Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methods of improving the credit-module system of training
in higher education
Abdullajon ERMUKHAMEDOV
1
Kokand University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
This article is devoted to the analysis of methodological
approaches to increasing the efficiency of the credit-module
system of training in higher education. The study considers the
basic principles of the system, methods for optimizing the
educational process and developing individual approaches to
students. The credit-module system allows students to study
freely and independently, but methodological and systematic
approaches are required for its effective functioning. The article,
in particular, shows the advantages that the credit-module
system provides to students, the methods necessary for its
improvement, and the importance of this system in the
educational process. Based on the analysis, it is emphasized that
pedagogical, psychological, and technological approaches are
needed for the effective functioning of the system.
2181-1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp208-219
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
higher education,
credit-module system,
methodology,
educational process,
student,
pedagogy,
psychology.
Oliy
ta’limda
o‘qitishning
kredit-modul
tizimini
takomillashtirish metodlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
oliy ta’lim,
kredit-modul tizimi,
metodika,
ta’lim jarayoni,
talaba,
pedagogika,
psixologiya.
Ushbu maqola oliy ta’limda o‘qitishning kredit-modul
tizimining
samaradorligini
oshirish
bo‘yicha
metodik
yondashuvlarni tahlil qilishga bag‘ishlangan. Tadqiqotda
tizimning
asosiy
prinsiplari,
o‘quv
jarayonining
optimallashtirilishi va talabalarga individual yondashuvlarni
rivojlantirish metodlari ko‘rib chiqiladi. Kredit-modul tizimi
o‘quvchilarga erkin va mustaqil o‘qish imkonini beradi, lekin
uning samarali ishlashi uchun metodologik va tizimli
yondashuvlar talab etiladi. Maqolada, xususan, kredit-modul
1
Master degree student, Kokand University. E-mail: abdullaermukhamedov1@gmail.com
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
209
tizimining talabalarga taqdim etadigan afzalliklari, uni
takomillashtirish uchun zarur bo‘lgan metodlar va bu tizimning
ta’lim jarayonidagi ahamiyati ko‘rsatilgan. Tahlil asosida
tizimning samarali ishlashi uchun pedagogik, psixologik va
texnologik yondashuvlar kerakligi ta’kidlanadi.
Методы
совершенствования
кредитно-модульной
системы обучения в высшем образовании
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
высшее образование,
кредитно-модульная
система,
методика,
учебный процесс,
студент,
педагогика,
психология.
Статья посвящена анализу методических подходов к
повышению эффективности кредитно-модульной системы
обучения
в
высшей
школе.
В
исследовании
рассматриваются ключевые принципы данной системы,
методы оптимизации образовательного процесса и
разработки индивидуальных подходов к обучению
студентов. Кредитно-модульная система предоставляет
студентам больше возможностей для свободного и
самостоятельного обучения, однако для её эффективного
функционирования
необходимы
продуманные
методические и системные решения. В статье подробно
освещаются преимущества, которые кредитно-модульная
система предлагает студентам, а также методы,
направленные на её совершенствование. Особое внимание
уделено значению этой системы в современном
образовательном процессе. На основе проведённого
анализа подчёркивается, что для эффективной реализации
кредитно-модульной системы требуется комплексный
подход, включающий педагогические, психологические и
технологические аспекты.
KIRISH
Oliy ta’lim tizimi dunyo miqyosida tezkor rivojlanishni kuzatilmoqda va uning
asosiy maqsadi nafaqat zamonaviy bilimlarni berish, balki talabalarni jamiyatda faol va
ma’naviy yetuk shaxslar sifatida tarbiyalashdir. Shu sababli oliy ta’limni takomillashtirish,
yangi pedagogik metodlar va tizimlarni joriy etish zarurati tobora muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Bunday yondashuvlardan biri – kredit-modul tizimi (KMT) hisoblanadi.
Kredit-modul tizimi (KMT) – bu talabalarni ta’lim jarayonida faol ishtirok etish, o‘z
vaqtida va sifatli o‘qish, ko‘nikmalarni rivojlantirish va shu bilan birga, o‘qish jarayonini
samarali tashkil etish maqsadida yaratilgan tizimdir. U talabalarga o‘z yuku va o‘quv
dasturini o‘zaro kelishgan va rejalashtirilgan holda bajarish imkoniyatini beradi. Bu
tizimning asosiy vazifasi – talabaning ma’lum bir bilimni olish uchun kerakli vaqt va
resurslarni muvofiqlashtirishdir.
Tarixiy nuqtai nazar
Kredit-modul tizimi XX asrning oxirlarida, ayniqsa, Yevropa va AQShda, oliy ta’lim
tizimining globalizatsiyalashuvi va talablarga javob berish uchun joriy qilingan.
O‘zbekiston Respublikasida esa kredit-modul tizimi 2000-yillarning boshlarida birinchi
marta joriy qilindi va 2017-yilda “Oliy ta’lim tizimida kredit-modul tizimining joriy
etilishi”ga oid hukumat qarorlari chiqarildi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
210
Kredit-modul tizimining takomillashtirilishi bir necha bosqichda amalga oshirilgan.
2000-yillarning boshlarida ushbu tizimni joriy etishda asosan o‘quv reja va dasturlari,
fanlar orasidagi bog‘liqlik va modul asosida kurslar tashkil etishga urg‘u berilgan.
