Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Problems of Professional and Practical Physical Training
of Students
Bakhtiyar ILYASOV
1
Karakalpak State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
The professional and practical physical training of students
is illuminated as an educational process that enriches the
individuality of motor skills and abilities, physical abilities, and
the professional suitability directly or indirectly related to
them.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
physical education,
professional and applied
physical training,
professional activity,
professional qualities,
professional competence,
physical fitness.
Talabalarning
kasbiy-amaliy
jismoniy
tayyorgarlik
muammolari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
jismoniy tarbiya,
kasbiy-amaliy jismoniy
tayyorgarlik,
kasbiy faoliyat,
kasbiy sifatlar,
kasbiy kompetensiya,
jismoniy yaroqlilik.
Talabalarning kasbiy-amaliy jismoniy tayyorgarligi harakat
malakalari va ko‘nikmalarining individualligi, jismoniy
qobiliyatlarni va u bilan bevosita yoki bilvosita bog‘liq bo‘lgan
kasbiy yaroqlilikni boyitadigan ta’lim jarayoni sifat
ida
yoritilgan.
1
Assistant, Department of Physical Culture Theory and Methodology, Karakalpak State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
7
Проблемы профессионально
-
прикладной физической
подготовки студентов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
физическая культура,
профессионально
-
прикладная физическая
подготовка,
профессиональная
деятельность,
профессиональные
качества,
профессиональная
компетенция,
физическая пригодность.
Профессионально
-
прикладная физическая подготовка
студентов рассматривается как образовательный процесс,
обогащающий индивидуальные двигательные навыки и
умения, физические способности и непосредственно или
косвенно
связанную
с
ними
профессиональную
пригодность.
KIRISH
Ma’lumki, kasbiy mehnatning ko‘pchilik
turlarini natijaviyligi, boshqa masalalar
bilan bir qatorda, inson organizmga kasbiy faoliyat va uning sharoitlari tomonidan
qo‘yiladigan talablarga ma’lum darajada adekvat bo‘lgan jismoniy mashqlar bilan
tizimli shug‘ullanish yo‘li bilan dastlab o‘zlashti
riladigan maxsus jismoniy
tayyorgarlikka bog‘liq. Ushbu bog‘liqlik, individni hayot faoliyati jarayonidagi jismoniy
va umumiy rivojlanishini har xil tomonlarini o‘zaro harakatlanish qonuniyatlari
(xususan, u yoki bu faoliyatga surunkali adaptatsion samaral
arni o‘zaro ta’siri,
trenirovka qilganlikni olib o‘tilishi, mashg‘ulot va kasbni o‘zlashtirilishi jarayonida
egallanadigan va takomillashtiriladigan harakat malakalari va ko‘nikmalarini o‘zaro
ta’siri qonuniyatlari) to‘g‘risidagi chuqurlashadigan tasavvurl
ar nuqtai nazaridan ilmiy
tushuntiriladi [2,18].
Jismoniy tarbiyani mehnat faoliyati amaliyoti bilan organik bog‘liqligi tamoyili
kasbiy-amaliy jismoniy tayyorgarlikda aniq gavdalanadi. Ushbu tamoyil jismoniy
tarbiyaning barcha ijtimoiy tizimiga tarqalsa hamki, u, aynan kasbiy-amaliy jismoniy
tayyorgarlikda o‘zining spetsifik ifodasini topadi. Kasbiy
-amaliy jismoniy tayyorgarlik
(KAJT), jismoniy tarbiyaning o‘ziga xos turi sifatida, ixtisoslashtirilgan jismoniy tarbiyani
tanlangan kasbiy faoliyatd
a ta’minlanishini pedagogik yo‘naltirilgan jarayoni sifatida
ifodalanadi. Boshqacha aytganda, bu, asosida kasbiy foydali bo‘lgan harakat malakalari
va ko‘nikmalarining
individual fondini, jismoniy qobiliyatlarni va u bilan bevosita yoki
bilvosita bog‘liq bo‘lgan kasbiy yaroqlilikni boyitadigan ta’lim jarayonidir.
