Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improving the methodology of teaching geography using
modern educational technologies
Nigora SHADIYEVA
1
, Ramziddin ERKINOV
2
Bukhara State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
15 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 December 2024
The article discusses the enhancement of the potential of
future geography teachers through the use of modern
information technologies and software tools in geographic
education. Achievements and current results in this field, as
well as existing shortcomings, are examined. Special attention is
given to the integration of digital technologies into the
educational process in the context of globalization. Key aspects
requiring attention for the further development of geographic
education and teacher training are highlighted.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Modern educational
software tools,
Digital Uzbekistan
–
2030,
digital resources,
online education,
online classes,
mobile applications,
IT specialists,
geographic professionals,
informational transparency,
integration in education.
Geografiyada
zamonaviy
ta’lim
texnologiyalaridan
foydalanib o‘qitish metodikasini takomillashtirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Zamonaviy dasturiy ta’lim
vositalari,
Raqamli O‘zbekiston –
2030,
raqamli resurslar,
onlayn ta’lim,
onlayn darslar,
mobil ilovalar,
IT mutaxassislari,
geograf kadrlar,
axborot shaffofligi,
ta’lim sohasida
integrallashuv.
Maqolada
geografiya ta’lim yo‘nalishida zamonaviy axborot
texnologiyalari hamda dasturiy ta’lim vositalari yordamida
bo‘lajak geograf o‘qituvchilar salohiyatini oshirish, sohada
yurtimizda erishilgan va erishilayotgan yutuqlar hamda mavjud
kamchiliklar haqida qisqa
cha so‘z yuritiladi. Zamonaviy raqamli
texnologiyalar kunimizdagi globallashuv jarayonida ta’lim
sohasi bilan qay darajada mujassamlashgani va soha rivoji
uchun nimalarga e’tibor qaratish lozimligi haqida bayon
qilingan.
1
PhD, Associate Professor, Department of Geography, Bukhara State Pedagogical Institute.
2
PhD student, Bukhara State Pedagogical Institute. E-mail: ramzes26er@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
224
Совершенствование методики преподавания географии
с использованием современных образовательных
технологий
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Современные
программные
образовательные
инструменты,
Цифровой Узбекистан –
2030,
цифровые ресурсы,
онлайн
-
образование,
онлайн
-
классы,
мобильные приложения,
IT-
специалисты,
географические кадры,
информационная
прозрачность,
интеграция в сфере
образования.
В статье обсуждается повышение потенциала будущих
учителей
географии
посредством
использования
современных
информационных
технологий
и
программных средств в географическом образовании.
Рассматриваются достижения и актуальные результаты в
этой области, а также существующие недостатки. Особое
внимание уделяется интеграции цифровых технологий в
образовательный процесс в условиях глобализации.
Отмечены ключевые аспекты, требующие внимания для
дальнейшего развития географического образования и
подготовки специалистов.
Axborot texnologiyalarining oliy ta’lim sohasida, xususan geografiya ta’lim
sohasini o‘qitilishda sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarish, uni ta’lim sohalari bilan
integrallashuv jarayonini jadallashtirish, uning yordamida yetishib chiqayotgan kadrlar
bilan ichki va tashqi mehnat bozorini malakali IT-mutaxassi
slarga bo‘lgan talabini
qoniqtirish, shuningdek, amaldagi davlat dasturlarida belgilangan vazifalar ijrosini
ta’minlash maqsadida: Zamonaviy texnologiyalar asosida geografiya sohasining
rivojlanish holati birinchi navbatda jamiyatning aqliy salohiyatiga, j
umladan, ta’lim
sohasining rivojlanishiga bevosita bog‘liqdir. Yurtimizda
axborot texnologiyalari
sohasida va ushbu soha asosida yosh kadrlarni tayyorlash tizimini takomillashtirish
borasida
“
Raqamli O
‘
zbekiston
–
2030”
strategiyasini muvaffaqiyatli hayotga tatbiq
qilish, raqamli texnologiyalarni rivojlantirish va ta
’
lim tizimida axborot texnologiyalarini
yanada rivojlantirish borasida yo
‘
l xaritalari tuzib chiqildi. Axborot texnologiyalari
sohasida ta
’
limga oid kasblarga tayyorlash va qayta tayyorlash tizimlarining
samaradorligini yanada oshirish bo
‘
yicha ko
‘
rilayotgan choralar samarasi o
‘
laroq davlat
organlari, oliy ta
’
lim muassasalari va hokimlik idoralarini malakali IT-mutaxassislar bilan
ta
’
minlash uchun shart-sharoitlar yaratilmoqda. Zamonaviy ta
’
lim texnologiyalari asosida
geografiyani o
‘
qitishning mazmuni va sifat masalalari jamiyatda eng ustuvor yo
‘
nalish
sifatida qaralmoqda. Dunyoning rivojlangan va rivojlanib borayotgan mamlakatlarida
ta
’
limni axborotlashtirishga alohida e
’
tibor qaratilyotgan bo
‘
lib, ta
’
limni rivojlantirish,
uning samaradorligini izchil oshirish yo
‘
llari davomli dasturlar asosida izlanilmoqda.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev tomonidan olg
‘
a surilayotgan
“
Ta
’
limda zamonaviy
axborot texnologiyalarini joriy qilish
”
g
‘
oyalari esa geografiya sohasidagi zamonaviy
islohotlarning diqqat markazidan o
‘
rin olmoqda. Dunyoda masofaviy o
‘
qitish jarayoni
ochiq ta
’
lim tizimining muhim bo
‘
g
‘
ini sifatida o
‘
zining zamonaviy bosqichini boshladi.