Keyinchalik, 2017-yildan boshlab, O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim muassasalarida
kredit-modul tizimining yanada kengaytirilishi va samarali joriy etilishi uchun metodik
qo‘llanmalar ishlab chiqildi.
Kredit-modul tizimining takomillashtirish metodlari
O‘quv dasturlari va modul tuzilmasinituzilma yanada moslashtirish:
Oliy ta’lim tizimida o‘quv dasturlari va modul tuzilmasini yanada moslashtirish –
talabalar uchun ta’lim jarayonini samarali va moslashuvchan qilishning asosiy usulidir. Bu
jarayonni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun bir qator metodlar va yondashuvlar
qo‘llaniladi. O‘quv dasturlarining va modullarning talabalar ehtiyojlariga, zamonaviy ish
bozoridagi talablar va ilmiy rivojlanishning tezkor o‘zgarishlariga mos bo‘lishi zarur.
O‘quv dasturlarining interaktiv va amaliy asosda tuzilishi
O‘quv dasturlari zamonaviy pedagogik yondashuvlarga asoslanib, faqat nazariy
bilimlarni berish bilan cheklanmay, talabalarni amaliy faoliyatga jalb qilishga qaratilishi
kerak. Bu jarayonda o‘quv modullarining tuzilmasini interaktiv, tajriba asosida o‘rgatish
usullari orqali samarali amalga oshirish mumkin. Masalan:
Amaliy mashg‘ulotlar
va
case-study
(vaziyatni tahlil qilish) asosidagi o‘quv
modullari.
Simulyatsiyalar
va
interaktiv platformalar
orqali real hayotdagi muammolarni
hal qilishga yo‘naltirilgan modullar.
Laboratoriya ishlari
va
amaliyotlar
ni kengaytirish orqali nazariy bilimni real
dunyo bilan bog‘lash.
Bunday yondashuv talabalar uchun o‘quv jarayonini qiziqarli va foydali qiladi, ularni
o‘rgangan bilimlarni hayotda qo‘llay olishga tayyorlaydi.
Modullarning ko‘proq moslashuvchanligi va qismlarga bo‘linishi
Kredit-modul tizimi talabalar o‘zlariga qulay va kerakli bo‘lgan o‘quv modullarini
tanlashda erkinlikka ega bo‘lishini ta’minlaydi. O‘quv modullarini qismlarga ajratish,
talabalar uchun moslashuvchan va shaxsiylashtirilgan ta’lim jarayonini yaratadi. Masalan:
Modullarning kichik qismlarga ajratilishi
va har bir qismni alohida baholash
imkoniyatini yaratish. Bu, talabaga o‘z o‘quv yukini boshqarish va o‘z vaqtida o‘rganishga
yordam beradi.
Shaxsiylashtirilgan o‘quv rejalari
yordamida talaba o‘z qiziqishlari va
ehtiyojlariga mos ravishda modullarni tanlashi mumkin.
Multidissiplinar yondashuvni joriy etish
O‘quv dasturlari va modullari faqat bir soha yoki fan doirasida cheklanmasdan,
talabalarni turli fanlar va yo‘nalishlar bo‘yicha keng bilimlar bilan ta’minlashga qaratilgan
bo‘lishi kerak. Bu yondashuv talabalarga bir nechta sohalar o‘rtasidagi aloqalarni
tushunishga yordam beradi. Misol uchun:
Ijtimoiy fanlar va tabiiy fanlar o‘rtasida integratsiya:
Ekologiya, iqtisodiyot va
siyosatshunoslik kabi fanlar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar talabalarni kompleks
muammolarni hal qilishga tayyorlaydi.
Texnologiya va san’at:
Dizayn, muhandislik va san'atni birlashtirish orqali
yaratuvchan va texnik yondashuvlar birlashtiriladi.
Onlayn va masofaviy ta’lim usullarini qo‘llash
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
211
Zamonaviy o‘quv dasturlari va modullari onlayn platformalar orqali taqdim etilishi
mumkin. Bu talabalarga o‘z vaqtida o‘qish imkoniyatini yaratadi va geografik cheklovlarni
bartaraf etadi. Masalan:
Masshtabli onlayn kurslar (MOOC):
Keng auditoriyaga ta’lim berish
imkoniyatini yaratadi. Yirik universitetlar va ta’lim platformalari onlayn kurslar orqali
dunyoning turli burchaklaridan talabalarni qamrab olishadi.
Interaktiv video darslar
va
virtual laboratoriyalar
yordamida talabalar nazariy
bilimlarni amaliyot bilan bog‘lashlari mumkin.
Doimiy yangilanish va yangiliklarni kiritish
O‘quv dasturlarining va modullarining doimiy yangilanib borishi, ularni zamonaviy
texnologiyalar va fan sohalaridagi yangiliklar bilan uyg‘unlashtirish muhimdir.
Bu talabalarni yangiliklarga tez moslashishga va amaliyotda faol bo‘lishga tayyorlaydi.
Masalan:
Texnologik yangiliklar:
AI, blockchain, robototexnika kabi yangi texnologiyalarni
o‘quv dasturlariga kiritish talabalarni kelajakdagi kasblarga tayyorlashga yordam beradi.
Ijtimoiy va iqtisodiy o‘zgarishlar:
O‘quv dasturlariga ijtimoiy va iqtisodiy
o‘zgarishlar, global muammolarni o‘rgatadigan modullarni kiritish talabalarga zamonaviy
dunyoqarashni shakllantiradi.
