Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of media literacy in the educational system
Tulkin OKNAZAROV
1
, Maftuna FAYZIEVA
2
, Mardon JURAEV
3
Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
This article examines the importance of media literacy and
ways to promote it in the modern educational system. Media
literacy plays an important role in critical thinking, Information
Security, digital skills development, the formation of immunity
to manipulation, and creativity enhancement. As the main
methods of integrating media literacy into the educational
process, it is proposed to introduce special subjects, train
teachers, apply interactive lesson methods, and organize
practical projects. The article also focuses on the experiences of
Finland, the United States, and South Korea, highlighting the
role of media literacy in education and Community
Development. This study aims to expand the scientific and
practical framework for integrating media literacy into the
educational system [2, 6].
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
media literacy,
education system,
critical thinking,
Information Security,
digital skills,
immunity to manipulation,
interactive methods,
information analysis,
fake news,
information technology,
creativity,
Information Culture,
teacher training,
hands-on projects,
digital literacy,
modern education.
Ta’lim tizimida media savodxonlikning o‘rni
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
media savodxonlik,
ta’lim tizimi,
tanqidiy fikrlash,
axborot xavfsizligi,
raqamli ko‘nikmalar,
manipulyatsiyaga qarshi
Ushbu maqolada zamonaviy ta
’
lim tizimida media
savodxonlikning ahamiyati va uni rivojlantirish yo
‘
llari
ko
‘
rib chiqilgan. Media savodxonlik tanqidiy fikrlash,
axborot xavfsizligi, raqamli ko
‘
nikmalarni rivojlantirish,
manipulyatsiyaga qarshi immunitetni shakllantirish va
ijodkorlikni oshirishda muhim rol o
‘
ynaydi. Ta
’
lim jarayoniga
1
PhD, Associate Professor, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy.
E-mail: ulqinjalilovich@gmail.com
2
Assistant, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy. E-mail: maftuna.fayziyeva.89@bk.ru
3
Master degree student, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
321
immunitet,
interaktiv metodlar,
axborot tahlili,
soxta xabarlar,
axborot texnologiyalari,
ijodkorlik,
axborot madaniyati,
o‘qituvchilarni tayyorlash,
amaliy loyihalar,
raqamli savodxonlik,
zamonaviy ta’lim.
media savodxonlikni integratsiya qilishning asosiy usullari
sifatida maxsus fanlarni joriy etish, o
‘
qituvchilarni tayyorlash,
interaktiv dars usullarini qo
‘
llash va amaliy loyihalarni tashkil
etish taklif etiladi. Maqolada, shuningdek, Finlyandiya,
AQSh va Janubiy Koreya tajribalariga e
’
tibor qaratilib, media
savodxonlikning ta
’
lim va jamiyat rivojlanishidagi o
‘
rni
yoritilgan. Mazkur tadqiqot media savodxonlikni ta
’
lim tizimiga
integratsiya qilish bo
‘
yicha ilmiy va amaliy asoslarni
kengaytirishga qaratilgan [2, 6].
Роль медиаграмотности в системе образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
медиаграмотность,
система образования,
критическое мышление,
информационная
безопасность,
цифровые навыки,
невосприимчивость к
манипуляциям,
интерактивные методы,
анализ информации,
поддельные сообщения,
информационные
технологии,
творчество,
Информационная
культура,
обучение учителей,
практические проекты,
цифровая грамотность,
современное образование.
В
данной
статье
рассматривается
значение
медиаграмотности в современной системе образования и
пути ее развития. Медиаграмотность играет важную роль в
критическом мышлении, информационной безопасности,
развитии цифровых навыков, формировании иммунитета к
манипуляциям и повышении творческих способностей. В
качестве основных методов интеграции медиаграмотности
в образовательный процесс предлагается введение
специальных дисциплин, подготовка учителей, применение
интерактивных
методов
обучения,
организация
практических проектов. В статье также освещается роль
медиаграмотности в образовании и развитии общества,
уделяя особое внимание опыту Финляндии, США и Южной
Кореи. Настоящее исследование направлено на расширение
научных
и
практических
основ
интеграции
медиаграмотности в систему образования [2, 6].
