Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role and issues of ensuring innovative methodological
preparation for biology teachers
Mekhriniso KOILOVA
1
Bukhara State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 15 December 2024
Available online
25 January 2025
The article addresses certain issues related to ensuring the
methodological preparation of biology teachers for innovative
activities. Along with discussing how readiness for innovative
activities develops over a long period of time, theoretical
perspectives are presented on the key characteristics of
innovative activities, such as the drive for innovation and
creativity.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
innovative activity,
methodological preparation,
aspiration for novelty,
creativity,
interdisciplinary
connections,
main characteristics.
Биология фан ўқитувчиларнинг инновацион методик
тайёргарлигини таъминлашнинг ўрни ва масалалари
ANNOTATSIYA
Kalit so
‘
zlar:
инновацион фаолият,
методик тайёргарлик,
янгиликка интилиш,
креативлик,
фанлараро алоқадорлик,
асосий белгилар.
Мақолада биология фан ўқитувчиларнинг инновацион
фаолиятга методик тайёргарлигини таъминлашнинг
айрим
масалалари
қаламга
олинган.
Инновацион
фаолиятга тайёрлик узоқ вақт давомида шаклланиши
билан биргаликда янгиликка интилиш, креативликни
инновацион фаолиятнинг асосий белгилари ҳақида
назарий фикрлар билдирилган.
1
PhD, Department of Primary Education, Namangan State Pedagogical Institute.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
467
Роль
и
задачи
обеспечения
инновационно
-
методической подготовки учителей биологии
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
инновационная
деятельность,
методическая подготовка,
стремление к новому,
креативность,
межпредметные связи,
основные характеристики.
В статье рассматриваются вопросы методической
подготовки учителей биологии к инновационной
деятельности. Помимо формирования готовности
к
инновационной работе, на протяжении длительного
времени обсуждались теоретические аспекты, связанные с
ключевыми
характеристиками
творчества
и
инновационной активности.
КИРИШ
Маълумки, ҳар қандай мутахассиснинг таёргарлик даражаси, авваламбор,
ўқитувчининг касбий тайёргарлигига боғлиқ бўлганлиги учун ҳам, ўқитувчи
маълум бир маънода жамиятнинг интеллектуал, маънавий ва маданий тараққиёт
даражасини аниқлаб беради. Инновацион фаолият педагогик маданиятнинг муҳим
таркибий қисми сифатида
тадқиқ қилиб келинган. Ижтимоий
-
иқтисодий ва
илмий
-
техникавий тараққиёт даврида ахборотлар оқими тез ўзгаради,
билимларнинг маънан “эскириши” юз беради, касбий педагогик меҳнат табиати
эса малака даражасини ўз вақтида янгиланишини талаб қилади. Шунинг учун ҳам
бўлажак ўқитувчиларни инновацион фаолиятга тайѐрлашнинг самарадорлигини
ошириш муаммоси педагогика назариясининг биринчи даражали вазифаси бўлиб
қолаверади, унинг амалий йўналишлари эса кенг кўламдаги ўзаро боғлиқ ва ўзаро
алоқадор масалалар ечимига қаратилади
.
Ҳамдўстлик
давлатлари ва Республикамизда олиб борилган илмий тадқиқот
ишларида, педагог кадрларни инновацион муҳитдаги педагогик фаолиятга
умумпедагогик тайёргарликнинг таркибий қисми сифатида ёки олий таълимдан
кейинги таълимда тайѐрлаш масалалари қаралган бўлиб, олий таълим
муассасасида бўлажак фан ўқитувчисини инновацион педагогик фаолиятга
назарий ва амалий тайёргарлигининг яхлитлигини назарда тутувчи комплекс
тайёрлаш масаласи алоҳида ўрганилмаган. Инновацион ёндашувнинг баъзи
муаммолари мамлакатимиз педагог олимларидан А.Абдуқодиров, Н.Азизходжаева,
Б.Адизов, Н.Сайидаҳмедов, Ж.Йўлдошев, Ф.Юзликаев, Р.Джураев, Ш.Мардонов,
Ў.Толипов, Д.Юнусова, С.Бозорова, М.Жуманиёзова, Ш.Шодмонова, Р.Сафарова,
А.Чориев, М.Қуронов, О.Мусурмонова, Б.Фарберман, С.Ғуломов, М.Лутфуллаев,
У.Нишоналиевларнинг илмий тадқиқотларида ўз аксини топган [1].
