақида

сўз юритмоқда. Е.В.

Павлованинг фикрига кўра, “қонунчиликда жавобгарликни

суғурта қилишнинг янги мажбурий турлари белгиланиши муносабати билан, улар

ҳисобига

таваккалчиликнинг ижтимоийлашуви, зарарларнинг кўплаб шахсларга

тақсимланиши содир бўлади, фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарликнинг ретроспектив

жиҳати роли пасаяди”

[

13]. Транспорт воситалари эгаларининг фуқаролик

жавобгарлигини мажбурий суғурта қилишни жорий этишнинг айрим салбий

жиҳатлари В.Т.

Смирнов ва А.А.

Собчак ишларида кўрсатилган. Ушбу олимлар ўз

нуқтаи назарларини асослаш учун фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарликни суғурта

қилиш

ғоясини амалга оширишда хавфсизлик қоидаларига риоя қилишга

эътиборнинг сусайганлигини таъкидладилар. Бу эса, уларнинг фикрича,

транспорт жароҳатларининг доимий ўсишига олиб келиши мумкин

[14].

Кўриб чиқилаётган масалада В.В.

Ровний эҳтиёткорона позицияни

эгаллайди. Унинг фикрича, бир қатор сабаблар суғурта институтини

жавобгарликнинг янада самарали муқобилига айлантирган. Бироқ муаллиф

суғуртанинг афзалликлари билан бир қаторда унинг камчиликларини ҳам

таъкидлайди. Бу камчиликлар, аввало, суғуртанинг жазолаш ва олдини

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

299

олиш функцияларини бажара олмаслигида намоён бўлади. Шу билан бирга,

“ижтимоий

муносабатларнинг мураккаблашуви шароитида фуқаролик

-

ҳуқуқий

жавобгарликнинг парчаланишидан далолат берувчи бу жараёнларнинг барчаси,

ҳақиқатан

ҳам, цивилистиканинг классик қонунларининг келажаги ҳақида

жиддий ўйлашга мажбур қилади”

[

15]. Транспорт воситаларидан фойдаланишда

деликт жавобгарлик суғурта ҳуқуқий муносабатлари билан чамбарчас боғлиқ

бўлиб, аксарият фуқаролик ҳуқуқбузарликларининг оқибатларини тартибга

солишда уларга ўз ўрнини бўшатиб бераётгандек таассурот уйғонади. Шу

муносабат билан деликт ҳуқуқий

муносабатларнинг суғурта билан алмашиниши

ва деликт нормаларининг цивилистикада ўз устун мавқеини йўқотиши

тенденцияси кузатилмоқда. Бироқ суд амалиёти таҳлили бирмунча бошқача

тартибдаги хулосаларни чиқаришга имкон беради. Хусусан, кўпинча фақат деликт

жавобгарлик нормалари қўлланилиши лозим бўлган вазиятлар учрайди.

Биринчидан, бу суғурталовчининг жавобгарлик лимитлари оширилганда

содир бўлади (Ўзбекистон Республикасининг “Транспорт воситалари эгаларининг
фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурта қилиш тўғрисида”ги қонун).

Деликт жавобгарликни қўллашнинг ушбу асосига мисол тариқасида назорат

инстанцияси судининг К.нинг “К” МЖтКга нисбатан боқувчисини йўқотганлиги
муносабати билан зарарни қоплаш тўғрисидаги даъвоси бўйича чиқарган
қарорини

келтириш мумкин. Суд ишни кўриб чиқиб, даъвогарга тегишли бўлган

товон пули ундирилишини суғурталовчининг жавобгарлиги доирасида асосли
равишда чеклаган. Назорат инстанцияси судининг таъкидлашича, чиқарилган
қарор

даъвогарнинг зарар етказган шахсга нисбатан зарарни қоплаш тўғрисидаги

даъво билан мурожаат қилишига тўсқинлик қилмайди.

Иккинчидан,

амалиётда

зарар

етказилиши

суғурта

ҳодисаси

ҳисобланмайдиган

ҳолларда деликт жавобгарликни қўллаш ҳолатлари мавжуд.