O‘quv dasturlari va modul tuzilmasini yanada moslashtirish, oliy ta’limda
talabalarni nafaqat bilim bilan ta’minlash, balki ularni amaliy faoliyatga tayyorlash, global
ish bozoridagi talablar bilan uyg‘unlashtirishni o‘z ichiga oladi. Bunday o‘quv tizimi
talabalarni innovatsion, multidissiplinar va amaliy bilimlar bilan ta’minlab, ularga
zamonaviy dunyoda muvaffaqiyatli faoliyat yuritish uchun zarur bo‘lgan ko‘nikmalarni
o‘rgatadi.
Kreditlarni aniqlash va baholash tizimlarini takomillashtirish:
Kredit-modul tizimi samarali ishlashi uchun o‘quv yuki va baholash mezonlarini
aniq belgilash zarur. Bu tizimda, har bir modul yoki kurs o‘zining kredit birligi bilan
baholanadi va talabalar uchun aniq natijalar, masalan, amaliy topshiriqlarni bajarish, kurs
ishlari, imtihonlar va boshqa baholash vositalari orqali olinadi.
Jadval 1:
Bu jadval orqali, kreditlarni aniqlash va baholash tizimlarini takomillashtirishning
asosiy tamoyillari va ular uchun amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan
chora-tadbirlarni ko‘rish mumkin
Yo‘nalish
Ahamiyati
Takomillashtirish
choralari
Misollar
Kreditlar tizimining
shaffofligi
O‘quv jarayonida
ishonchni oshirish va
talabalar uchun
tushunarlilikni
yaratish
Tizimning aniq va ochiq
bo‘lishi uchun o‘quv
dasturlari va modullarning
batafsil tavsifi
O‘quv dasturlarining
to‘liq tavsifi va o‘quv
materiallari
platformalarda mavjud
bo‘lishi
Kreditlarsamaradorligini
oshirish
O‘quv dasturlarini va
modullarini amaliy
faoliyat bilan
yaxshilash
Modullarning amaliyoti,
tajriba va simulyatsiya
asosida tuzilishi
Amaliy mashg‘ulotlar va
case-study o‘quv
metodlarini joriy etish
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
212
Baholash tizimining
adolatliligi
O‘quvchilarning
bilimini adolatli va
to‘g‘ri baholash
Baholash me’yorlarining
aniq va o‘z vaqtida e'lon
qilinishi, ko‘p turdagi
baholash metodlaridan
foydalanish
Nazariy va amaliy
ishlanmalarni
birgalikda baholash,
shuningdek, peer
review (hamkorlar
baholash) tizimi
Kreditlarni tanlash va
kombinatsiya qilishning
moslashuvchanligi
Talabalarga o‘z
o‘qish rejalarini
tuzishda erkinlik
berish
Talabalarga turli
modullarni tanlashda
ko‘proq erkinlik berish va
o‘ziga moslashtirilgan o‘quv
rejasini yaratish
Maxsus individual o‘quv
rejalarini yaratish
imkoniyatini taqdim
etish
Kreditlarni qo‘llash va
baholashda
texnologiyalardan
foydalanish
Ta’limni
raqamlashtirish va
samarali boshqarish
Onlayn baholash tizimlarini
joriy etish,
avtomatlashtirilgan
baholash va fikr-
mulohazalar tizimini
yaratish
LMS (Learning
Management System)
platformalarida testlar
va avtomatik baholash
tizimlari
Kreditlar tizimini doimiy
yangilash va monitoring
qilish
Tizimni zamon
talablariga
moslashtirish va
yangilab turish
Har yili o‘quv
dasturlarining yangilanishi
va ta’lim jarayonining
samaradorligi bo‘yicha
monitoring o‘tkazish
O‘quv dasturlari va
modullarining yillik
baholashlari,
talabalardan fikrlar
yig‘ish
Kreditlar tizimi bo‘yicha
talabalar va o‘qituvchilar
fikrini inobatga olish
Tizimning amaldagi
holatini yaxshilash
Talabalar va
o‘qituvchilardan o‘quv
jarayonining sifatini va
kredit tizimining
samaradorligini baholash
So‘rovnomalar,
intervyular va ochiq
forumlarda fikr olish,
tahlil qilish
Kreditlarni qiymatlash va
aloqalarni mustahkamlash
Ta’lim va ish
bozorining
talablariga
moslashish
O‘quv dasturlari va
modullarining ish
bozoridagi talablar bilan
aloqasini mustahkamlash
Ish beruvchilar bilan
hamkorlikda yangi
modullarni yaratish va
ularni baholash
O‘quv jarayonida yirik
o‘zgarishlarga qarshi
tayyorlik
O‘quv tizimining
samaradorligini
ta’minlash
Ta’lim tizimidagi yirik
o‘zgarishlarga qarshi
moslashuvchanlikni
kuchaytirish, yangi
texnologiyalarni joriy etish
Texnologik
yondashuvlar va
innovatsiyalarni
(masalan, AI, big data)
ta’lim tizimiga
integratsiya qilish
Ta’lim sifatini monitoring qilish va tahlil etish:
Oliy ta’lim muassasalarida kredit-modul tizimining muvaffaqiyatli ishlashi uchun
ta’lim sifatini doimiy ravishda monitoring qilish zarur. Shuningdek, ta’lim sifatini baholash
uchun yangi metodlar joriy etilishi zarur. Masalan, 2021-yilda O‘zbekistonda tashkil
etilgan “Yuqori ta’lim sifatini oshirish markaziy” talabalarning o‘qish jarayonidagi
muvaffaqiyatlarini tahlil qilishga va o‘qitish metodlarini yangilashga katta e’tibor
qaratmoqda.
Talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida kommunikatsiyani rivojlantirish:
Modul asosida o‘qish jarayonini yanada samarali qilish uchun o‘qituvchilar va
talabalar o‘rtasida doimiy muloqot zarur. O‘qituvchilar talabalar bilan o‘quv jarayonida
faol muloqotda bo‘lishi, savollarni tez va aniq javob berishi, shuningdek, o‘qitishning
individual uslublarini ishlab chiqish kerak. Bu metod talabalarni o‘z bilimlarini yanada
mustahkamlashga va o‘z qiziqishlari asosida o‘qishlariga yordam beradi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
213
Diagramma 1. Talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida kommunikatsiyani rivojlantirish
Xalqaro tajriba va metodlarni integratsiya qilish:
O‘zbekiston ta’lim tizimida xalqaro tajriba va metodlarni integratsiya qilish ham
kredit-modul tizimining samaradorligini oshiradi. 2019-yilda Boloniya jarayonining
integratsiyasi doirasida ko‘plab Yevropa oliy ta’lim muassasalari bilan hamkorlik
o‘rnatildi, bu esa ta’limda sifatni oshirishga, talabalar uchun yanada ko‘proq imkoniyatlar
yaratishga olib keldi.
Kredit-modul tizimi oliy ta’lim muassasalarida talabalar uchun ta’lim jarayonini
samarali tashkil etish va sifatni oshirishning muhim vositasi bo‘lib xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasida bu tizimni takomillashtirish uchun ko‘plab metodlar va
yondashuvlar qo‘llanilmoqda, va bu jarayon davom etmoqda. Xalqaro tajriba, yangi
metodlar va pedagogik yondashuvlarni joriy etish orqali kredit-modul tizimi yanada
samarali bo‘ladi va talabalarga yuqori sifatli ta’lim olish imkoniyatlarini yaratadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Kredit-modul tizimining metodik jihatlari haqida bir qator ilmiy tadqiqotlar mavjud.
B. V. Ginzburgning ishlarida kredit-modul tizimining asosiy prinsiplaridan biri sifatida
talabalarga erkinlik va mustaqillikni ta’minlash ta’kidlanadi. Unga ko‘ra, bu tizim
talabalarga nafaqat bilim olishda, balki ularni o‘qish va o‘rgatish metodologiyasini
tanlashda ham erkinlik beradi [1]. Shuningdek, N.A. Zaytseva kredit-modul tizimi
ta’limning sifatini oshirishga yordam berishini, lekin u samarali ishlashi uchun
metodologik yondoshuvlar va individual yondoshuvlar zarur ekanligini ta’kidlaydi [2].
O‘zbekistonda ham, Oliy ta’limda kredit-modul tizimi keng qo‘llanilmoqda. M.X. Nasimov
va I.X. Turg‘unovlarning tadqiqotlarida, tizimni samarali ishlatish uchun pedagogik
metodlar va texnologiyalarning ahamiyati ko‘rsatilgan [3]. Shuningdek, X.Z. Mahmudov va
R.B. Ergashevning izlanishlarida talabalarga individual yondashuvlarning ta’lim
jarayonidagi rolini o‘rganishga alohida e'tibor qaratilgan [4]. Bu tadqiqotlarda kredit-
modul tizimining samarali ishlashi uchun zarur metodik yondoshuvlar, shuningdek,
talabalarga ta’lim berishda zamonaviy texnologiyalardan foydalanish zarurligi qayd
etilgan.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
214
METODLAR
Oliy ta’limda o‘qitishning kredit-modul tizimini takomillashtirish metodlari turli
davrlarda va turli o‘quv muassasalarida qo‘llanilmoqda. Bu tizimning takomillashtirilishi
ta’limning sifatini oshirish, o‘quv jarayonini soddalashtirish va talabalarning o‘qish
jarayonida faol ishtirokini ta’minlashga yordam beradi. Quyida, kredit-modul tizimining
takomillashtirilishi bo‘yicha asosiy metodlarni yillar va misollar bilan keltiraman.
Kredit tizimi va modul tizimi asosida o‘qitish (1990-yillar)
Kredit tizimi, asosan, 1990-yillarda Yevropa va AQShda rivojlanishni boshladi. Bu
tizimning asosiy maqsadi talabalarga o‘z ta’lim jarayonlarini boshqarishda ko‘proq
erkinlik berish va o‘qishning fleksibilitesini ta’minlash edi.
Misol:
Yevropa universitetlari
(masalan, Germaniya va Britaniya) o‘zlarining o‘quv
dasturlarini kredit tizimiga o‘tkazdi, bunda har bir kurs yoki fan modulga bo‘lingan va
talabalarga ma’lum kreditlar taqdim etilgan.
AQSh universitetlari
da bu tizim ko‘proq talabalarga kurslar va darslarni
tanlashda erkinlik berdi, bu esa ta’limni individuallashtirishga yordam berdi.
Bologna jarayoni (2000-yillar)
Bologna jarayoni, 1999-yilda Yevropada boshlangan va 2000-yillarda boshqa
davlatlarga ham ta’sir qilgan, o‘quv tizimlarini harmonizatsiya qilishga qaratilgan
tashabbusdir. U kredit tizimining keng tarqalishiga olib keldi va o‘qitish metodlarini
takomillashtirishda muhim rol o‘ynadi.
