Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Improvement of underground irrigation technology
(conical mechanical device)
Ulugbek KALANDAROV
1
, Zayniddin MAMATOV
2
, Shukhrat SAYITKULOV
3
,
Tulqin OQNAZAROV
4
, Ulugbek ERGASHOV
5
, Mekhriniso DOVRONOVA
6
,
Maftuna FAYZIYEVA
7
Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
The article examines the rational use of water resources in
the face of increasing global water scarcity, the efficient use of
water for cultivating fruit-bearing and non-fruit-bearing trees,
and the application of soil moisture
–
based irrigation technology
as an economical method of irrigation.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
wet irrigation,
conical,
water consumption,
humidity,
technology,
economic development,
environmental
sustainability.
Yer ostidan namlab sug‘orishning (konussimon mexanik
qurilma) texnologiyasini takomillashtirish
АННОТАЦИЯ
Калит
сўзлар
:
namlab sug‘orish,
konussimon,
suv sarfi,
namlik,
texnologiya,
iqtisodiy rivojlanish,
ekologik barqarorlik.
Mazkur maqolada butun jahon miqyosida suv tanqisligi
tobora ortib borayotgan sharoitda suv resurslaridan oqilona
foydalanish, mevali va mevasiz daraxtlarni yetishtirishda suvni
tejab-
tergab ishlatish, sug‘orishning tejamkor usuli hisoblangan
tuproq ostidan namlab sug‘orish texnologiyasini qo‘llash
masalasi ko‘rib chiqilg
an.
1
Associate Professor, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy.
2
Associate Professor, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy.
3
Associate Professor, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy.
4
Associate Professor, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy. E-mail: tulqinjalilovich@gmail.com
5
Assistant, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy.
6
Assistant, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy.
7
Assistant, Samarkand campus of the University of Economics and Pedagogy. E-mail: maftuna.fayziyeva.89@bk.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
368
Совершенствование технологии подземного полива
(коническое механическое устройство)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
влажное орошение,
коническая форма,
потребление воды,
влажность,
технологии,
экономическое развитие,
экологическая
устойчивость.
В статье рассматриваются вопросы рационального
использования водных ресурсов в условиях растущей
нехватки воды во всем мире, экономного использования
воды при выращивании плодовых и бесплодных деревьев,
применения технологии орошения с увлажнением почвы,
которая является экономичным методом орошения.
KIRISH
O‘zbekiston Respublikasining 2022–
2026-
yillarda mo‘ljallangan yangi O‘zbekiston
taraqqiyot strategiyasida “Respublika hududlarida o‘rmonlar maydonini kengaytirish va
o‘rmon fondi yerlaridan samarali foydalanish” bo‘yicha vazifalar belgilab berilgan.
Shunga ko‘ra, o‘rmon va manzarali darax
tlarning istiqbolli va iqtisodiy samara
beradigan, hamda standart talablarga mos bo‘lgan ko ‘chatlarini yetishtirib berishning
jadal agrotexnologiyalarini ishlab chiqish, ko‘chatchilik bilan shug‘ullanuvchi o‘rmon
xo‘jaliklari oldiga qo‘yiladigan muhim vaz
ifalar hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021
-yil 30-
dekabrdagi “Respublikada
ko‘kalamzorlashtirish ishlarini jadallashtirish, daraxtlar muhofazasini yanada samarali
tashkil etish chora-
tadbirlari to‘g‘risida” gi PF–
46-son Farmoni bilan butun mamlakat
miqyosida “YASHIL MАKON” umummilliy loyihasi tatbiq etildi.
“YASHIL MАKON” umummilliy loyihasi shahar, tuman markazi va aholi yashash
joylarida ekologik vaziyat va havo tozaligini yaxshilash maqsadida o‘tkazilmoqda. Ushbu
loyiha doirasida
yiliga 200 mln tup manzarali va o‘rmon daraxtlari, buta o‘simliklar
ko‘chatlarini ekish orqali yashil maydonlarni 8% dan 30% gacha oshirish rejalashtirilgan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Ushbu ishda mevali va mevasiz daraxtlarni sug‘orishda suvni tejovchi texnologiya
o‘rganilgan. Dunyoning ko‘pgina qismida, qolaversa, mintaqamizda, jumladan,
mamlakatimizda ham suv resurslariga bo‘lgan talab ortayotganligi bilan birga, suvning
taqchilligi ham yildan-yilga oshib bormoqda. 2000-yilgacha kam suvli mavsum har
6
–8 yilda bir marta kuzatilgan bo‘lsa, oxirgi yillarda bu jarayon har
3-4 yilda
takrorlanmoqda [4].