Масалан, Б. даъво аризасида унинг енгил автомобили “Н” АЖга тегишли

“MAN” юк машинасидан ўз

-

ўзидан тушган шағал туфайли шикастланганини

кўрсатган. Тошкент шаҳридаги Яккасарой тумани фуқаролик ишлари бўйича
судининг қарори билан даъво қаноатлантирилди, чунки қонунчиликка кўра, юз
берган зарар суғурта ҳодисаси ҳисобланмайди. ФК нормаларига биноан, зарарни
бевосита етказувчи (бу ҳолда “Н”

АЖ) жавобгар ҳисобланади. Тошкент

вилоятининг Нурафшон шаҳридаги бозор ҳудудига киришда пелавҳа
шикастланиши билан боғлиқ бошқа ишда, ушбу ҳодиса Давлат автомобиль
назорати томонидан расмийлаштирилмагани сабабли суғурта товони тўлашдан
бош тортилган ва Нурафшон шаҳар прокурори давлат манфаатларини кўзлаб

С.га нисбатан зарарни қоплаш бўйича даъво қўзғатган.

Ва ниҳоят, учинчидан, Ўзбекистондан ташқарида зарар етказилганда

(“Яшил карта”

суғурта шартномасини тузмасдан) деликт жавобгарлик

нормаларини қўллаш мумкин.

Масалан, Ўзбекистон Республикаси фуқаролари Б. ва С. 2023 йил 13 декабрда

Россия Федерацияси ҳудудига хизмат сафарига чиққан. Смоленск вилоятининг
Вяземский туманида йўл

-

транспорт ҳодисаси содир бўлган, унда С.га тегишли

транспорт воситасини бошқарган Б. айбдор деб топилган. С.га енгил тан жароҳати
етказилган, бунинг учун Б. Россия Федерацияси қонунчилигига кўра маъмурий
жавобгарликка тортилган. Бундан ташқари, С.нинг транспорт воситаси

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

300

шикастланган. С.нинг унга етказилган зарарни ундириш тўғрисидаги даъво
талаблари Тошкент шаҳри Чилонзор тумани суди томонидан ФК 57

-

бобининг

қоидаларига

асосан кўриб чиқилиб, қаноатлантирилган.

Шу судда жиноий иш доирасида кўриб чиқилган бошқа бир ишда,

Қозоғистон фуқароси Г.нинг П.га нисбатан қўйган даъво талаблари

қаноатлантирилган. 2023 йил 1 июлда Ўзбекистон Республикаси фуқароси П.

автомобилни бошқариб, Шимкент

–

Тошкент

–

Самарқанд трассасининг

279-

километрида автобусни қувиб ўтиш пайтида бошқарувни

йўқотган, автобус ва

таянч девор билан тўқнашган. ЙТҲ оқибатида Г.нинг 2013 йилда туғилган қизига

оғир тан жароҳати етказилган. Жиноий иш 2023 йилдаги Фуқаролик, оилавий ва

жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий ёрдам ва ҳуқуқий муносабатлар тўғрисидаги

Минск

конвенциясига мувофиқ П.нинг доимий яшаш жойи бўйича Ўзбекистон

Республикасига ўтказилган. Ушбу жиноий ишни кўриб чиқиб, Тошкент шаҳри

Чилонзор тумани суди Г.нинг фуқаролик даъвосини қаноатлантириб, ФК 57

-

боби

қоидаларига

асосан маънавий зарар учун 27

000

000 сўм моддий компенсация ва

даволаниш харажатлари учун 6

243

853 сўм ундирган.

Келтирилган мисоллар тегишли тоифадаги ишларни ҳал қилишда ҳуқуқни

қўллаш

соҳасида деликт жавобгарликнинг аҳамиятини таъкидлайди. Деликт

жавобгарлик бошқа вазиятларда ҳам қўлланилиши лозим, масалан, бой берилган

фойда кўринишидаги зарарларни ундиришда, шунингдек транспорт воситасининг

товар қийматининг йўқолишини пул кўринишида ундиришда. Буни фақат зарар

етказганлик учун жавобгар бўлган шахсдан амалга ошириш мумкин.

Шундай қилиб, суд амалиёти материалларининг таҳлили шуни кўрсатадики,

фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурталаш транспорт воситаларидан

фойдаланишда етказилган зарарни тўлиқ ҳажмда қоплашга қодир эмас ва

келажакда ҳам мазкур ҳуқуқий муносабатлар деликт мажбуриятлари билан

чамбарчас боғлиқ бўлишини яққол кўрсатмоқда. Юқоридаги мулоҳазалар

транспорт воситаларидан фойдаланишда деликт жавобгарликнинг ҳуқуқий

табиатини ва ўзига хос хусусиятларини аниқлашга ҳамда қуйидаги хулосаларни

чиқаришга имкон беради.