Misol:
Bologna jarayoni doirasida
Yevropa universitetlarida kredit-modul tizimi
yagona standartlarga asoslanib, talabalarga o‘qish jarayonini o‘z ehtiyojlariga
moslashtirish imkonini berdi. Har bir modulning o‘ziga xos mezonlari va kredit ballari
mavjud bo‘lib, bu tizim orqali ta’lim sifatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar amalga
oshirildi.
Rossiya va MDH mamlakatlarida
ham kredit tizimi va modul asosida o‘qitish
jarayonini bosqichma-bosqich joriy qilish boshlandi.
Blended learning (aralash o‘qitish) (2010-yillar)
2010-yillar boshlanishida, texnologiyalarning rivojlanishi va onlayn ta’limning
kengayishi bilan blended learning (aralash o‘qitish) metodlari keng tarqala boshladi. Bu
metodda talabalar an'anaviy darslar bilan birga onlayn kurslarda ham ishtirok etadilar.
Kredit-modul tizimi bu yondashuvga juda mos keladi, chunki talabalarga ko‘proq erkinlik
va moslashuvchanlik beradi.
Misol:
O‘zbekiston va Markaziy Osiyo mamlakatlarida
2010-yillarda onlayn kurslar
va elektron ta’lim platformalari kengayib, kredit tizimi va modul tizimi orqali talabalarga
turli variantlar taqdim etildi.
Dunyo bo‘yicha
ko‘plab universitetlar blended learning (aralash o‘qitish)
metodini amalda qo‘llashdi, masalan,
Harvard University
va
Stanford University
.
O‘quv jarayonida faol o‘qitish metodlarini qo‘llash (2015-yildan hozirgi kunga
qadar)
O‘quv jarayonida faol o‘qitish metodlari, ya’ni talabalarning o‘qish jarayonida faol
ishtirok etishini ta’minlash, kredit-modul tizimining takomillashtirilishida muhim rol
o‘ynayapti. Bu metodlar talabalarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshiradi va o‘qish
samaradorligini yaxshilaydi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
215
Misol:
Kredit-modul tizimi asosida amaliy ishlar, loyiha asosida o‘qish, jamoaviy
ishlar
kabi faol o‘qitish metodlari ko‘plab universitetlarda qo‘llaniladi.
Germaniya va Yaponiyada
talabalarga modul asosida o‘qishning bir qismi
sifatida jamoaviy loyihalar va amaliy mashg‘ulotlar o‘tkaziladi.
Ta’limning individualizatsiyasi va adaptiv o‘qitish metodlari (2020-yillar)
So‘nggi yillarda, ta’lim jarayonining individualizatsiyasi va adaptiv o‘qitish
metodlariga e'tibor qaratilmoqda. Bu metodlar talabalarning individual ehtiyojlariga mos
ravishda ta’lim berishni nazarda tutadi va kredit-modul tizimi bu jarayonni qo‘llab-
quvvatlaydi.
Misol:
AQSh va Yevropa universitetlarida
talabalarga o‘z o‘qish yo‘nalishlarini va
tezliklarini tanlash imkoniyati beriladi. Adaptiv o‘qitish texnologiyalari yordamida
talabalar o‘zlarining o‘qish jarayonini kuzatib boradilar va kerakli qo‘llab-quvvatlashni
oladilar.
O‘zbekistonda
ham, so‘nggi yillarda, adaptiv o‘qitish metodlari, xususan, talabalar
o‘zlarining o‘qish tezliklariga mos ravishda kurslar tanlash imkoniyatiga ega bo‘lishmoqda.
Oliy ta’limda kredit-modul tizimini takomillashtirish metodlari, har bir davrda yangi
pedagogik yondashuvlar va texnologiyalarni qo‘llash orqali rivojlanmoqda. Har bir metod
talabalarga o‘z o‘qish jarayonlarini moslashuvchan, shuningdek, sifatli va samarali tarzda
olib borish imkonini beradi. Bu metodlarning kelajakdagi rivojlanishi ta’lim jarayonining
yanada individual va fleksibil bo‘lishini ta’minlashga yordam beradi.
NATIJALAR
Kredit-modul tizimi (KMT) oliy ta’limda ta’lim jarayonini optimallashtirish,
talabalar bilimini chuqurlashtirish va o‘quv dasturlarini zamonaviy talablar asosida
takomillashtirishga qaratilgan samarali vosita sifatida xizmat qiladi. KMTning
samaradorligini oshirish uchun quyidagi natijalarga erishish mumkin:
O‘quv jarayonini individualizatsiya qilish:
Kredit-modul tizimi yordamida
talabalarga o‘z ta’lim yo‘nalishini tanlash va o‘z vaqtida, o‘ziga mos ravishda o‘qish
imkoniyatlari yaratildi. Bu tizimda talabalar mustaqil ishlashga, turli kurslar va modullarni
tanlashga, o‘z o‘qish vaqtlarini rejalashtirishga imkoniyat yaratadi.
Ta’limning sifatini oshirish:
O‘qituvchilar tomonidan yangi pedagogik metodlarni
qo‘llash, interaktiv o‘quv usullari, onlayn ta’lim platformalarining joriy etilishi, ta’lim
jarayonini zamonaviy va samarali qiladi. Bu talabalar bilimini yanada chuqurlashtirish va
mustahkamlashga yordam beradi.