Bundan ko‘rinadiki, suvdan oqilona va unumli foydalanish bugungi
kunda nafaqat mamlakatimizda, balki butun dunyoda eng dolzarb vazifalardan biriga
aylanmoqda.
Bunda suv taqchilligini, ayniqsa, daryolarning quyi qismida hamda kanal va boshqa
suv manbalaridan uzoqda joylashgan iste’molchilar chuqur his etmoqdalar.
Respublikamizda suv resurslaridan tejamli va samarali foydalanish asosida
sug‘oriladigan maydonlardan olinadigan hosil miqdorini oshirish, bu borada oziq
-ovqat
mahsulotlarini ishlab chiqarishni kengaytirish, sifatini yaxshilash hamda ichki bozorni
ta‘minlash orqali mamlakat aholisinin
g turmush darajasini yanada yaxshilash borasida
samarali ishlar amalga oshirilib kelinmoqda. Respublikamizda suvdan samarali va
maqsadli foydalanish bo‘yicha keyingi yillarda keng ko‘lamli ishlar olib borilmoqda.
Mamlakatimizda suvni tejashning bir qancha turlari yordamida bosqichma-bosqich zarur
bo‘lgan chora
-tadbirlar amalga oshirilmoqda [1-3].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
369
Shu bilan birgalikda qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining diversifikatsiya qilinishi
ham suvni tejalishiga ijobiy ta‘sirini ko‘rsatmoqda. Mustaqillik yillarida
paxta, sholi kabi
suvni ko‘p talab qiluvchi ekinlar maydoni qisqartirilib, o‘rniga boshoqli don, sabzavot
-
poliz ekinlari va bog‘
-uzumzorlar maydoni kengaytirildi. Jumladan, 80 yillarga nisbatan
paxta maydonlari qariyb 50 foizga, sholi maydonlari esa 75 foizga qisqartirildi. Bugungi
kunga kelib O‘zbekistonda suv resurslaridan tejamli foydalanish yo‘nalishidagi davlat
siyosatining natijasi o‘laroq foydalanilayotgan suvlarning umumiy miqdori 80
-yillarga
nisbatan 20 foizga kamayishiga erishildi.
TAHLIL VA NATIJALAR
Hozirgi kunda mamlakatimizda suv tejovchi texnologiyalarning bir qancha
turlaridan foydalanib kelinmoqda. Ular quyidagilar:
1. Egatga plyonka to‘shab sug‘orish;
2. O‘qariqlar o‘rniga egiluvchan plyonkali quvurlardan foydalanish;
3. Yomg‘irlatib sug‘orish (bunda asosan bir yillik ekinlar sug‘oriladi).
4. Tomchilatib sug‘orish.
Tomchilatib sug‘orish texnologiyalarini takomillashtirishga qaratilgan tadqiqotlar
bo‘yicha O‘zbekistonda F.A.
Barayev, G.A. Bezborodov, V.A. Duxovniy, S.M. Mamatov,
B.Sh. Matyakubov va D.E. Nurov, D. Niyazmetov, A.V. Novikova, S.E. Nurjanov,
B.U. Suvanov va M.X. Xamidov, B.F. Qambarov, S.B.
G‘ulomov va Sherov, Y.
Esanbekov va
boshqalar tomonidan ilmiy tadqiqotlar olib borilgan [5-19].
Ushbu ishda taklif etilayotgan suv tejovchi texnologiyalardan biri tuproq ostidan
namlab
sug‘orish
alohida ahamiyatga ega. Tuproq ostidan namlab
sug‘orish
texnologiyasining boshqa sug‘orish texnologiyalaridan farqli jihatlari va afzalliklari
quyidagilardan iborat :
–
suv resurslari tanqisligi sharoitida kam suv sarflab, barqaror yuqori hosil olish
imkonini beradi;
–
tuproqdan bug‘lanadigan suvning
juda kamligi;
–
suvning dala bo‘ylab tarqalmasligi va tuproqqa singib ketmasligi;
–
qir-
adirlik, tog‘oldi va tog‘ etaklari,
cho‘l va dasht zonalarga qo‘llash
mumkinligi.
Hozirgi paytda respublikamizdagi qishloq xo‘jaligiga mo‘ljallangan yerlar
24057,1 ming gektar bo‘lib, shundan sug‘oriladigan yerlar maydoni 18–
20%,
sug‘orilmaydigan lalmikor yerlar maydoni esa 80%ni tashkil etadi [20].
Lalmikor
yerlarning asosiy qismi qir-
adirlik, tog‘oldi va tog‘ etaklaridagi yon bag‘irliklardan
iborat bo‘lib, ulardan samarali foydalanish maqsadida turli xil mevali va mevasiz
daraxtlarni o‘stirish davr talabidir.