Zamonaviy ta
’
lim texnologiyalari muhiti, o
‘
zida geografik axborot obyektlari, ularning
o
‘
zaro aloqasi, axborotlarni yaratish, tarqatish, qayta ishlash, to
‘
plash, ta
’
lim
texnologiyalari va vositalarini, shuningdek, ta
’
limiy jarayonlarining tashkiliy va huquqiy
tarkibini mujassamlashtira boshladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
225
Respublikamizda 2021
–
2023-yillarda prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev
2 mingdan ortiq maktabning birorta o
‘
quvchisi
“
Bir million dasturchi
”
loyihasida ishtirok
etmaganini tanqid qilgan edi. Shuningdek, o
‘
tgan 2023-yil 1-oktabrdan boshlab barcha
viloyatlarda 14 ta IT-texnikumi faoliyatini yo
‘
lga qo
‘
yilishi belgilab beridi. Texnikumlarda
dasturiy injiniring, axborot xavfsizligi, telekommunikatsiya kabi yo
‘
nalishlarda 8000ga
yaqin o
‘
quvchi ta
’
lim olishi haqida ma
’
lumot berildi. Aloqa banki tomonidan esa ustav
fondi 80 mlrd so
‘
m bo
‘
lgan
“
Venture
”
jamg
‘
armasi hamda IT bilimlarni rivojlantirish
markazi tashkil etilgani ham axborot texnologiyalari sohasini rivojlantirish uchun katta
qadam bo
‘
ldi deya olamiz. Tashkil etilgan markazda kelgusi besh yilda 100.000 nafar
talabalarga dasturiy ta’minot, mobil ilovalar, tarmoq administratori kabi yo‘nalishlar
bo‘yicha professional ta’lim berilishi qayd etildi.
Yurtimizdagi ta’lim jarayonlarida zamonaviy axborot
texnologiyalari
orqali ta’lim
berish muhitida geografiyaga o‘qitish metodikasi, pedagogika, didaktika, zamonaviy
axborot texnologiyalaridan aktiv foydalanish orqali amaliy ilmlarni bevosita mustaqail
o‘zlashtirishga qaratilgan
faoliyatining keng jabhali turlarini taklif etadi. Bu muhitdagi
didaktika esa talaba fikrlashini, uning ilmiy imkoniyatlarini, estetik tarbiyasini, pedagogik
salohiyatini,
axborot madaniyatini tarbiyalashni, bilimlarni erkin o‘zlashtirish va o‘quv
-
axborot faoliyati bo‘yicha malaka hamda pedagogik ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
O‘z navbatida geografiyaga o‘qitishda zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy
etishning pedagogik maqsadlari bayon etiladi. Sohada axborot texnologiyalari va dasturiy
ta’lim vositalari
talabalarning fikrlashini, estetik tarbiyasini, kommunikativ qobiliyatini,
optimal qaror qabul qilish malakasini, axborot madaniyatining rivojlanishini ta’minlaydi.
Geografiyaga o‘qitishda zamonaviy axborot texnologiyalari, dala
-
o‘quv
mashg‘ulotlari, o‘quv
-tajriba jarayonlarining barcha bosqichlarini tezlashtiradi.
Bu
sohada axborot texnologiyalaridan ta’limda foydalanish negizida, ta’lim jarayonining
sifati va samaradorligining ortishi, o‘quvchilarning geografik bilim olish
imkoniyatlarining faollashuvini, fanlararo pedagogik aloqalarning chuqurlashuvini
bevosita kuzatish imkoniyati mavjud bo‘ladi.