Hozirgi vaqtda, davlatimiz tomonidan jismoniy tarbiyani rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratilmoqda. O‘zbekiston Respublikasini 2015
-yil 4-
sentabrdagi “Jismoniy
tarbiya va sport to‘g‘risida”gi 39
4-
sonli Qonuni, O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining “Aholi jismoniy tayyorgarlik darajasini baholash tizimini joriy etishning
tashkiliy chora-
tadbirlari to‘g‘risida” 2021
-yil 16-iyundagi PQ
–
5148-son qarori,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020
-yil 30-
oktabrdagi “Sog‘lom turmush
tarzini keng tatbiq etish va ommaviy sportni yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi Farmoni, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish bo‘yicha maqsadga
yo‘naltirilgan ishni tashkil qilish va amalga oshirishga
, iqtidorli yosh sportchilarni
saralash bo‘yicha ishlarni tizimli tashkil qilishga hamda jismoniy tarbiya va sportni
yanada rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
8
Oliy ta’limning asosiy vazifasi –
yuqori malakali mutaxassisni bo‘lajak kasbiy
faoliyatga tayyorlas
hdan iborat. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, bitiruvchi bakalavrlar
mehnat
faoliyatining
yangi
sharoitlariga
kelishganida
qiyinchiliklarga
uchramoqdalar. Bu, oliy ta’lim muassasasida kasbiy muhim bo‘lgan sifatlarni
rivojlantirish imkoni bo‘lmaganligi natijasi bo‘lishi mumkin
[1, 25].
DOLZARBLIGI
Mustaqillik yillarida mamlakatmiz korxona va muassasalariga yangi raqamli
texnologiyalarning kirib kelishi tufayli, kasbiy yo‘nalganlikka ega bo‘lgan jismoniy
tarbiya yanada dolzarb bo‘lmoqda. Hozirda, ishlab chiqa
rish tomonidan bitta
funksiyani bajaridagan mutaxassis emas, balki bir qator funksiyalar va lavozim
vazifalarini bajara oladigan, jismoniy va kasbiy muhim sifatlar majmualariga ega
bo‘lgan universal mutaxassislar talab qilinmoqda
[2, 74]. Bunday kadrlarni
tayyorlashda kasbiy yo‘nalganlikka ega bo‘lgan jismoniy tarbiya katta rol o‘ynaydi.
Jismoniy ishchanlik qobiliyati, turli kasalliklarga chidamlilik, diqqatni jamlash, asab
tizimining kuch, umumiy chidamlilik, ko‘ruv xotirasi, mo‘ljalga olish, tashkilotchil
ik
qobiliyati, mustaqillik
–
bular, bo‘lajak mutaxassislarga zarur bo‘lgan kasbiy muhim
sifatlar hisoblanadi [3, 58].
Shunday qilib, davlat ta’lim standartlaridagi kasbiy kompetensiyalarni hisobga
olgan holda, zamonaviy adabiyotlarda oziq-ovqat texnologiya
si yo‘nalishi
bakalavrlarida jismoniy sifatlarni majmuaviy rivojlantirish mashg‘ulotlari uslubiyatini
ishlab chiqish va asoslash muammosi yuzaga kelgan.