Янгилик ва ижод кенг ва тор маънода талқин қилинади. Тор маънода янги,
бетакрор тизимни яратиш; кенг маънода –
педагогик жараёнда мунтазам пайдо
бўлувчи муаммоларни англаш ва ҳал этишга йўналтирилган фаолият сифатида
қаралади. Янгилик ва ижод ҳар қандай педагогик фаолиятнинг касбий муҳим
қисмидир. Шундай қилиб, ижод ва янгиликни таълим жараёнида янгиликни
яратиш ва қўллаш сифатида тасаввур қилиш мумкин. Л.Д.Лебедева
тадқиқотларида «янгилик» тушунчасига таълим
-
тарбия технологияларини
яхшилаш ва ривожлантириш мақсадида онгли ўзгартиришлар киритиш, бунда
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
468
ўзгаришлар ҳар доим ҳам мутлақ янги ғоя ёки шакл бўлмаса ҳам замонавий вазият
учун янги бўлиши керак, деб қаралади [2]. О.С.Гребенюк, Т.Б.Гребенюклар
фикрига кўра янгилик энг кам сарф
-
ҳаражат ва уни рўёбга чиқаришнинг энг
маъқул тартибида янгиликни киритишдан олинадиган максимал натижани
кафолатлайди.
Инглиз профессори В.Р. Спенсер “Инновация –
бу аниқ вазиятда мутлақо
янги нарса, биз буни англаганимизда фойдаланишимиз мумкин”. Россиялик
олимлар А.Кулагин “Инновация –
бу инновацион, ишлаб чиқариш, институционал
молиявий, илмий
-
техник ва бошқа соҳалардаги янгиликдир” деб таъриф
берадилар. Д.Форининг “инновацион имкониятлар
-
бу мунтазам равишда
комбинациялашган билимларни кашф қилиш, улардан фойдаланиш демакдир.
Бунда комбинациялашган жараёнларда асосий эътибор бериладиган жиҳат –
бу
билимдир” деб таъкидлайди. И.Балабанов “Инновация
-
капитални янги техника
ёки технологияга, ишлаб чиқаришни ташкил қилиш, меҳнат, хизмат кўрсатиш ва
бошқарувнинг янги шаклларига, жумладан, янгича назорат ва ҳисоб шакллари,
режалаштириш ва таҳлил усулларига киритишдан олинган, моддий тус олган
натижадир” деб таърифлаган. Педагогик нуқтаи назардан эса, замонавий таълим
тизимида амалга оширилаётган инновацион жараёнлар, аввало, инсон
фаолиятининг барча соҳаларида рақамли технологияларидан фаол фойдаланиш
билан боғлиқ ва биринчи навбатда таълимнинг сифати ва самарадорлигини
оширишга қаратилгандир. Шу муносабат билан талабаларнинг касбий инновацион
фаолияти тубдан бошқача маъно касб этади.
Инновацион фаолиятнинг моҳияти ва мазмуни шундан иборатки, талабалар
учун таълим соҳасидаги ҳар қандай янгилик ўқитувчи томонидан амалга
оширилгандагини юзага чиқади. Яъни, таълим жараёнида талабаларни объектдан
субъектга айлантириш, биринчи навбатда, ўқитувчининг касбий компетентлигига
боғлиқдир. Биология ўқитувчиси педагогик фаолиятининг инновацион муҳити
сифатида ўрганиш, узлуксиз таълим мазмуни, уни ўқитиш методлари ва
воситаларидаги янгиликларни чуқур илмий таҳлил қилиш орқали, биология
таълимига киритилаётган янгиликларни таснифлаш, биология ўқитувчисининг
инновацион педагогик фаолияти мазмунини аниқлаш, олий таълим муассасасида
бўлажак биология
ўқитувчисини инновацион педагогик фаолиятга тайѐрлашнинг
назарий ва амалий асосларини ишлаб чиқиш.
ТАҲЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР
Шуни
алоҳида
такидлаш
лозимки,
мамлакатимизда
инновацион
жараѐнларни
шиддат
билан
ривожланиши
натижасида
инновацион
инфратузилмага эҳтиёж сезилди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020
йил 12 августдаги «Кимё ва биология йўналишларида узлуксиз таълим сифатини
ва илм
-
фан натижадорлигини ошириш чора
-
тадбирлари тўғрисида»ги 4805
-
сонли
қарорининг
9-
бандида белгиланган вазифалар ижросини таъминлаш мақсадида
кимё ва биология фанлари йўналишларида узлуксиз таълим сифатини ошириш,
таълим муассасалари учун илғор хорижий тажриба асосида замонавий ўқув ва
илмий адабиётларни яратиш ҳамда илм
-
фан натижаларидан фойдаланишда
таълим, илм
-
фан ва ишлаб
чиқариш соҳалари ўртасида ўзаро яқин мулоқот ва
ҳамкорликни йўлга қўйиш вазифалари белгиланди. Бўлажак ўқитувчиларнинг
методик тайёргарлигини такомиллаштириш узоқ муддатли, мураккаб жараён
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
469
бўлиб, ушбу жараённинг муваффақиятли якунланиши умумий педагогик
фаолиятни мазмун ва методик жиҳатдан тўғри ташкил этиш, юқори
самарадорликка эга бўлиш ва кенг кўламли ахборотлардан фойдаланишдан
иборат. Олий таълим ва халқ таълими ходимларини қайта тайёрлаш ва уларнинг
малкасини оширишга ихтисослашган таълим муассасаларида биология
ўқитувчиларининг
методик
тайёргарлигини
такомиллаштириш
учун:
биринчидан, бевосита таълим сифат кўрсаткичларининг моҳиятини белгилаш;
касбий йўналиши бўйича бўлажак ўқитувчиларга қуллайлик яратадиган
методларни қўллаш, ўзига хос таълим
-
тарбия муҳитининг ташкил топиши
натижасида ўқув муассасининг имиджини вужудга келтириш; иккинчидан,
бўлажак биология ўқитувчиларининг ўзлаштираётган назарий билимларини
нафақат педагог орқали, балки ташқи манбалардан ола билиши, кенг миқёсда
тафаккур юрита олишга
ўргатиш лозим, бу бўлажак ўқитувчининг методик
таёргарлигини намоён этиши учун оптимал шартшароитлари моделларини юзага
келтиради; учинчидан, олий таълим муассасалари лабораторияларида илмий
тадқиқот ишларини кенг кўламда олиб боришнинг ташкил этилишини йўлга
қўйиш. Бу таълим
-
тарбия жараёнида инсоний, молиявий, моддий
-
техник
ресурсларни оптимал ишлатишга имкон беради [3]. Олий таълим ва халқ таълими
ходимларини қайта тайёрлаш ва уларнинг малкасини оширишга ихтисослашган
таълим муассасаларида биология ўқитувчиларининг методик тайёргарлигини
такомиллаштиришда биологиянинг амалиёт билан алоқасини таъминлаш, илмий
ва инновация ютуқларини амалиётга жорий этишнинг самарали механизмларини
яратиш, касбий фаолияти давомида узлуксиз равишда методик тайёргарлик
даражасини
ошириб
бориш,
ижодий
тафаккурини
ривожлантиришга
йўналтирилган технологияларни жорий этиш зарур.