Kunimizda geografiya va pedagogika tizimlarida zamonaviy axborot
texnologiyalarining mavjud imkoniyatlari va talablarini inobatga olish kerak. Ta’lim
tizimi individ bir shaxsga yo‘naltirilgan xarakterga ega bo‘lishi, ya’ni har bir shaxsning
turli xil xususiyati va shaxsiy sifatiga e’tibor bergan holda differensiyalangan bo‘lishi
zarurdir. Pedagogik ta’lim tizimlari ma’lum bir ijtimoiy, ilmiy
-texnik, iqtisodiy, siyosiy,
madaniy va nihoyat, metodik bir muhitda shakllanadi hamda taraqqiy topadi.
Bu muhitlarning eng ustuvori esa pedagogik-
metodik omil bo‘lib hisoblanadi.
Respublikamizdagi ilmiy-texnik taraqqiyot, madaniy va siyosiy muhit, ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishlarni
rivojlantirilishi
ham ta’lim tizimi jamiyatimizning
madaniy va iqtisodiy
rivojlanishiga xizmat qiladi, chunki, oliy ta’lim muassalari kadrlarni pedagogik, iqtisodiy,
madaniy va siyosiy hayotda faoliyat ko‘rsatish uchun tayyorlab
beradi. Shuning sababli
ham oliy ta’lim muassasalari ta’limning asosiy bo‘g‘ini sifatida muhim ahamiyat kasb
etishini ta’kidlashimiz joiz.
Bo‘lajak geograf o‘qituvchilarda shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish jarayonida
o‘quvchining shaxsiy ilmiy xususiyatlarini, individual qobiliyatlari va imkoniyatlari
ni
inobatga oluvchi, ilg‘or pedagogik va zamonaviy axborot texnologiyalari oqrali
o‘quvchilarning shaxsiy kompetentlarini rivojlantirishda samarali o‘qitish jarayoni bo‘lib
hisoblanadi. Bu esa geografiyaga o‘qitish sohasida shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim ja
rayonini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
226
differensiyasiyalash va individuallashtirishning asosiy tamoyili sifatida qaraladi.
Zamonaviy jamiyatimizda geografiyaga o‘qitish ta’lim tizimini rivojlantirishning strategik
yo‘nalishi –
bu talabalarning turli sohalarda mustaqil faoliyat yuritish, intellektual va
kasbiy rivojlanishidir. Bunda 3ta asosiy vazifaga e’tibor qaratish lozim:
1.
Geografiyaga o‘qitishda zamonaviy ta’lim tizimini isloh etish.
2.
Mustaqil ta’lim olish jarayonini, ta’lim va tarbiya jarayonining asosiy tamoyili
sifatida e’tir
of qilish.
3.
Ta’lim jarayoniga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish.
O‘zbekistonda axborotlashgan ta’lim jarayonlarida geografik, pedagogik va
metodik ta’limda didaktika, kasbiy kompetensiyalar hamda axborot tizimi orqali
talabalarning intellek
tual rivojlanishini jadallashtirish zarurligini aniqlovchi ta’lim
maqsadlariga erishishni ta’minlashga qaratilgan pedagogik ta’sirga ega bo‘lib,
talabalarning intellektual salohiyatini namoyish etishini va rivojlanishini o‘zining asosiy
maqsadi sifatida belgilab beradi. Bu maqsad zamonaviy axborot texnologiyalarining
imkoniyatlarini joriy etish orqaligina to‘liq erishish mumkin bo‘lin hisoblanadi.
Axborot texnologiyalarining rivojlanishi XXI asrga kelib hayotimizning barcha
jabhalarida, xususan, oliy ta’lim
sohalarida ham bir qancha ijobiy o‘zgarishlarni boshlab
berdi. Aloqa imkoniyatlarining oshishi ortidan ilmiy sektorlarda ta’lim berish jarayonlari
yuqori
pedagogik
texnologiyalar
asosida
amalga
oshirilmoqda.
Ta’limda
texnologiyalarning rivojlanish sur’ati
oshishi negizida pedagogika hamda ta’lim
sohalarida o‘zinining ijobiy ko‘rsatkichlarini namoyon qila boshladi. Geografiya ta’limda
axborot texnologiyalarining jadal rivojlanib borishi bilan o‘quv materiallarini tayyorlash
va pedagogik
–
metodoligik bilimlarni integratsiyalashtira olgan sohaga aylandi.