O‘
zbekiston Respublikasi Oliy ta
’
lim vazirligining 2018-yil 25-avgustdagi
744-sonli buyru
g‘
i bilan
o‘q
uv dasturlari r
o‘
yxatida tasdiq
langan “Jismoniy tarbiya va
sport” fani bo‘
yicha namunaviy dasturda kasbiy-amaliy jismoniy tayyorgarlikning
maqsadi
–
b
o‘
lajak muvaffaqiyatli faoliyatga psixofizik tayyorgarlik va kasbiy jismoniy
yaroqlilik kabi belgilangan. Uning vazifalari b
o‘
lajak kasbning xususiyatlaridan kelib
chiqadi va quyidagilardan iborat;
–
maxsus bilimlarni shakllantirish, amaliy malaka va k
o‘
nikmalarni
o‘
zlashtirish;
–
jismoniy tarbiya vositalari bilan kasbiy va shaxs sifatlarini tarbiyalash va
takomillashtirish;
–
hayot faoliyatida
o‘q
uv-trenirovka va jismoniy tarbiya-so
g‘
lomlashtirish
dasturlarini muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun maxsus amaliy psixofizik
sifatlarni tarbiyalash.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda, oziq-ovqat texnologiyasi y
o‘
nalishi
bakalavrlarida jismoniy tarbiya jarayoni samaradorligini oshirish bilan kasbiy
kompetentlikni hisobga olish orqali tanlangan amaliy y
o‘
nalganlikka ega trenirovka
vositalari va usullarini optimal nisbatlarini ilmiy ishlab chiqilganligi muammosini
yetarli emasligi
o‘
rtasida obyektiv qarama-qarshilikning mavjudligi bu y
o‘
nalishda
tadqiqotlarni olib borishning dolzarbligini belgilaydi.
TADQIQOTNING MAQSADI
Oziq-
ovqat texnologiyasi yo‘nalishi
bakalavrlarida jismoniy sifatlarni majmuaviy
rivojlantirish uslubiyatini ishlab chiqish va samaradorligini tajribalarda asoslashdan iborat.
TADQIQOTNING TAXMINI
Oziq-
ovqat texnologiyasi yo‘nalishlari
bakalavrlarida jismoniy tarbiya jarayoni
quyidagilar amalga oshirilganida samarali
bo‘ladi
, deb taxmin qilindi:
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
9
–
jismoniy tarbiya
mashg‘ulotlari
jismoniy sifatlarni majmuaviy rivojlantirish
asosida tuzilsa;
–
jismoniy tarbiya vositalari va usullari
davlat ta’lim
standartlaridagi kasbiy
kompetensiyalari asosida tanlansa;
–
jismoniy tarbiya dasturi
bo‘lajak
mutaxassislarning kasbiy kompetensiyalarini
hisobga olish bilan tabaqalashtirilgan holda ishlab chiqilsa.
KAJT metodikasining asosiy muammolaridan biri, kasbiy faoliyat tomonidan
organizmning funksional imkoniyatlariga
qo‘yiladigan
talablarni adekvat va tizimli
modellashtirish zaruratidan (ushbu talablar darajasini sekin-asta ortishi bilan
birgalikda) kelib chiqadi. Bu yerda,
o‘ziga
yarasha qarama-qarshilik mavjud. Ushbu
talablarni aniq
va to‘liq
qayta tiklashni, faqat mehnat harakatlarini kasbiy mehnat
uchun xarakterli
bo‘lgan
rejim va sharoitlarda bajarish
yo‘li
bilangina amalga oshirish
mumkinligi ravshan, albatta. Lekin, u, jismoniy yaroqlilikka nisbatan jadalligi
bo‘yicha
uncha katta
bo‘lmagan
va tor talablarni
o‘zicha
qo‘ysa
(bu, zamonaviy kasbiy
mehnatning
ko‘pchilik
turlari uchun xarakterlidir), unda, ularni KAJT jarayonida aniq
modellashtirish, modelli mashqlarni funksional imkoniyatlarni oshiruvchi omillari
sifatida zaruriy
ta’sir
chanligini
ta’minlashga
yo‘l
qo‘ymaydi
. Aynan shu tufayli, KAJTni
tuzish paytida kasbiy faoliyat talablarini modellashtirish, tayyorgarlik vositalari
samaradorligi
ta’minlaganligi
uchun ham
o‘zini
oqlaydi va nafaqat kasbiy mehnatga
adaptatsiya qilishga, balki uning natijalarini
ortishiga ko‘maklashadigan
ma’lum
bir
variatsiyalar bilan sodir
bo‘lishi
kerak.