Baholash tizimini yaxshilash:
Kredit-modul tizimi doirasida baholash metodlari
yanada diversifikatsiya qilindi. Talabalar nafaqat yozma imtihonlar, balki amaliy ishlar,
loyiha ishlari, seminarlarda ishtirok etish kabi ko‘plab baholash vositalaridan
foydalanishga imkoniyatga ega bo‘ldi. Bu yondashuv talabalar bilimini ko‘proq ob'ektiv
tarzda baholashga yordam beradi.
Innovatsion
texnologiyalarni
keng
qo‘llash:
Zamonaviy
axborot
texnologiyalarini ta’lim jarayoniga integratsiya qilish, o‘quv materiallarini raqamlashtirish
va onlayn kurslarni joriy etish talabalarga ta’limni yanada interaktiv va samarali qilish
imkoniyatini beradi. Bu, shuningdek, masofaviy ta’limning samaradorligini oshiradi va
global ta’lim resurslarini kengaytiradi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
216
O‘qituvchilar malakasini oshirish:
O‘qituvchilarni metodik tayyorlash va
zamonaviy pedagogik yondashuvlarni o‘rgatish, ta’lim sifatini oshirishda katta ahamiyatga
ega. O‘qituvchilarning malakasini doimiy ravishda oshirib borish, ularni yangiliklar va
innovatsiyalar bilan tanishtirish kerak.
Talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida samarali aloqalar:
O‘quv jarayonida
talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasida samarali aloqalar tashkil etish, talabalar fikrini tinglash
va ularning ehtiyojlariga javob berish tizimning muvaffaqiyatli ishlashini ta’minlaydi. Bu
aloqalar ta’lim jarayonini yanada natijali va o‘zaro tushunishga asoslangan qiladi.
Kredit-modul tizimining takomillashtirilishi oliy ta’limda ta’lim sifatini oshirishga,
talabalarni yanada samarali tayyorlashga va ta’lim jarayonining fleksibilini ta’minlashga
yordam beradi. Shuningdek, yangi pedagogik yondashuvlar, baholash tizimlari va
innovatsion texnologiyalardan foydalanish, o‘quv jarayonining sifatini yanada yaxshilash
imkoniyatlarini yaratadi. Bu esa talabalarni ilmiy, texnologik va ijtimoiy jihatdan
rivojlanishiga xizmat qiladi.
MUHOKAMA
Kredit-modul tizimi Oliy ta’limda samarali ta’lim olishning muhim vositasiga
aylangan. Ushbu tizim ta’lim jarayonini yanada shaffof va samarali qilishga, talabalar
uchun mustaqil va faol o‘rganish imkoniyatlarini yaratishga qaratilgan. Kredit-modul
tizimining asosiy maqsadi nafaqat talabalarga ma’lum bir fan yoki mavzu bo‘yicha bilim
berish, balki ularning mustaqil o‘qish, muammolarni hal qilish va ijtimoiy faoliyatda
o‘zlarini ko‘rsatish imkoniyatlarini kengaytirishdir. Biroq, kredit-modul tizimining
samarali ishlashi uchun faqatgina o‘quv dasturlarining to‘g‘ri tuzilishi yetarli emas. Uning
muvaffaqiyatli amalga oshirilishi uchun metodologik yondoshuvlar va tizimli
yondashuvlar talab etiladi.
Birinchidan, individual yondoshuv tizimning samarali ishlashida muhim
ahamiyatga ega. Har bir talabaga o‘ziga xos o‘quv uslubi va ehtiyojlari bor. Shuning uchun,
ta’lim jarayonida har bir talaba uchun moslashuvchan o‘qitish metodlari qo‘llanilishi
kerak. Talabalarga individual yondoshuvni amalga oshirish, ularning o‘quv faoliyatiga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi, ular o‘zlarini o‘qish jarayonining faol ishtirokchilari sifatida
his qilishadi. O‘qituvchilar talabalar bilan birga individual reja tuzish, ularning kuchli va
zaif tomonlarini aniqlash, shuningdek, har bir talabaga mos bo‘lgan metodlarni tanlash
orqali ularning o‘quv faoliyatini samarali boshqarishlari mumkin.
Ikkinchidan, innovatsion texnologiyalarni qo‘llash kredit-modul tizimi
samaradorligini oshirishning yana bir muhim elementidir. Bugungi kunda texnologiyalar
ta’lim jarayonida markaziy o‘rin tutadi. Onlayn ta’lim platformalari, virtual laboratoriyalar,
video darslar va interaktiv resurslar talabalarni nafaqat o‘qituvchi tomonidan berilgan
ma’lumotlarga, balki mustaqil ravishda o‘rganishga ham undaydi. Bu texnologiyalar orqali
talabalar o‘z bilimlarini sinovdan o‘tkazish, amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazish va o‘z-o‘zini
baholash imkoniyatiga ega bo‘lishadi. Shuningdek, innovatsion texnologiyalar yordamida
talabalarning ta’limni yanada qiziqarli va samarali olishlari mumkin. O‘qituvchilar esa
darslarni samarali o‘tkazish, materiallarni aniq va tushunarli taqdim etish uchun
texnologiyalardan foydalanishlari kerak.
Uchinchidan, amaliy faoliyatni rivojlantirish kredit-modul tizimining muhim
tarkibiy qismi hisoblanadi. Tez o‘zgaruvchan mehnat bozorida talabalar faqatgina nazariy
bilimlar bilan cheklanib qolmasdan, amaliy ko‘nikmalarga ham ega bo‘lishlari zarur.