An’anaviy ta’lim bosma nashrlarga asoslangan bo‘lsa, bugungi texnologik taraqqiyot
bosqichida ta’limning barcha vizual, virtual, audio hamda yozma manbalarga o‘zgartirish
imkonini yaratilmoqda. So‘nggi yillarda sohada zamonaviy ta’lim texnologiyalari sohasida
internet texnologiyalarining rivojlanib borishi bilan ijtimoiy tarmoqlar pedagogik
sohalarda keng qo‘llanila boshladi. Ijtimoiy media maydonlarida esa geografik ta’limga
oid turli kontentlar, insonlarning
muloqot kanallari ham yaratildi. Ular ta’lim olish
jarayonida bevosita axborot maydonida ishtirok eta boshladilar. So‘nggi yillarda ta’lim va
ijtimoiy tarmoqlarning o‘zaro ta’siri natijasida ilmiy yangiliklar zamonaviy axborot
maydonida almashinuv darajas
i sezilarli tezlashdi. Ta’limga oid turli kanallarda ijtimoiy
tarmoqlar bilan aloqalar mustahkamladi. Ijtimoiy media va ta’lim sohalari o‘rtasidagi
munosabatlar bu kabi yo‘ldan borishi va bu jarayonning turli xil o‘zgarishlarini pedagogik
jihatdan o‘rganish ta’lim va ijtimoiy media jarayoni uchun muhimdir. Ta’lim va ijtimoiy
tarmoqlar o‘rtasidagi munosabatlar kelajakda yangicha bosqichda va mustahkam
bo‘lishining muhim belgilari bugun yanada batafsilroq kuzatilmoqda.
Oliy ta’lim muassasalarini raqamlashtirish bo‘yicha ish olib borayotgan Microsoft
kompaniyasi 2023-yil 30-
noyabr kuni Turkiyaning Istanbulda bo‘lib o‘tgan “Ta’lim
texnologiyalari” xaqlaro anjumanida bu sohadagi yangiliklar va mavjud yechimlarini
tushuntirildi
. Minecraft Education versiyasi oʻqituvchi demolaridan mamlakatdagi
STEM taʼlimigacha koʻplab mavzularni oʻz ichiga olgan bu sammitga qardosh Turkiya
Respublikasi mezbonlik qildi. Bugungi kunda hayotning har bir jabhasini
shakllantirayotgan raqamli texnologiyalar institutlar uchun mutlaqo yangi
imkoniyatlarni olib kelmoqda. Texnologiyalarni butun jamiyatga yetkazish vazifasini o‘z
zimmasiga olgan Microsoft esa har bir oliy ta’lim muassasasi va talabalarni texnologiya
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
227
bilan ta’minlashni maqsad qilgan. Ushbu
konferensiya doirasida ta’limga katta ahamiyat
berilib, Microsoft Office 365 va Windows 10 kabi mahsulotlar bilan talabalarning
ma’lumotlar bilan ta’minlanish usullarini va o‘qituvchilarning zamonaviy ta’lim asosida
o‘z kasbiy mahoratini oshirishga hissa qo‘shadi. Tadqiqotlar shuni ko‘satadiki, Office 365
va OneNote-dan foydalanadigan talabalar fan muammolarini hal qilishda 25-38%ga
ko‘proq muvaffaqiyat qozonishar ekan.
Oxirgi yillarda dunyoda o‘zaro bog‘liq holda paydo bo‘layotgan fan, texnologiya,
muhan
dislik, pedagogika va matematika fanlarini ko‘rib chiqadigan ta’limdagi
STEM yondashuviga to‘xtalib o‘tmoqchimiz. Bu yangi yondashuvlar endi yurtimizda ham
ta’limda birinchi o‘ringa chiqmoqda. USAID tomonidan STEM bo‘yicha tayyorlangan
hisobotda, yurtimizdagi yosh kadrlarning 2023-yilda jami bandlikning taxminan
600.000tasi STEM bandligi bilan band bo‘lishi taxmin qilinmoqda.
“Hisobotga ko‘ra, 2020–
2030-yillarda STEM bandlik talabi 1 millionga yaqin talaba
yoshlarimizni qamrab olishi, bakalavriat va magistratura bitiruvchilari asosida bu
ehtiyojni qondirishda taxminan 25-30%
ni qamrab olishi prognoz qilinmoqda”. Talabalar
va o‘qituvchilarning kasbiy ko‘nikmalarini texnologiyalar bilan ta’minlashda ta’lim
sohasidagi ko‘plab bilimlar asnosida ularni qo‘llab
-quvvatlash imkoniyatini taqdim etadi.