Kasbiy faoliyatning u yoki bu talablarini KAJT jarayonida prinsipial modelli
qayta tiklash, uni natijali amalga oshirish uchun zarur
bo‘
lgan, organizmning harakat
va boshqa imkoniyatlarini mobilizatsiya qilish darajasi qanchalik yuqori
bo‘lsa
,
shunchalik katta ahamiyat kasb etadi. Agar, ushbu talablar katta
bo‘lsa
, unda, ularni
dastlab chegaralangan holda modellashtirishga
to‘g‘ri
keladi, keyinchalik, modelli-
mashg‘ulot
mashqlaridagi yuklamalar, ularga nisbatan
o‘ziga
xos mustahkamlik
zaxirasini yaratish uchun
o‘xshash
bo‘lgan
kasbiy yuklamalar darajasidan yuqori
bo‘lganiga
qadar sekin-asta oshiriladi. Bunday holatlarda, kasbiy faoliyatning
ekstremal sharoitlarida mobilizatsiya qilinadigan organizmni funksional zaxiralarini
oshirishning eng samarali vositasi
bo‘lib
, tizimli
mashg‘ulotlar
va bellashuvlarda
ishtirok etish shaklida tashkil qilinadigan, sportning mos ravishdagi kasbiy-amaliy turi
bilan
shug‘ullanish
xizmat qilishi mumkin.
KAJT jarayonida kasbiy faoliyatning alohida talablarini tanlab modellashtirish
esa, ustuvor ravishda kasbiy-amaliy gimnastika vositalari bilan, jumladan
ixtisoslashtirilgan trenajyorlarda mashqlarni bajarish bilan erishiladi.
Ko‘pchilik
zamonaviy kasbiy faoliyat turlarida jismoniy kuchlanishlarning
jadallik darajasi nisbatan uncha katta va barqaror
bo‘lmasa
hamki, KAJTni tuzish
metodikasida trenirovka qilinadigan yuklamalarni sekin-asta oshirish tamoyiliga rioya
qilish kerak, bu, aniq kasbiy mehnat yuklamalariga tayyorgarlik uchungina emas, balki
organizmning
funksional
imkoniyatlar
darajasini
oshirish,
salomatlikni
mustahkamlash va saqlash uchun ham kerak
bo‘lgan
darajada
bo‘lishi
lozim. Bu yerda,
huddi umuman jismoniy tarbiyadagi kabi, barcha holatlarda bir xilda
ma’qul
bo‘ladigan
, yuklamalarni qandaydir universal
miqdoriy me’
yorlari
bo‘lishi
mumkin
emas, chunki ularning maqsadli oshirilishi chegaralari va dinamikasi
ko‘p
sonli
o‘zgaruvchan
holatlarga
bog‘liq
, jumladan real ravishda
yig‘iladigan
yuklamaning
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
10
xajmiga va individual turmush tarzida jismoniy mashqlar bilan
shug‘ullanish
rejimiga
bog‘liq
(masalan,
ayrim shug‘ullanuvchilar
KAJT bilan parallel ravishda sportning u
yoki bu turi bilan chuqur
shug‘ullanishga ko‘p
vaqt va kuch sarf qilishadi, boshqalarda
esa, jismoniy mashqlar bilan
shug‘ullanish
asosan ustuvor ravishda yoki faqat KAJT
doirasida
bo‘ladi
).
KAJT
bo‘yicha
mashg‘ulotlar
tizimi umumiy
ko‘rinishda
, ularni rasmiy tartibda
tashkil qilinishi paytida, odatda, turdosh kasblar guruhlari yoki alohida kasblar uchun
ishlab chiqiladigan unifikatsiyalangan dasturlar bilan chegaralanadi. Bunda,
mashg‘ulotlarning
asosiy shakllari
bo‘lib
,
qoidaga ko‘r
a, jismoniy tarbiyada
mashg‘ulotlarning
mazmuni va tuzilishi shartlarini xususiyatlariga
bog‘liq
ravishda
variatsiya qiladigan tipik strukturaga e
ga bo‘lgan
dars shakllari xizmat qiladi [4, 18].