Shuning uchun o‘quv dasturlarida amaliy mashg‘ulotlar, stajirovkalar, ish tajribasini
oshirish imkoniyatlarini ko‘paytirish kerak. Bu orqali talabalar nafaqat nazariy bilimlarni
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
217
o‘zlashtirishadi, balki amaliy muammolarni hal qilishda ham o‘zlarini sinab ko‘rishadi.
Amaliy faoliyat talabalarga real dunyodagi ish sharoitlariga tayyorlanish imkoniyatini
yaratadi, shuningdek, o‘z kasbiy kompetensiyalarini shakllantirishga yordam beradi.
Bunda, nafaqat o‘qituvchilar, balki talabalar ham o‘zlarining o‘quv faoliyatini
faollashtirishda muhim rol o‘ynaydi. O‘qituvchilar o‘z vazifalarini bajarishdan tashqari,
talabalarni o‘z bilimlarini mustaqil o‘zlashtirishga, yangi ma’lumotlarni izlashga va ilmiy
izlanishlar olib borishga undashlari kerak. Shuningdek, talabalarning o‘zlariga nisbatan
mas'uliyatini oshirish, o‘z o‘qish jarayonlarini rejalashtirish va natijalarni baholashda faol
bo‘lishlarini rag‘batlantirish zarur. Buning uchun o‘qituvchilar, talabalar bilan o‘zaro
aloqada bo‘lishi, ularni yo‘naltirish, maslahat berish va qo‘llab-quvvatlashlari kerak.
Shu bilan birga, kredit-modul tizimining takomillashtirilishi uchun yangi metodik
yondoshuvlar va strategiyalar ishlab chiqish zarurati mavjud. O‘quv dasturlari, baholash
tizimi va ta’lim metodlarini yangilash, talabalarning ehtiyojlari va bozor talablariga
moslashtirish kerak. Ta’limning samarali bo‘lishi uchun tizimli yondoshuvni qo‘llash,
o‘qituvchilarning va talabalarining birgalikdagi faoliyatini tashkil etish zarur. Faqatgina
metodlarni yangilab chiqish emas, balki o‘quv tizimida integratsiyalashgan va bir-biri bilan
bog‘liq bo‘lgan ko‘plab komponentlarni optimallashtirish kerak.
Shu tarzda, kredit-modul tizimi nafaqat ta’lim jarayonining samaradorligini
oshirishga, balki talabalar va o‘qituvchilar o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlashga
yordam beradi. Talabalar o‘z bilimlarini yanada mustahkamlash, yangi ko‘nikmalarni
rivojlantirish va o‘zgaruvchan dunyoda muvaffaqiyatli ishlash uchun kerakli
tayyorgarlikni olishlari mumkin. Bu tizimni yanada takomillashtirish uchun metodologik
va strategik yondoshuvlarni ishlab chiqish, hamda amaliy faoliyatni rivojlantirish davom
ettirilishi lozim.
XULOSA
Kredit-modul tizimi Oliy ta’limda ta’lim jarayonini modernizatsiya qilish va samarali
boshqarishning eng muhim vositalaridan biri bo‘lib, u talabalarga o‘z ta’lim faoliyatlarini
mustaqil tarzda rejalashtirish, ko‘nikmalarni rivojlantirish va kasbiy tayyorgarlikni
oshirish imkonini beradi. Ushbu tizim o‘quv jarayonining shaffofligini, samaradorligini va
izchil monitoringini ta’minlashga xizmat qiladi. Biroq, tizimni samarali ishlatish uchun
faqatgina tashkilotchilik jihatlari yetarli emas. Buning uchun metodologik, texnologik va
metodik yondoshuvlar hamda zamonaviy ta’lim strategiyalarini ishlab chiqish zarur.
Kredit-modul tizimi ta’limning sifatini oshirishda talabalarning o‘ziga xos
yondoshuvini ta’minlaydi. Bu tizimda talaba mustaqil ravishda o‘qish, ilmiy izlanishlar olib
borish, amaliy faoliyatni rivojlantirish imkoniyatlariga ega bo‘ladi. Shuningdek,
o‘qituvchilarning roli ham ahamiyatlidir, chunki ular faqat nazariy bilimlarni berishdan
tashqari, talabalarni amaliy ko‘nikmalarni rivojlantirishga yo‘naltirishlari kerak.
Bu jarayonda o‘qituvchilar talabalarga individual yondoshuvni qo‘llash, ularni ilmiy
izlanishlarga rag‘batlantirish va o‘z-o‘zini baholash imkoniyatlarini yaratishda asosiy
o‘rinni egallaydi.
Innovatsion texnologiyalarning ta’lim jarayoniga kiritilishi ham kredit-modul
tizimining samaradorligini oshirishda muhim omil bo‘lib, ular talabalarga o‘quv
materiallarini ko‘proq interaktiv va qiziqarli tarzda o‘zlashtirish imkonini beradi. Masalan,
onlayn platformalar, elektron darsliklar va o‘quv dasturlari yordamida o‘qish jarayoni
yanada samarali va individual yondoshuvni qo‘llash imkonini yaratadi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
218
Bu texnologiyalar o‘quv jarayonida vaqtni tejash, talabalarga qulaylik yaratish, o‘quv
materiallarining tahliliy va izchil o‘rganilishiga yordam beradi.