“Amaliy yechimlarni tatbiq etish fan, texnologiya, muhandislik, informatika va
matematika bo‘limlarida innovatsion ehtiyojlarni qondirish uchun texnologik
ishlanmalarni amalga oshiruvchi STEM sohalariga mos keladi.
O‘zbekistonning har yili o‘z salohiyatiga nisbatan juda kam sonli kompyuter
muhandisi va bu asosda zamonaviy geograf kadrlarni tayyorlashi muhim bir kamchilik
ekanligiga diqqat qaratgan mutaxassislar, ko‘proq kompyuter muhandisi va dasturiy
ta’minot mutaxass
isiga ehtiyoj borligini va shu sababli Microsoft ilmiy dasturlarida erta
yoshdanoq ta’limda kodlashni o‘quv dasturiga kiritish ustida ishlamoqda. Bu barcha
tadqiqotlarda o'qituvchilar va talabalar o‘z mahoratlarini oshiruvchi har bir yangilikka
katta qiziq
ish bilan yondashishlarini ta’kidlaganlar. Ta’lim muhitida raqamlashtirishning
ijtimoiy va pedagogik ta’siri raqamlashtirish ta’lim muhitida sezilarli o‘zgarishlarga olib
keladi va ijtimoiy va pedagogik yutuqlarni hosil qiladi.
Zamonaviy raqamlashtirishnin
g ta’rifi va uning geografiyaga o‘qitish metodikasi
ta’limidagi ahamiyati quyidagilardir: sinflarda texnologiyadan foydalanish, aqlli doskalar,
planshetlar, onlayn o‘quv platformalari kabilar. Ta’limda raqamlashtirishning
ommaviyligini oshirish raqamlashti
rish talabalarning texnologiyaga ko‘proq qaram
bo‘lishiga va yuzma
-yuz muloqotni kamaytirishiga ham olib kelishi mumkin.
Raqamlashtirish talabalarning muloqot qobiliyatlariga ta’sir qilishi mumkin, virtual
muloqot yuzma-yuz muloqotdan farq qilishi mumkin.
Tanggani ikki tomoni bo‘lgani kabi texnologiyadan foydalanish talabalar o‘rtasida
tengsizlikka olib kelishi mumkin. Bu odatda moddiy taraflama qaralgandagi holatda sodir
bo‘ladi. Bu esa ta’limda ijtimoiy adolat muammolarini kuchaytirishi mumkin. Diqqat va
diqqatni jamlash bilan bog‘liq muammolar: Raqamli qurilmalar chalg‘itishi va diqqatni
yo‘qotishiga olib kelishi mumkin. Talabalar va o‘qituvchilarga raqamli savodxonlik
ko‘nikmalarini berish, texnologiyadan muvozanatli foydalanish va dars vaqtini nazorat
q
ilish, raqamlashtirishning ijtimoiy ta’sirini muntazam ravishda baholash va kerak
bo‘lganda tuzatish choralarini ko‘rish, texnologiyadan foydalanish imkoniyatini oshirish
va tengsizliklarni kamaytirish shart va zarur. Taʼlimda raqamlashtirishning ijtimoiy
va
pedagogik taʼsiri murakkab va koʻp qirrali bo‘lib, raqamlashtirish imkoniyatlarini taqdim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
228
etsa-
da ba’zi bir salbiy muammolarga olib kelishi mumkin. Raqamlashtirishning ijobiy
tomonlarini maksimal darajada oshirish va uning salbiy oqibatlarini minimallashtirish
uchun ehtiyotkorlik bilan yondashish talab etiladi.
