Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role and importance of contractual discipline in the
execution of business agreements in entrepreneurial
activities
Mirzokhid LUTFULLAEV
1
Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
This article provides information on the legal foundations of
economic contracts, the procedures for their formation, and the
role and importance of contractual principles in concluding
economic contracts. Additionally, it presents scientific-
theoretical and practical analyses of contractual relations
pertaining to contractual discipline.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
economic contract,
parties to economic
contract,
rights and obligations,
principles,
entrepreneurial activity,
contractual discipline.
Tadbirkorlik faoliyatida xo‘jalik shartnomalarining
bajarilishida shartnoma intizomining o‘rni va ahamiyati
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
xoʻjalik shartnomasi,
xoʻjalik shartnomasi
taraflari,
huquq va majburiyatlar,
prinsiplar,
tadbirkorlik faoliyati,
shartnoma intizomi.
Ushbu maqolada xo‘jalik shartnomalarining huquqiy
asoslari, ularni tuzish tartib taomillari va xo‘jalik
shartnomalarin
i tuzishda shartnoma prinsiplarining o‘rni va
ahamiyati haqida ma’lumot berilgan, shuningdek, shartnoma
intizomiga oid shartnomaviy munosabatlar yuzasidan ilmiy-
nazariy va amaliy tahlillar olib borilgan.
1
Independent Researcher. Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
118
Роль и значение договорной дисциплины при
заключении
хозяйственных
договоров
в
предпринимательской деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
хозяйственный договор,
стороны хозяйственного
договора,
права и обязанности,
принципы,
предпринимательская
деятельность,
договорная дисциплина.
В данной статье представлена информация о правовых
основах хозяйственных договоров, порядке и процедурах
их заключения, а также о роли и значении договорных
принципов
при заключении хозяйственных договоров.
Кроме
того,
проведен
научно
-
теоретический
и
практический анализ договорных отношений, связанных с
договорной дисциплиной.
Yangi O‘zbekistonimizdagi bugungi kun barqarorligi, mamlakatimiz kelajagi uchun
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan ichki iqtisodiyotning samaradorligi va o‘sish sur’atlari
respublikamizning har tomonlama rivojlanayotganligidan dalolat beradi.Tarixiy tajriba
shun
i ko‘rsatadiki, iqtisodiy manfaatlar, harakatchan tashabbuslar va tavakkalchilik
iqtisodiy
taraqqiyotning
asosiy
harakatlantiruvchi
kuchi
hisoblanadi.
Bu
harakatlantiruvchi kuchlarning funksional qo‘llanilishi tadbirkorlik faoliyatidir, chunki
aynan shu ij
timoiy faoliyat turi shaxsiy va ijtimoiy farovonlikning oshishini ta’minlaydi.
Respublikamiz iqtisodiyotining taraqqiyoti bevosita mahalliy xo‘jalik yurituvchi
subyektlarning tadbirkorlik faoliyatiga bog‘liq. Shu sababli tadbirkorlik faoliyatining
samarad
orlik ko‘rsatkichlarining muntazam ravishda oshib borishi uchun iqtisodiyotning
huquqiy tartibga solinganligi muhim ahamiyatga egadir.
Ayniqsa, bugungi kunda xo‘jalik shartnomasi tadbirkorlik subyektlari faoliyatining
asosiy elementi hisoblanadi. Shartn
oma xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan bir
-
biriga nisbatan majburiyatlarning bajarilishini kafolatlaydi, majburiyatlarni bajarmagan
yoki lozim darajada bajarmagan taqdirda ushbu munosabatlar ishtirokchilarining
subyektiv huquqlarini, qonuniy manfaatlarini himoya qilish usullarini nazarda tutadi. Bu
iqtisodiy munosabatlar ishtirokchilarining o‘zaro huquqlari, majburiyatlarini to‘liq
aniqlashga imkon beradi. Ya’ni shartnomada ishtirokchilar o‘rtasidagi munosabat o‘zini
o‘zi tartibga soladi, unda ishtiro
k etuvchi shaxslarga manfaatlarini va maqsadlarini erkin
kelishib olish hamda natijaga erishish uchun qanday harakatlar qilinishini aniqlab olishga
imkon beradi. Shu bilan bir qatorda shartnoma taraflar o‘rtasidagi kelishuvga
umummajburiy yuridik kuchga eg
a bo‘lishni taqozo etadi. Shuning uchun shartnoma
nafaqat taraflarning erkini kelishib olish, balki o‘z xohishi bilan kelishuvga erishish,
taraflar zimmasiga muayyan majburiyatni olishni anglatadi.