Инновацион ёндашув ўқитувчидан олган билим ва кўникмаларини
амалиётга қўллашни эмас, балки уларни доимий такомиллаштиришни талаб
этади. Мазкур талаб билан
боғлиқликда ўз навбатида ўқитиш методларини
танлаш тизими ҳам ўзгаради. Ўқитиш методларини танлаш ва амалаѐтга жорий
этиш ўз навбатида таълим жараѐнига қўйиладиган талабларга мувофиқ
компетенцияларни такомиллаштиришдан иборат бўлади. Бўлажак ёш педагог
учун олий таълим муассасасида таълим олиш жараёни педагогик фаолиятни
муваффақиятли амалга оширишда касбий жиҳатдан аҳамиятли саналган билим,
кўникма, малака ва сифатни шакллантириш, ривожлантириш ҳамда ўзини
-
ўзи
такомиллаштиришнинг энг муҳим давридир. Бўлажак биология ўқитувчилари
таълим жараёнида билим асосларини эгаллаш жараёнида уларнинг тафаккури ҳам
шакллана боради. Улар шахснинг эҳтиёж, имкониятларини аниқ режа ва
дастурлар, методлар асосида амалга ошириш, шахснинг мустақил фаолиятида
самарали ўрин тутадиган аниқ физик тушунчалар, биологиянинг қонуният
асослари ва улардан фойдаланиш йўлйўриқлари, мустақил фаолият кўрсатишда
зарур бўладиган барча билим, кўникма ва малакалар мажмуини ўзлаштиришни,
ҳаётда
қайси соҳани танлашидан қатъи назар, эҳтиёж даражасида биология
бўйича тайёргарликни шакллантириши, биология билим асосларидан тўғри ва
мақсадга мувофиқ ҳолда фойдалана олишдир [4]. Улар шахс баркамоллигини
белгиловчи асосий сифатларни ифодалайди. Олий таълим ва халқ таълими
ходимларини қайта тайёрлаш ва уларнинг малкасини оширишга ихтисослашган
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
5
№
6 (2024) / ISSN 2181-1415
470
таълим муассасаларида бўлажак биология ўқитувчисини методик тайёргарлигини
такомиллаштиришда уларни ўқитиш ва масалалар ечиш методикаси, лаборатория
ишларини бажариш, педагогик ва ахборот технологияларига амал қилиш, мазкур
фан мавзулари ва мазмунига қараб ўқитиш методларини танлаш ҳақида тегишли
билим ва кўрсатмалар бериш, илғор методик тажрибалар билан таништириш
кабилар муҳим ҳисобланади. Улар биология ўқитиш методикаси сирларини, бу
фан бўйича билим, малака, кўникмага эришишнинг самарали ва оптимал
йўлларини ўрганиши, унинг дастури билан ишлаш, уни таҳлил қилиш, фан
мазмунини соатлар бўйича тақсимлаш ва уни ўқитиш бўйича методик йўл
-
йўриқлар ҳақида тушунчаларга эга бўлиши лозим.
ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР
Юқоридагилар асосида қуйидагиларни амалга ошириш мақсадга
мувофиқдир: мактаб таълимида “инновацион фаолият” тушунчаларини “моддий”
англаши учун зарур бўлган педагогик омилларни ишга тушуриш; макатба
таълимида биология фанини олдига қўйилаган янги талаблар асосида ишларни
янада жадаллаштириш, инновацион фаолиятни ташкил этилишини назарда
тутган ҳолда, таълим сифатини ривожлантиришда инновацион фаолиятга урғу
бериш; янгиликни ўрганишга интилаётган ўқитувчиларни моддий ва маънавий
рағбатлантириш тизимини барпо этиш ва ҳоказо. Бу каби амалий ишларни амалга
ошириш натижасида мамлакатимизда инновацион фаолият янада ривожланади ва
унинг оқибатида инновацион фаолиятнинг сифати ва самарадорлиги
таъминланади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. Mekhriniso KOYILOVA. The need for professional competence development in
the training of senior nurses. Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации
–
Society
and
innovations
Journal
home
page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
2. Кhoyilova Mekhrinis
o Djuraevna MIDDLE EUROPEAN SCIENTIFIC BULLETIN
ISSN 2694-9970 Middle European Scientific Bulletin, VOLUME 17 Oct 2021
Copyright (c) 2021 METHODS OF FORMATION OF POSITIVE BEHAVIOR IN
ADOLESCENTS.
3. Koilova, M. (2023). DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES IN THE
TRAINING OF SENIOR NURSES THROUGH THE STRUCTURAL ANALYSIS OF
PROFESSIONAL COMPETENCE AND PROFESSIONAL MOBILITY. Евразийский журнал
академических исследований, 3(9), 137
- 141.
4. Koilova , M. (2023). DEVELOPMENT OF CREATIVE ABILITIES IN THE
TRAINING OF SENIOR NURSES THROUGH THE STRUCTURAL ANALYSIS OF
PROFESSIONAL COMPETENCE AND PROFESSIONAL MOBILITY.
Евразийский журнал
академических исследований, 3(9), 137–141. извлечено от
https://in-
academy.uz/index.php/ejar/article/view/20623
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.8371586
5. Койилова, М. (2024). ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ОСНОВА ЗДОРОВЬЕСОЗИДАЮЩЕЙ
ФУНКЦИИ
ОБРАЗОВАНИЯ.
Центральноазиатский
журнал
академических
исследований,
2(12),
142–149.
извлечено
от
https://in-
academy.uz/index.php/cajar/article/view/42520