Lalmikor maydonlarda begona o‘tlarni
ka
maytirishda, tuproqdagi namlikni saqlab qolishda hamda o‘simliklar va suvsizlikka
chidamli archa, bodom, pista kabi daraxtlarni o‘stirishda ozuqani yer ostidan namlab
sug‘orish tizimi orqali o‘simlik ildizi joylashgan qatlamga berish muhim ahamiyatga ega.
Adabiyotlarda keltirilgan ma‘lumotlarga ko‘ra har bir archa daraxtining azotli o‘g‘itga
bo‘lgan yillik ehtiyoji 50–
70 grammni, bodom daraxtiniki 40
–
50 grammni, pista
daraxtiniki esa 30
–
50 grammni tashkil etadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
370
Rasmda ko‘rsatilgan
konussimon qobiqning ichki qismidan siqilmaydigan suyuqlik
(suvda oziq moddalar eritilgan)
ma‘lum bosim ostida oqib chiqib, tutash muhitlar
mexanikasiga asosan daraxt ildizini tuproq ostidan namlab turish yo‘li bilan sug‘oradi.
Tomchilatib sug‘orish,
yer ostida namla
b sug‘orish
(BSPO-01 qurilmasi) va yer
ostida namlab (Konussimon mexanik sistema qurilmasi) sug‘orish
texnologiyalari
tajribalari natijalari
№
Tajribada qo‘llanilgan texnologiyalar
Suvning umumiy sarfi
(1 soatda) m
3
/ga
Sarflangan xarajat
(so‘mda)
1.
Tomchilatib sug‘orish
5 dan 10 m³
50000
2.
Yomg‘irlatib sug‘orish
5 dan 15 m³
75000
3
.
Yer ostida namlab (Konussimon mexanik
sistema qurilmasi) sug‘orish
5 dan 7,5 m
3
37500
Biz taklif qilayotgan texnologiyada asosan yomg‘irlatib sug‘orishga
nisbatan suv
sarfi 50 % ga, tomchilatib sug‘orishga nisbatan suv sarfi 25 % ga iqtisod qilinadi.
Yer
ostida namlab sug‘orishda boshqa sug‘orish usullari kabi elektr energiyasi ishlatilmaydi.
Natijada elektr energiyasi tejaladi. K
imyoviy o‘g‘itlar bevosita to‘g‘ridan –
to‘g‘ri daraxt
ildiziga yuborilishi bois hosildorlik ham yuqori bo‘ladi. Bu qurilma asosan
qir-adirlik,
tog‘oldi va tog‘ etaklari,
dasht va cho‘l zonalarida yetishtiriladigan mevali va mevasiz
daraxtlarga (archa, bodom, pista) qo‘llan
ilganda ijobiy natija beradi [21-22].
XULOSA
Ushbu qurilma yordamida suv va oziq moddalaridan samarali foydalanish, tuproq
unumdorligini oshirish va hosilni ko‘paytirish mumkin. Bu esa o‘z navbatida oziq
-ovqat
xavfsizligini ta‘minlaydi, yangi ish o‘rinlari
ning yaratilishiga, atrof-muhitning himoya
qilinishiga va iqtisodiy rivojlanishga katta hissa qo‘shadi. Shuningdek, qishloq joylarida
yashash sharoitlarining yaxshilanishi va aholi turmush darajasining oshishiga olib keladi.
Bundan tashqari konussimon quri
lmaning yashil makonlardagi o‘rni juda katta. Ular
suvni tejash, tuproq unumdorligini oshirish, o‘simliklarning sog‘lom rivojlanishini
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
371
ta‘minlash va ekologik barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Shuningdek,
konussimon tizimlaridan shahar parklarida
samarali sug‘orish tizimi sifatida foydalanish
ham mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Tomchilatib sug‘orish
tizimini va suvni tejaydigan boshqa texnologiyalarni joriy etish va moliyalashtirishni
samarali tashkil etish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”
. 21.06.2023-yildagi 176-sonli qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Qishloq xo‘jaligida
suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy etishni yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida” 2022 yil 1 martdagi PQ‒144‒sonli Qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Suv resurslaridan
foydalanish samaradorligini oshirish bo‘yicha kechiktirib bo‘lmaydigan chora
-tadbirlar
to‘g‘risida” 2023
- yil 1-apreldagi PQ-107- sonli Qarori.
4.
Hudayev I.J., Khujakulov R. TECHNOLOGY OF DRIP IRRIGATION OF VINEYARDS.
INNOVATSION TEXNOLOGIYALAR Vol.51, No. 3, 2023.
5.