Zamonaviy ta’lim tizimlari texnologik taraqqiyotga mos ravishda va talabalarga
yo‘naltirilgan tarzda rivojlanishi kerak. Ushbu maqola sizga raqamlashtirishning
ta’limdagi muhim ta’sirini tushunishga va bu ta’sirlarni yengish uchun nima qilishimiz
mumkinligi haqida o‘ylashga yordam beradi. Talabalar va o‘qituvchilarni raqamli
savodxonlik ko‘nikmalari bilan jihozlash muhim ahamiyatga ega. Bunga internetdan
xavfsiz va samarali foydalanish, maʼlumotlar
ni tahlil qilish va onlayn resurslarni tanqidiy
baholash qobiliyatlari kiradi. O‘qituvchilar talabalarni xavfsiz onlayn xatti
-harakatlarga
yo‘naltirishlari va kiberxavfsizlik masalalariga urg‘u berishlari kerak. Texnologiyadan
muvozanatli foydalanish odatda ortiqcha vaqt sarflanishining oldini olishga yordam
beradi. Ayniqsa, talabalar uchun axborot resurslardan foydalanish vaqtini cheklash
muhim. Ta’limda raqamlashtirishni ijtimoiy ta’sirini muntazam ravishda baholash salbiy
ta’sirlarni aniqlash va yechimla
rni ishlab chiqish uchun juda muhimdir. Respublikamiz
tomonidan ta’limda texnologiyalardan foydalanish imkoniyatlarini oshirishga harakat
qilish, ayniqsa, kam ta’minlangan talabalar yordam berishi mumkin. Davlat, maktablar va
oliy ta’lim tashkilotlari usku
nalar va internetga kirishdagi tengsizliklarni kamaytirish
uchun hamkorlik qilishi kerak. Raqamlashtirish ta’limda muhim vositadir, ammo uning
ta’sirini ehtiyotkorlik bilan boshqarish kerak. Ta’lim tizimi texnologik taraqqiyot va
o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashishi kerak. Ta’limda raqamlashtirishning ijobiy
tomonlarini baholash va uning salbiy oqibatlarini minimallashtirish uchun barqaror
yondashuvni qo‘llash ham muhimdir. Ushbu muhim qadamlar esa ta’lim sohasidagi
raqamlashtirishning salbiy oqibatlar
ini bartaraf etish uchun olinishi mumkin bo‘lgan
qadamlarni ifodalaydi. Har bir ilmiy qadam esa talabalar va o‘qituvchilarga raqamli
dunyoda yanada ma’lumotli va muvozanatli harakat qilishda yordam berishi mumkin.
Ta’limda raqamlashtirishning ilmiy media jarayoniga ta’siri va yangi media
-
ta’lim’dagi o‘zgarishlar.
Turkiyaning Üsküdar universiteti Aloqa fakulteti Yangi Media va Aloqa kafedrasi
mudiri Dotsent Dr.Feride Zeynep Güder raqamlashtirishning media jarayoniga ta’siri va
yangi media ta’limidagi o‘zgarishlarni baholadi. “Yangi media va kommunikatsiya”
sohasida ishchi kuchiga ehtiyoj ortadi. Mutaxassislar texnologiya bilan bir qatorda
hayotimizning ajralmas qismi bo‘lgan raqamlashtirish ta’limning barcha sohalarida
o‘zgarishlarga sabab bo‘layotganini, ayniqsa, “yangi media va kommunikatsiya”
sohasidagi yutuqlar va innovatsiyalarga e’tibor qaratishini ta’kidlamoqda. Mutaxassislar
ushbu yangilik va o‘zgarishlar kelajakda yangi media vositalariga katta ishchi kuchi
ehtiyojini yuzaga keltirishini ta’kidlab, “Y
angi Media va kommunikatsiya sohasida
ta’lim”ning muhimligini ta’kidlagandi.
Raqamlashtirish bilan juda tez o‘garishlarga guvoh bo‘lgan bir davrda ilmiy
fikrimizni ifoda etishda raqamli asr, tez o‘zgarishlar va yangi media savodxonlik
tushunchalarida tez-tez duch kelmoqdamiz. Bu uchta bir-
biriga bog‘liq bo‘lgan
tushunchalar son-sanoqsiz ilmiy pedagogik kombinatsiyalar va prizmatik aks
ettirishlarni yaratadi. Sohadagi yuqori texnologik elementlar zamonaviy ilm-fan
dunyosida muloqot jarayonlarini tezlashtiradigan va globallashayotgan dunyoda yangi
voqeliklarni amalga oshirishga imkon beradigan perseptiv o‘zgarishlar tomon tez
rivojlantiradi. Raqamli ta’lim keng qamrovli innovatsiyalarga olib keladi
. Feride Zeynep
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
229
Güder: “Ijodkorlik, kollaj, vizualizatsiya va m
iqdorni aniqlash kabi turli xil xususiyatlari
bilan birga namoyon bo‘gan tarmoq jamiyati va raqamli madaniyat nafaqat ijtimoiy
tuzilmadagi o‘zgarishlarni, balki tijorat munosabatlari kabi ko‘p qatlamli innovatsiyalarni
ham keltirib chiqarmoqda. Ta’lim hayo
ti, raqamli texnologiyalar tendentsiyasi va
gibridlashtirilgan ta’lim turlari hosil bo‘lmoqda”
–
dedi.