Bundan tashqari hozirgi vaqtda tadbirkorlik faoliyatida shartnoma intizomini
mustahkamlash, tadbirkorlar huquqlarini ta’minlash va majburiyatni bajarmaganlarga
nisbatan qo‘llaniladigan fuqarolik
-huquqiy javobgarlik choralari samaradorligini oshirish
dolzarb masala bo‘lib, majburiyat bajarilishini ta’minlash vos
itasi va majburiyatni
bajarmaganlik uchun javobgarlik choralarini qo‘llashga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Tadbirkorlik faoliyatining rivojlanish yo‘lidagi O‘zbekiston Respublikasining
1998-yil 29-
avgustda qabul qilingan “Xo‘jalik yurituvchi subyektlar
faoliyatining
shartnomaviy-
huquqiy bazasi to‘g‘risida”gi Qonuni, bozor iqtisodiyoti sharoitida xo‘jalik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
119
yurituvchi subyektlar o‘rtasida vujudga kelayotgan mazmunan yangi iqtisodiy
munosabatlarni tartibga solishda hamda shartnoma intizomini mustahkamlashda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, shartnomalar tuzish tajribasiga yetarlicha ega
bo‘lmagan kichik va o‘rta biznes subyektlari, xususiy tadbirkorlarning iqtisodiy
aloqalarini mustahkamlash, turli xil ta’minotchi, tayyorlovchi monopol korxona va
tashkilotlar bilan shartnomaviy munosabatlarda ularning huquq hamda manfaatlarini
himoya qilishda ushbu qonunning tutgan o‘rni beqiyosdir.
Ushbu qonunning 1-
moddasida xo‘jalik yurituvchi subyektlar o‘rtasida xo‘jalik
shartnomalarini tuzish, bajarish, o‘zgartirish
va bekor qilish vaqtida yuzaga keladigan
munosabatlarni tartibga solishdan hamda xo‘jalik yurituvchi subyektlarning huquqi va
majburiyatlarini, shuningdek, mahalliy davlat hokimiyati organlarining va davlat
boshqaruv organlarining shartnoma munosabatlari sohasidagi vakolatlarini belgilashi
keltirilgan.
Qonunning 4-moddasida esa tadbirkorlik faoliyati sohasidagi shartnomaviy
munosabatlarning asosiy prinsiplari keltirilgan bo‘lib ular quyidagilardan iborat:
xo‘jalik shartnomalarini tuzishning erkinligi;
tara
flarning o‘zaro manfaatdorligi;
shartnoma intizomiga rioya etish;
taraflarning o‘zaro mulkiy javobgarligi.
Bunda ko‘rinib turibdiki, ushbu qonun tadbirkorlik faoliyatini tartibga soluvchi
huquqiy normalarni amalga oshirishning butun huquqiy mexanizmini qamrab olgan.
Masalan, shartnoma intizomiga to‘xtaladigan bo‘lsak, bu iqtisodiy o‘sishning muhim
manbalaridan biridir. Amaliyotning ko‘p asrlik tajribasi shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy
munosabatlar, qaysi shaklda va qaysi davlatda rivojlanishidan qat’i nazar
, birinchi
navbatda, odamlar o‘rtasidagi tartibli munosabatlarning mavjudligidir, chunki bu
odamlar va ularning birlashmalari, iqtisodiy faoliyatning asosiy subyektlari hisoblanadi.
Bu shuni anglatadiki, tadbirkorlik faoliyatining yuqori samaradorligiga va zarur iqtisodiy
o‘sishga qat’iy intizom bilan erishish mumkin.
“Shartnoma intizomi”ga quyidagicha ta’rif berishimiz mumkin: shartnoma
intizomi shartnoma munosabatlarini o‘rnatish va amalga oshirish bo‘yicha qonun
talablariga barcha xo‘jalik yurituvchi subyektlar tomonidan qat’iy rioya etishidir. Ya’ni
bunda taraflar tomonidan kelishilgan shartnoma majburiyatlarini to‘g‘ri bajarish
talabidan tashqari, ular tomonidan shartnoma tuzish, bajarish, o‘zgartirish tartibini
belgilovchi normativ talablarga qat’iy
rioya qilish talablarini ham o‘z ichiga oladi.
O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik qonunchiligiga asosan, xo‘jalik shartnomasi
taraflarning kelishuviga muvofiq shartnomalarni o‘zgartirilish va bekor qilinishi mumkin.