Axborot texnologiyalari va media vositalarining rivojlanishi tufayli bugungi dunyo
oldida yangi chaqiriqlar paydo bo‘ldi. Bu chaqiriqlar orasida media savodxonlikni
rivojlantirish birinchi o‘rinda turadi. Zamonaviy ta’lim tizimi nafaqat nazariy bilimlarni, balki
o‘quvchilar va talabalar uchun hayotiy zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni ham shakllantirishi lozim.
Media savodxonlik ana shunday ko‘nikmalardan biri bo‘lib, uning asosiy maqsadi yoshlarni
zamonaviy axborot muhiti bilan ishlashga tayyorlashdan iborat [1, 7].
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Media savodxonlik: tushuncha va ahamiyat.
Media savodxonlik
–
bu axborotni
to‘g‘ri anglash, uni tanqidiy baholash va uni yaratish qobiliyati. Bu ko‘nikma yoshlarni
quyidagi asosiy jihatlarda rivojlantirishga yordam beradi:
•
Axborotni kontekstga qarab tushunish;
•
Axborotning ishonchliligini va haqqoniyligini tekshirish;
•
Manipulyatsiya va soxta xabarlarga qarshi immunitet hosil qilish;
•
Media mahsulotlarni tahlil qilish va yaratish.
Bugungi kunda media savodxonlik nafaqat shaxsiy rivojlanish, balki jamiyatdagi
axborot madaniyatini shakllantirish uchun ham muhim ahamiyatga ega [4, 8].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
322
TAHLIL VA NATIJALAR
Media savodxonlikning ta’lim tizimida tutgan o‘rni
1. Axborot xurujlariga qarshi immunitetni shakllantirish
Zamonaviy media muhiti har xil xilma-xil axborot manbalariga boy. Soxta xabarlar,
manipulyatsion ma’lumotlar va propagandalar ko‘paygani sababli media savodxonlik
bugungi kunda ta’lim tizimida hal qiluvchi aham
iyat kasb etmoqda.
Bu ko‘nikma orqali
o‘quvchilar
[7]:
•
Axborotni turli nuqtai nazardan baholashni;
•
Soxta xabarlarni aniqlashni;
•
Axborot manipulyatsiyasiga qarshi tura olishni o‘rganadilar.
2. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish
Ta’lim tizimi o‘
quvchilarda tanqidiy fikrlash qobiliyatini shakllantirishda media
savodxonlikdan foydalanadi. Axborotni tanqidiy tahlil qilish va turli nuqtai nazarlarni
qiyoslash qobiliyati o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini rivojlantiradi [3].
3. Axborot texnologiyalaridan samarali foydalanish
Media savodxonlik zamonaviy texnologiyalardan oqilona foydalanish ko‘nikmasini
shakllantiradi.
Ta’lim jarayonida
[5]:
•
Raqamli platformalar orqali o‘qitish;
•
Elektron resurslardan foydalanish;
•
Multimedia vositalarini qo‘llash o‘quvchilarni axborot texnologiyalari bilan
ishlashga o‘rgatadi.
4. Ijodkorlikni rivojlantirish
Media mahsulotlarni yaratish jarayonida ishtirok etish o‘quvchilarda ijodiy
yondashuvni rivojlantiradi. Video montaj, blog yozish, podkast yaratish kabi faoliyatlar
ularda texnik bilim va ijodiy qobiliyatni oshiradi [1].
5. Ijtimoiy mas’uliyatni shakllantirish
Media savodxonlik yosh avlodni o‘z faoliyati natijasida jamiyatga ta’sir ko‘rsatishi
mumkinligini anglashga o‘rgatadi. O‘quvchilar media vositalaridan foyd
alanishda
mas’uliyatli bo‘lishni o‘rganadilar [2].
Media savodxonlikni rivojlantirishning asosiy usullari
1. Maxsus fanlarni joriy qilish
Ta’lim tizimiga media savodxonlikka oid alohida fanlarni kiritish zarur. Bunday
dasturlar quyidagi yo‘nalishlarni o‘z
ichiga olishi mumkin [6]:
•
Axborotni tanqidiy o‘qish va baholash;
•
Media mahsulotlarni tahlil qilish;
•
Internet xavfsizligi;
•
Media mahsulot yaratish texnikasi (video, bloglar, infografika).