Ta’lim
muassasalarida, ayniqsa, majburiy jismoniy tarbiya va sport fani
doirasida, KAJT materiallarini
o‘z
ichiga olgan dars
mashg‘ulotlari
,
ko‘pincha
,
kombinatsiyalangan hisoblanadi va ulardagi kasbiy-amaliy jismoniy tayyorgarlik
umumiy jismoniy tayyorgarlik vositalari sifatida
qo‘llaniladigan
mashqlar bilan bir
qatorda bajariladi, bu,
o‘quv
vaqtining yetishmasligi bilan ham belgilanadi. Bunday
holatlarda,
mashg‘ulotning har
xil tarkibiy tuzilmalarini ratsional tuzish, majmuaviy
darsni tuzish qoidalari
bo‘yicha
belgilanadi. Murakkab kasbiy-amaliy harakat
ko‘nikmalarini
shakllantirish yoki kasbiy jihatdan
muhim bo‘lgan
jismoniy sifatlarning
rivojlanishiga tanlab ommaviy
ta’sir
qilish
bo‘yicha
vazifalarni yechishdagi
qiyinchiliklar katta
bo‘lgan
paytda, nafaqat alohida
mashg‘ul
otlarni, balki ularning
seriyalarini ham bitta predmetli, asosiy qismda konsentratsiya qilingan sifatida,
bunday vazifalarning bittasini amalga oshirish afzal
bo‘ladi
. KAJT materiallarini
o‘z
ichiga olgan
“
Jismoniy tarbiya va sport
”
fani
bo‘yicha
bitta predmetli va kombinatsiya
qilingan
mashg‘ulotlarning
nisbati, ushbu fanga ajratiladigan vaqtning umumiy
byudjetiga va yechiladigan vazifalarning murakkabligiga
bog‘liq
. Vaqt qanchalik katta
va vazifa qanchalik
murakkab bo‘lsa
, bitta predmetli
mashg‘u
lotlarni shunchalik
ko‘proq
amaliyotga kiritish kerak; agar, vaqt byudjeti kichkina
bo‘lsa
, bir xildagi
boshqa
sharoitlar
bilan
birgalikda,
mashg‘ulotlarning
ko‘proq
qismini
kombinatsiyalashgan holda tashkil qilish kerak.
KAJT
bo‘yicha
mashg‘ulotlarni
tashkil qilish va jadallashtirishning samarali
shakllaridan biri sifatida kasbiy-amaliy mashqlarda musobaqalashish amalga
oshiriladi.
Mashg‘ulotlarning
musobaqa shakllari, tabiiyki, sportning tanlangan kasbiy
amaliy turida chuqur ixtisoslashgan holatida
ko‘p tarqalgan
. Bunda,
mashg‘ulotlarning
tizimi, ixtisoslashgan sport trenirovkasi va bellashuvlarda muntazam ishtirok etish
xarakteriga ega
bo‘ladi
, bu, sport, amaliy-
ta’lim
va mehnat faoliyatini ratsional
balanslashtirish muammosini alohida ilgari suradi. Yuqori sport yutuqlari sohasiga
o‘tmaydigan
sportchilar uchun,
ochig‘ini
aytganda, sport manfaatlari ustuvor
bo‘lmasligi
lozim, albatta.
KAJTni amalga oshirishda, sport
mashg‘ulotlari bo‘lmagan
, kundalik turmush va
uzaytirilgan faol dam olish rejimidagi jismonan
o‘zini
o‘zi
tarbiya qilishning boshqa
(xususan, kundalik individual badantarbiya, sayyohlik yurishlari shaklidagi) vositalari
bilan bir qatorda, jismoniy madaniyat
mashg‘ulotlari
ham muhim rol
o‘ynashi
mumkin.