Йўл ҳаракатида транспорт воситаларидан фойдаланишда етказилган зарар,

тармоқлараро категория сифатида, ҳуқуқнинг турли соҳалари учун ўзига хос

аҳамиятга эга. Шу билан бирга, зарарни қоплаш ҳуқуқини амалга оширишда

ФКнинг 15, 234

-

моддалари ва 57

-

боби, шунингдек, транспорт воситалари

эгаларининг фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурталаш соҳасида қабул

қилинган

қонун ҳужжатларида назарда тутилган фуқаролик ҳуқуқи нормалари

алоҳида ўрин эгаллайди.

Транспорт воситаларидан фойдаланишда (бошқаришда) етказилган зарарни

қоплаш мажбурий шартномавий хусусиятга эга бўлган суғурта ҳуқуқий

муносабатларининг қонун ҳужжатларида кўрсатилган ҳолларда қўлланиладиган

деликт мажбуриятлари билан концептуал уйғунлигига асосланади. Бунда зарарни

қоплаш

транспорт воситалари эгаларининг юқори хавф манбаи эгалари

сифатидаги кучайтирилган жавобгарлиги асосларига таянади.

Деликт ҳуқуқий муносабатлари ва транспорт воситалари эгаларининг

фуқаролик жавобгарлигини мажбурий суғурталашнинг ўзаро боғлиқлиги

транспорт воситаларидан фойдаланишда етказилган зарарни қоплаш билан

боғлиқ ишларни энг самарали ҳал этишга кўмаклашади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

6 (2024) / ISSN 2181-1415

301

Деликт жавобгарликнинг кўрсатиб ўтилган хусусиятларини инобатга олиш

зарарни тўлиқ қоплаш тамойилини амалга оширишга ёрдам берадиган самарали
ҳуқуқий

механизмни яратади. Бу эса транспорт воситалари эгаларининг улардан

фойдаланишда етказилган зарар учун шахсий жавобгарлигини оширишга имкон
беради.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Оқюлов О. Фуқаролик

-

ҳуқуқий жавобгарликни қўллаш асослари // Қонун

ҳимоясида

. 1999.

–

№9. –

Б.

16-19.

2.

Фуқаролик ҳуқуқи. (II

-

қисм). –

Тошкент: ТДЮИ нашриёти, 2008. –

624 б.

3.

Раҳмонқулов Ҳ. Мажбурият ҳуқуқи (умумий қоидалар). /Ҳуқуқшунослик

ихтисоси бўйича олий ўқув юртлари "Хусусий ҳуқуқ" йўналиши магистратура
талабалари учун. –

Тошкент: ТДЮИ, 2005. –

176 б.

4.

Dragomir Matei. Repararea prejudiciului. Dreptul la respectarea libertăţii şi la o

reparaţie echitabilă.

ed.Europolis.Constanţa ,2004, 17

–

22 mai, p.158-165.

5.

Albu I., Ursa V. Răspunderea civilă pentru daune morale, Cluj

-Napoca: Ed. Dacia,

1979, p. 91.

6.

Costin M.N., Muresan M., Ursa V. Dicţionar de drept civil, Bucureşti: Ed. Ştiinţifică

şi Enciclopedică, 1980, p.

391.

7.

Cojocari E. Răspunderea juridică civilă în temeiul legislaţiei Republicii Moldova

(studiu teoretic, legislativ şi

comparativ de drept), teza de dr. Habilitat, Chişinău, 2003, p 50.

8.

Popescu T.R., Anca P. Drept civil român. Teoria generală a obligaţiilor. –

Bucureşti, 1999. –

p. 319.

9.

Манасян Т.В. Вред как условие деликтной ответственности // Новый

юридический вестник. 2

020.

–

№ 6 (20). –

С. 40

-42.

–

URL:

https://moluch.ru/th/9/archive/171/5304/ (дата обращения: 17.10.2024)

.

10.

Носов В.А. Внедоговорные обязательства. –

Ярославль, 1987. –

8 б

.

11.

Гусаков А. Деликты и договоры как источники обязательств в системе

цивильного права

Древнего Рима. –

М.: 1896. –

126 б

.

12.

Смирнов В.Т., Собчак А.А. Общее учение о деликтных обязательствах в

советском гражданском праве: учеб. пособие. –

Л., 1983. –

108 б

.

13.

Павлова Е.В. Гражданско

-

правовая ответственность по договору

страхования: автореф. дис. … канд. юрид. наук: 12.00.03. М., 2004.

14.

Смирнов В.Т., Собчак А.А. Общее учение о деликтных обязательствах в

советском гражданском праве: учеб. пособие. –

Л., 1983.

–

40 б

.

15.

Ровный В.В. Гражданско

-

правовая ответственность (теоретический

этюд): учеб. пособие. Иркутск, 1997.

–

С. 67

-68.