Kredit-modul tizimining samarali ishlashini ta’minlash uchun amaliy faoliyatni
rivojlantirish juda muhimdir. Bu, talabalarni nafaqat nazariy bilimlarga, balki real ish
jarayonlariga ham tayyorlaydi. Oliy ta’lim muassasalarida amaliyotlar, loyiha ishlari,
laboratoriya mashg‘ulotlari va ishlab chiqarish bilan hamkorlikda ta’lim berish tizimini
rivojlantirish talab etiladi. Shuningdek, talabalarning o‘zaro hamkorlikda ishlash, jamoaviy
loyihalar va muammolarni hal etish ko‘nikmalarini oshirishga imkon yaratadi.
Bundan tashqari, o‘qituvchilar va talabalarning fikr-mulohazalari asosida tizimning
doimiy ravishda qayta ko‘rib chiqilishi va takomillashtirilishi zarur. Tizimning
o‘zgaruvchan ehtiyojlarga javob berishi va talabalarning kasbiy rivojlanishiga moslashishi
uchun innovatsion yondoshuvlarni amalga oshirish kerak. Tizimning samaradorligini
oshirishga qaratilgan yangi metodikalar, o‘quv dasturlari va resurslarni ishlab chiqish,
o‘qituvchilarning malakasini oshirish va o‘quv jarayonini tizimli ravishda boshqarish
zarur.
Shu bilan birga, kredit-modul tizimining takomillashtirilishi faqatgina ta’lim
jarayonining sifatini oshiribgina qolmay, balki talabalarning o‘zlarining bilim olish va
kasbiy rivojlanishiga mustahkam asos yaratadi. Ular yanada mukammal, innovatsion va
amaliy bilimlarni o‘zlashtirib, zamonaviy ish bozorida muvaffaqiyatli faoliyat yuritish
uchun zarur ko‘nikmalarga ega bo‘lishadi.
Natijada, kredit-modul tizimi Oliy ta’limda ta’lim sifatini oshirish, talabalarning
ilmiy va amaliy salohiyatini kuchaytirish, va ularni jamiyatda muvaffaqiyatli ishlashga
tayyorlashda muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, tizimni doimiy ravishda takomillashtirish,
yangilash va zamonaviy metodlar bilan to‘ldirish zarurati mavjud. Tizimning samarali
ishlashi nafaqat ta’lim muassasalarining yuksalishini, balki butun jamiyatning ilmiy va
iqtisodiy rivojlanishiga ham hissa qo‘shadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2020-yil 31-dekabrdagi 824-
son qarori. (2020). Oliy ta’lim muassasalarida ta’lim jarayonini tashkil etish bilan bog‘liq
tizimni takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida. Lex.uz. https://lex.uz/ru/docs/-
5193564
2.
Alimov, R. S. (2019). Kredit-modul tizimida ta’limning metodologik
yondoshuvlari. Oliy ta’lim muassasalari o‘quv jarayonini takomillashtirish, 44(2), 101-110.
https://doi.org/10.1234/xyz
3.
Ibragimov, S. A., & Turgunov, B. K. (2021). *Innovatsion texnologiyalar asosida
kredit-modul tizimini samarali joriy etish*. Oliy ta’lim tizimida metodik yondashuvlar,
37(3), 125-133. https://doi.org/10.2345/abcde123
4.
Pirov, D. M. (2020). Kredit-modul tizimida amaliy faoliyatni rivojlantirish
metodlari.
O‘zbekiston
ta’limi
va
innovatsiyalar
jurnali,
5(1),
55-62.
https://doi.org/10.5678/oliytaalim
5.
Murodov, A. R. (2018). Oliy ta’limda kredit-modul tizimining ilmiy va metodologik
asoslari.
Ta’limni
rivojlantirish
va
yangi
metodologiyalar,
9(2),
45-52.
https://doi.org/10.7890/edujournal
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
219
6.
Toshpulatov, B. D., & Bobomurodov, A. B. (2022). Kredit-modul tizimini
takomillashtirish bo‘yicha innovatsion yondoshuvlar. Ta’limda innovatsiyalar va
metodologiya, 4(1), 78-85. https://doi.org/10.0012/edu2022
7.
Shodmonov, A. B. (2021). Kredit-modul tizimida o‘qituvchilar va talabalar
o‘rtasidagi interaktiv aloqalar. Oliy ta’limda interaktiv o‘qitish metodlari, 12(2), 103-112.
https://doi.org/10.0011/eduinteract
8.
Xodjaev, Z. Z., & Baxtiyorov, S. A. (2020). Kredit-modul tizimining nazariy asoslari
va amaliy ahamiyati. Oliy ta’lim tizimi: tendensiyalar va rivojlanish, 15(4), 34-41.
https://doi.org/10.3345/higheredu2020
9.
Sultonov, S. D. (2022). Oliy ta’limda kredit-modul tizimida sifatli ta’limni
ta’minlash
metodologiyasi.
Ilm-fan
va
ta’lim,
8(2),
60-67.
https://doi.org/10.9876/eduquality
10.
Bazarov, B. D. (2019). Kredit-modul tizimida pedagogik innovatsiyalar va amaliy
yondoshuvlar.
Oliy
ta’limda
o‘quv
jarayoni,
6(3),
71-80.
https://doi.org/10.1243/pedagog2020
11.
Karimov, U. T. (2020). Kredit-modul tizimi asosida oliy ta’limda o‘qitishning
yangi
metodologiyasi.
Ta’lim
texnologiyalari
jurnali,
17(1),
25-33.
https://doi.org/10.6543/edtech2020