Bunday mashg‘ulotlarni
KAJTga
qo‘shadigan
haqiqiy ulushi, jismoniy madaniyat bilan
shug‘ullanish
darajasiga, KAJTning mohiyatini tushunish va uning vositalari va
usullarini mustaqil
qo‘llashga
metodik jihatdan tayyor
bo‘lish
darajasiga bog
‘liq
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
11
ekanligi tushunarli, albatta. KAJTda nazarda tutilgan ayrim vazifalarni yechish uchun
yuqorida keltirilgan shakllardan tashqari, ishlab chiqarish jismoniy madaniyati
doirasida amaliyotga kiritilgan kichik
mashg‘ulot shakllari
ham
qo‘llanilishi
mumkin.
Bunda, ularning imkoniyatlari nisbatan tor
bo‘lib
, ularni nazarga olmaslik
noto‘g‘ri
,
xususan, mehnat faoliyati jarayonida operativ ishchanlik qobiliyatini maqsadli
mustaqil boshqarish malakasini ishlab chiqarishni nazarda tutgan vazifalarni va KAJT
natijasida spetsifik trenirovka qilganlikda erishilgan darajani regress
bo‘lishini
oldini
olish
bo‘yicha
vazifalarni yechish paytida nazarga olmaslik
noto‘g‘ri
.
XULOSA, AMALIY TAVSIYALAR
Jismoniy tarbiya tizimida qabul qilingan
mashg‘
ulotlar shakllarining
ko‘pchiligi
,
u yoki bu darajada KAJT maqsadlarida
qo‘llanilishi
mumkin. Shu bilan birga, ularning
mazmuni nafaqat kasbiy faoliyatning talablari bilan belgilanadi va unda
to‘xtab
qolmaydi. KAJTni,
so‘zsiz
, tarbiyaning bir butun tizimini boshqa tarkibiy tuzilmalari
bilan birgalikda
ko‘rib chiqish
kerak va ularning xarakteriga
bog‘liq
ravishda
individual aniq ifodalanishida, u yoki bu bosqichda,
mashg‘ulotlarning
shaxsiy va
ijtimoiy ahamiyatga ega
bo‘lgan
maqsadlarini amalga oshirishga imkon beradigan har
xil shakllarining
o‘zini
oqlaganlarini topish kerak. Oziq-
ovqat texnologiyasi yo‘nalishi
bakalavrlarida jismoniy sifatlarni majmuaviy rivojlantirish uslubiyatini kasbiy
kompetensiya asosida ishlab chiqish talabalarning salomatligi darajasini,
organizmining adaptatsion imkoniyatlarini, jismoniy tayyorgarligi darajasini, jismoniy
tarbiya bilan
shug‘ullanishga
motivatsiyasini oshirish, kasbiy jihatdan muhim
bo‘lgan
sifatlarini rivojlantirish
, “
Jismoniy tarbiya va sport
”
fani
bo‘yicha
namunaviy
dasturning mazmunini sportning
qo‘shimcha
turlarini kiritilishi
bilan o‘zgartirish
imkonini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYAOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Sh.Xonkeldiyev, Jismoniy madaniyat nazariyasi va metodikasi
(Sport
mashg‘ulotlarining nazariy asosl
ari).
Darslik // “O‘ZKITOBSAVDONASHRJYOT”
Toshkent-2023, 312 bet.
2.
Матвеев Л. П.
// Теория и методика физической культуры (общие
основы теории и методики физического воспитания; теоретикометодические
аспекты спорта и профессиональноприкладных форм физической культуры):
Учеб. для интов физ. культуры. —
М.: Физкультура и спорт, 1991. —
543 с, ил.
3.
З
.
Султонов
особенности проведения занятий по физическому
образованию в школе
// Herald pedagogiki. Nauka i Praktyka, 2023
–
ejournals.i