2. O‘qituvchilarni tayyorlash va qayta o‘qitish
O‘
qituvchilar media savodxonlikni rivojlantirishning asosiy vositachilari
hisoblanadi. Shu sababli ularga maxsus treninglar, seminarlar va amaliy mashg‘ulotlar
tashkil etish kerak [4].
3. Interaktiv metodlarni qo‘llash
Interaktiv dars usullari o‘quvchilarni
media savodxonlikka jalb qilishning samarali
usulidir [5]:
•
Multimedia taqdimotlari;
•
Virtual va kengaytirilgan reallik texnologiyalari;
•
Mobil ilovalar orqali o‘rganish.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
323
4. Loyihalar va amaliy mashg‘ulotlar
Amaliy mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilar
real media mahsulotlarni yaratishga jalb
qilinadi. Masalan:
•
Bloglar yuritish;
•
Turli xil axborot manbalarini tahlil qilish va hisobot tayyorlash;
•
Feyk xabarlarni aniqlash bo‘yicha loyihalar [1].
5. Jamiyat bilan hamkorlik qilish
Media savodxonlikni rivojla
ntirishda o‘quvchilarni ommaviy axborot vositalari va
ijtimoiy tashkilotlar bilan hamkorlikda loyihalarda ishtirok etishga jalb qilish muhimdir [2].
Ommaviy ta’lim vositalarida media savodxonlikni qo‘llash tajribasi
Dunyoning ko‘plab mamlakatlarida media savodxonlikni ta’lim tizimiga
integratsiya qilish bo‘yicha muvaffaqiyatli loyihalar amalga oshirilgan.
Masalan:
•
Finlyandiya
: Media savodxonlik maktab dasturining ajralmas qismi sifatida joriy
etilgan.
O‘quvchilar maxsus darslarda feyk xabarlarni aniqlashni o‘rganadilar.
•
AQSh
: Media savodxonlik bo‘yicha alohida dasturlar ishlab chiqilgan va ular
raqamli savodxonlik bilan integratsiya qilingan.
•
Janubiy Koreya
: Media texnologiyalaridan foydalanish ko‘nikmalarini
maktabgacha ta’limdan boshlab rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilgan [2, 6].
XULOSA
Media savodxonlik zamonaviy ta’lim tizimining ajralmas qismiga aylanishi kerak.
Bu nafaqat o‘quvchilarning axborot bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi, balki
ularda ijtimoiy mas’uliyat v
a tanqidiy fikrlashni shakllantirishga xizmat qiladi.
Shuningdek, media savodxonlik jamiyatda axborot madaniyatini oshirish, yolg‘on va
manipulyatsion xabarlarni kamaytirish va raqamli texnologiyalarni oqilona qo‘llash
uchun muhim omil hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Buckingham, D. (2003).
Media Education: Literacy, Learning and Contemporary
Culture.
Polity Press.
2.
Erstad, O., Gilje, O. (2008).
Media Literacy in School and Beyond: Culture,
Curricular and Competencies.
Nordic Journal of Digital Literacy.
3.
Facione, P. A. (1990).
Critical Thinking: A Statement of Expert Consensus for
Purposes of Educational Assessment and Instruction.
The Delphi Report.
4.
Hobbs, R. (2010).
Digital and Media Literacy: Connecting Culture and Classroom.
Thousand Oaks, CA: Corwin Press.
5.
Jenkins, H., Purushotma, R., Clinton, K., Weigel, M., & Robinson, A. (2009).
Confronting the Challenges of Participatory Culture: Media Education for the 21st Century.
MIT Press.
6.
UNESCO. (2011).
Media and Information Literacy Curriculum for Teachers.
Paris:
UNESCO.
7.
Vosoughi, S., Roy, D., Aral, S. (2018).
The spread of true and false news online.
Science
, 359 (6380), 1146
–
1151.
8.
Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017).
Information Disorder: Toward an
Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making.
Council of Europe.