Geografiyaga
o‘qitishda raqamli axborot va ta’lim ko‘plab yangi tushunchalarni o‘z
ichiga oladi. Raqamli ta’lim oddiy odamlar uchun notanish bo‘lgan ko‘
plab yangi
tushunchalarni o‘z ichiga olganiga e’tibor qaratmoq lozim. Masalan, birgina sun’iy
intellekt katta va ma’lumotlar bazasi, kraudsorsing, raqamli kuzatuv, kovan aqli,
neyrotexnologiya, giperreallik, super aqlli va yuqori IQga ega yangi tizimdir. Bu bir
tarafdan zamonaviylik bizni butunlay boshqacha intellektual muammolar va
paradigmalarga ega yangi dunyoga olib kirishi mumkin. Shuning uchun, raqamli
platformalardagi bu ulkan harakatlar, futurizm biz uchun tasavvur qilgan kelajakni
qurish va barqaro
r ta’lim va pedagogik aloqalarga erishishda yangi ta’lim yo‘llari va
mazmuniy zarurligni taqozo etadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, yangi media-
ta’lim
yangilanishni faqat texnologik vositalarni yangilash sifatida qaralmaydi. Yangi media va
kommunikatsiya
lar natijasida ta’limining zamonaviylik ahamiyati ortib bormoqda.
Bu yangi tushunchalar bilan amaliy “muloqot” qila oladigan, faol harakat qiladigan va
ta’lim sohasida bandlikda faol rol o‘ynaydigan subyektlarga ehtiyoj bor. Yangi media va
kommunikatsiya
bo’limi ushbu vaziyatlar va tushunchalarni to‘g‘ri o‘qiy oladigan va
raqamli hamda ilmiy-
ijtimoiy o‘zgarishlardan xabardor bo‘lgan raqamli mahalliy aholi
uchun o‘quv dasturini taklif qiladi. Hozirgi kunda axborot texnologiyalari deganda,
odatda, deyarli har shaxsiy kompyuterlar, mobil telefonlar va planshetlar kabi qurilmalar
ko‘z oldimizga keladi. XXI asrning boshida barchamiz ilm oladigan, yashaydigan,
ishlayotgan, zavqlanadigan va o‘rganadigan hududlar ushbu mahsulotlar bilan
jihozlanganligiga ko‘p ham e’tibor bermaymiz. Albatta, ushbu texnologik o‘zgarishlar
bilan biz internet infratuzilmasi va deyarli barcha qurilmalar internetga ulanishi tufayli
butun ishimizni qulaylashtirishimiz va dunyoning boshqa tomonidagi odamlar bilan
muloqot qilishimiz mumkin.
Ta’lim olamining mutaxassislari sifatida biz “texnologiya”
so‘zi bilan texnologiyaning alohida sohasi bo‘lgan axborot texnologiyalarini nazarda
tutmoqdamiz. Hozirgi davrda axborot texnologiyalari hamma joyda, ya’ni “hamma
zamonda va hamma joyda keng tarqal
gan”. Xuddi Mark Vayzer 1980
-yillarda bashorat
qilganidek, “Bu kutilmaganda boshlangandi”. Ushbu ta’rif bugungi kunda ro‘y bermoqda.
Biz ayniqsa talabalar uchun aytib o‘tilgan texnologik qurilmalardan tashqari, barcha
turdagi qiziqarli elekrton vositalar va elektron darsliklar ham texnologiyalar qatoriga
kiradi. Eng muhimi, axborot texnologiyalari “Ikkinchi global uyg‘onish davridir”. Birinchi
navbatda, u insoniyatning axborot ishlab chiqarish va aloqa salohiyatini eksponent
ravishda oshirmoqda. Sizni axborot texnologiyalari yozuv, matbaa, kutubxonachilik
tizimlari, telegraf va radio kashfiyotlarini o‘z ichiga olgan voqealar zanjirining oxirgi
bo‘g‘ini sifatida ko‘rishimiz mumkinmi, deb o‘ylashga taklif qilaman. Geografiyada
zamonaviy axborot texnologiyalari
hayotning barcha sohalari kabi ta’limga ta’siri juda
katta bo‘ldi. Ushbu maqolada biz ushbu ta’sirlarning ijobiy va salbiy tomonlarini sanab
o‘tmoqdamiz.