Безбородов Г., Комилов Б., Эсонбеков Н., Капельное орошение: удобно,
доступно, эффективно. // Журнал “Сельское хозяйство Узбекистана”. Ташкент
2008., №3, С. 7
-12.
6.
Бараев Ф.А., Гуломов С.Б., Повышение эффективности использование воды
и проедотвращение засоления земель на основе применения капельного
орошения // “
O
‘
zbekiston Respublikasi qishloq xo
‘
jaligida suv va resurs tejovchi
agrotexnologiyalar
”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferentsiya maqolalar to
‘
plami.
T., 2008., B. 52-55.
7.
Бараев Ф.А., Гуломов С.Б., О модульной автономной капельной системе
орошения // Научно
-
практический журнал “Прецизионное орошени
t
как элемент
оросительных систем нового поколения”. Россия. Новочеркасск, 2016.
-
№2 (62), С. 90
-95.
8.
Духовный В.А., Капельное орошение –
перспективы и препятствия //
Сборник научных трудов по капельному орошению. НПО САНИИРИ. Т., 1995., С. 3
-13.
9.
Камбаров Б.Ф., Противоэрозионная и водосберегающая техника и
технология орошения земель в предгорной зоне Узбекистана // Автореферат дисс
.
на соискание уч. степени д.т.н., Т., 1994, С.38
-42.
10.
Mamatov S.A., Tomchilatib sug
‘
orish tizimi (tarixi, tavsifi, afzalliklari,
elementlari, loyihalash, qurish va ishga tushirish) // O
‘
quv qo
‘
llanma., SANIIRI. MChJ
“Mehridaryo”, T.,2012., B. 61
-70.
11.
Maty
akubov B.Sh., Nurov D.Е., Application of drip irrigation technology in
cotton growing in Bukhara region // AIP Conference Proceedings 2432, 040014 (2022).
12.
Matyakubov B.Sh., Nurov D.E. Qishloq xo‘jaligi ekinlarini yetishtirishda umumiy
bug‘lanishni aniqlash usullari // Xorazm Maʼmun akademiyasi axborotnomasi ilmiy
jurnali, 2022 yil-7/4, B. 34-42.
13.
Matyakubov B.Sh., Nurov D.Е., Drip irrigation advantages for the cotton field in
conditions of salty earth in Bukhara province region // International Conference on
Advanced Agriculture for Sustainable Future IOP Conf. Series: Earth and Environmental
Science 1138 (2023) 012016 IOP Publishing.
14.
Новикова А.В., Цой З.И., Капельное орошение хлопчатника // Сборник
научных трудов, НПО САНИИРИ. Т
., 2004.,
С
. 356-359.
15.
Niyazmetov D., Rudenko I., Tomchilatib sug‘orish –
O‘zbekiston uchun zarur
voqelik // Yer, energiya va bio xilma-
xillik, nashr., T., 2013., № 4, B. 3
-7.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
372
16.
Нуржанов С.Е., Режим капельного орошения хлопчатника предгорных
равнин // Автореферат диссертации кандидата наук., Т., ТИИИМСХ, 2000., С.12
-16.
17.
Suvanov B.U., Xamidov A.M., Global iqlim o‘zgarishi va suv tanqisligi sharoitida
g‘o‘zani suv tejamkor sug‘orish tartibi va texnologiyasining samaradorligi // Agro
protsessing jurnali. 2021., 3-
jild, №4 son, B. 34
-42.
18.
Xamidov M.X., Suvanov B.U., G‘o‘zani sug‘orishda tomchilatib sug‘orish
texnologiyasini qo‘llash // “Irrigatsiya va melioratsiya” jurnali, 2018., №4, 9
-B. 14.
19.
Эсанбеков Ю., Капельное орошение хлопчатника активированной водой
на типичных сероземах Ташкентской области // Автореферат на соиск. к. с/х. наук,
Т., 1998., С. 23
-28
20.
O
‘
zbekiston Respublikasi davlat soliq qo
‘
mitasi huzuridagi Kadastr agentligi
davlat kadastrlari palatasining Milliy hisoboti.
–
Toshkent, 2021.
–
87 b.
21.
Ergashov, U. Z. (2022). Meva-
sabzavotchilik va uzumchilik tarmog ‘ini yanada
rivojlantirish, sohada yaratilayotgan qo‘shimcha chora
-tadbirlarning iqtisodiy ahamiyati.
Academic research in educational sciences, (Conference), 211-217. 22. 22. Ergashov, U. Z.,
& Bobo
yev, S. X. (2023). Ilmiy tadqiqotlarda qishloq xo‘jaligi klasterларining o‘rganilishi.
Academic research in educational sciences, 4(SamTSAU Conference 1), 820-831.