Xo‘jalik shartnomasi qanday shaklda tuzilgan bo‘lsa, taraflarning uni o‘zgartirish yoki
bekor qilish to‘g‘risidagi kelishuvi ham shunday shaklda amalga oshiriladi. Xo‘jalik
shartnomasini bajarishdan bir taraflama bosh tortishga yoki xo‘jalik shartnomasining
shartlarini bir taraflama o‘zgartirishga yo‘l qo‘yilmaydi, qonunchilikda yoki shartnomada
nazarda tutilgan hollar bundan mustasno.Taraflardan birining talabi bilan xo‘jalik
shartnomasi iqtisodiy sudning qaroriga binoan faqat ikkinchi taraf xo‘jalik shartnomasini
jiddiy ravishda buzgan yoxud qonunda yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa
hollarda o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin. Taraflardan birining xo‘jalik
shartnomasini buzishi ikkinchi tarafga u xo‘jalik shartnomasi tuzishda umid qilishga
haqli bo‘lgan narsadan ko‘p darajada mahrum bo‘ladigan qilib zarar yetkazishi xo‘jalik
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
12 (2024) / ISSN 2181-1415
120
shartnomasini jiddiy buzish hisoblanadi. Bir taraf shartnomani o‘zgartirish yoki bekor
qilish haqidagi taklifga ikkinchi tarafdan rad javobi olganidan keyingina yoki taklifda
ko‘rsatilgan yoxud qonunda yoki
shartnomada belgilangan muddatda, bunday muddat
bo‘lmaganida esa o‘ttiz kunlik muddatda javob olmaganidan keyin, xo‘jalik shartnomasini
o‘zgartirish yoki bekor qilish to‘g‘risidagi talabni sudga taqdim etishi mumkin.
Shartnoma intizomi taraflarning o‘zaro kelishuvi bilan boshlanadi, shuning uchun
shartnoma intizomida shartlar faqat tuzilgan shartnoma doirasida yuzaga kelishi
mumkin. Masalan, shartnoma intizomini qo‘llash uchun asos majburiyatni lozim darajada
bajarmasl
ik, ya’ni majburiyatni buzish hisoblanadi. Endi bu o‘rinda qonun ustuvorligiga
e’tibor qaratish lozim, chunki qonun ustuvorligi, ijtimoiy munosabatlarni tashkil etish
usuli bo‘lib, uning yordamida qonuniylik va shartnoma intizomi rejimiga erishish
ta’minlanadi. Shartnoma intizomi va qonuniyligi qonun ustuvorligini ta’minlash natijasi
bo‘lib, ularning amaldagi holati mamlakatda mavjud huquqiy tartibot samaradorligini
muhim baholash ko‘rsatkichidir.
Tadbirkorlik faoliyatida tuziladigan fuqarolik huquqiy shartnomalarning ijrosini
ta’minlashda shartnoma intizomi muhim ahamiyat kasb etadi. Bular xo‘jalik
shartnomalarini tuzishning erkinligi, taraflarning o‘zaro manfaatdorligi, shartnoma
intizomiga rioya etish xamda taraflarning o‘zaro mulkiy javobgarligi taomill
ariga amal
qilish bilan bevosita bog‘liq. Qonuniylik singari, shartnoma intizomi ham ijtimoiy
munosabatlarni amalga oshirish uchun zarur huquqiy jarayondir. Ushbu huquqiy jarayon
funksional o‘zaro ta’sirning umumiy sohasini tashkil qiladi, chunki qonuniyli
k
bo‘lmaganda shartnoma intizomini ta’minlash mumkin emas. Qonuniylikdan farqli
o‘laroq, shartnoma intizomi qonun talablariga rioya qilish bilan cheklanmaydi. U qonun
osti hujjatlari, normativ-
huquqiy va huquqni qo‘llash hujjatlari talablariga, texnik va
tashkiliy qoidalarga, axloq va ishbilarmonlik odob-
axloq me’yorlariga, shuningdek
tadbirkorlik subyektlarining o‘zlari tomonidan tuzilgan shartnomalarda ishlab chiqilgan
o‘zaro bog‘liq xulq
-
atvorning huquqiy qoidalariga rioya qilishni o‘z ichiga oladi. Alba
tta
har qanday shartnoma o‘zini o‘zi tartibga solishga yo‘naltirilgan bo‘lsa
-da, qonunning
yuridik kuchiga tayanadi. Biroq qonun shartnomaviy munosabatlarni o‘z holicha tartibga
solmaydi. Qonun yo‘li bilan davlatning jamiyat xo‘jalik hayotiga aralashuvinin
g muayyan
belgilangan chegaralari mavjud bo‘ladi. Shartnoma esa, ommaviy va xususiy manfaatlar,
shu jumladan, fuqarolik muomalasi ishtirokchilarining manfaatlari iqtisodiy
muvozanatini vujudga keltiradi hamda saqlaydi. Har qanday qonun davlat nomidan qabul
qilinadi. Davlatning asosiy majburiyati, shaxsni uning huquq va erkinliklariga tahdid
solishi mumkin bo‘lgan har qanday faoliyatdan, shu jumladan, xususiy shaxslar
tomonidan tahdidlardan himoya qilishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
:
1.
Oʻzbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi.
2.
Oʻzbekiston Respublikasining xoʻjalik faoliyatini tartibga solish boʻyicha qonunlar.
3.
Ибратов Б. Тадбиркорлик ҳуқуқи. –Тошкент.: Молия, 2001.
4.
Z.O. Kuvandikov. Tadbirkorlik(biznes) huquqi. O‘quv qo‘l
lanma. SamDU 2023. 420 b.