Avvalo shuni aytishimiz mumkinki, insonning olgan yangi ma’lumotlarni
o‘zlashtirib olish, ya’ni uni o‘z ongidagi eski ma’lumotlar bilan turli yo‘llar orqali bog‘lash,
deb ta’riflash mumkin. O‘rganish ilmiy jihatdan oson ish emas. Pedagogika sohasida ilgari
surilgan nazariyalar va ularni tasdiqlovchi turli xulosalar shuni ko‘rsatadiki, inson
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2024) / ISSN 2181-1415
230
miyasida shaxs
an o‘zi boshdan kechirgan, o‘z qo‘li bilan tutgan, o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan va
o‘z qulog‘i bilan eshitgan narsalar haqida ma’lumotlarni juda yaxshi eslab qoladi va sintez
qiladi. Geografik ilmlarini tahlil qilish, ularni o‘rganishva koinotning noma’lum nars
alari
haqidagi kashfiyot tajribalarini boshdan kechirish uchun foydalanishimiz mumkin
bo‘lgan video va simulyatsiya kabi vositalarga osonlikcha kirishi uchun, albatta. Bugungi
kunda kompyuterlashtirilgan muhitlar tufayli uyda kompyuter yordamida har xil fan
imtihonlarini osongina onlayn masofadan turib ishlash mumkin.
Bugungi kunda internet va axborot texnologiyalariga asoslangan masofaviy ta’lim
hech bo‘lmaganda hozircha rasmiy ta’lim o'rnini bosishi mumkinligi haqida gapirish
dolzarb bir mavzu. Ayniqsa, insoniyat tarixini inobatga olgan holda bu davrni
“boshlang‘ich nuqta” deb hisoblash mumkin. Geografiyada axborot texnologiyalarining
shaxs va jamiyat salomatligi va ilmiy savodxonligiga ta’siri to‘liq o‘rganib chiqilmagan.
So‘nggi o‘n yilliklarda butun dun
yoda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar natijalariga nazar
tashlaydigan bo‘lsak, bugungi kunda shuni aytishimiz mumkinki, axborot texnologiyalari
har qanday ijtimoiy sohada bo‘lgani kabi ta’lim
va pedagogika sohasida ham bizga
cheksiz imkoniyatlar va mutlaq m
uvaffaqiyatlar va’da qila olmaydi. Boshqa tomondan esa
millionlab odamlar borki, bir tugmani bosish bilan minglab kilometr uzoqlikdagi axborot
manbasiga yetib borish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Ko‘pchiligimiz ta’limda mahsuldorlikni
oshirish uchun kompyuterl
arimizda biz uchun mo‘ljallangan ofis bo‘limlari va kompyuter
panellari bilan chegaralangan hayot kechirayotgan bo‘lsak
-da, deyarli barchamiz ushbu
turmush tarzi bilan bevosita bog‘liq ba’zi jismoniy sog‘liq muammolarini bilamiz yoki
boshdan kechirganmiz.
Yakuniy tahlilda e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan jihat shundaki, ta’limda axborot
texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha o‘nlab yillar davomida to‘plangan tahliliy ilmiy
adabiyotlar mavjud va shaxsiy tajribalar haqida yakuniy xulosalar chiqarishdan avval
umumiy ilmiy g‘oyalarga ega bo‘lishimiz, texnologik savodxonlikka ega bo‘lishimiz va
ma’lum bir qiymatdagi axboriy bilimlarga o‘zlashrigan bo‘lishimiz kerak. Xulosa o‘rnida
shuni aytmoqchimizki, insoniyat har bir sohada ishlab chiqargan hamma narsani yaxshi
yoki yomon maqsadlarda ishlatish imkoniyatiga ega. Xuddi shu narsa georafiya
sohasidagi zamonaviy axborot texnologiyalariga ham tegishli. Texnologiya yaxshi yoki
yomon munosabatda emas neytral nigoh bilan qarab undan ilmiy maqsadlarda keng
qamrovda foydalanishimiz zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
A.R. Azamatov Algoritmlash va dasturlash asoslari. T:
–
2013 Cho‘lpon.
2.
M.A.
Mamedova Axborot texnologiyalarini ta’lim jarayonida qo‘llashning
pedagogikomillari. www.bmti.uz
3.
S.S. Qosimov Axborot texnologiyalari. T: Aloqachi
–
2006
4.
Eğitimde başarının anahtarı:Dijitalleşme. www.thebrandage.com
5.
Dijitalleşmenin medya sürecine etkileri ve yeni medya eğitiminde dönüşümler.
www.mahalligündem.com
6.
Mustafa Semi Mencet, Tülin Sepetci, Üniversite öğ
rencilerinin medya kullanim
alişkanliklari ve eğitim amaçli medyayi kullanim bilinci. www.akdeniz.edu.tr
7.
www.ziyouz.com
8.
www.gazeta.uz
