Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Problems in the classification of communicative barriers
Makhkamkhon GAPPAROVA
1
Andijan State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
This article talks about the inadequate situations that arise in
the process of transmitting the necessary information to the
receiver. Researchers distinguish several types of them. One of
the most common types of barriers arising on the basis of socio-
cultural differences (social, political, religious, professional, etc.)
is mainly in the nature of a semantic barrier, which for some
reason does not understand or accept the meaning of
what is said., happens after unwillingness. The existence of
classifications based on different approaches that imply specific
aspects of the communication barrier has been researched.
2181-1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp251-256
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
communication,
phonetic barrier,
stylistic barrier,
human factor,
acoustic noise,
psychological barrier.
Kommunikativ to‘siqlar tasnifi muammolari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
kommunikatsiya,
fonetik to‘siq,
stilistik to‘siq,
inson omili,
akustik shovqin,
psixologik to‘siq.
Mazkur maqolada kommunikativ to‘siq kerakli ma’lumotni
qabul qiluvchiga uzatish jarayonida yuzaga keladigan noadekvat
holatlar haqida so‘z olib borilgan. Tadqiqotchilar ularning bir
necha turlarini ajratadilar. Eng keng tarqalgan turlaridan biri
ijtimoiy-madaniy farqlar asosida yuzaga keladigan (ijtimoiy,
siyosiy, diniy, kasbiy va boshqa) to‘siqlar asosan, semantik to‘siq
xarakterida bo‘lib, biror sababga ko‘ra aytilganlarning ma’nosiga
tushunmaslik, qabul qilmaslik, xohlamaslik ortidan yuz beradi.
Kommunikativ to‘siqning ayricha jihatlarini nazarda tutuvchi
turlicha yondashuvlar asosidagi tasniflari mavjudligi tadqiq
etilgan.
1
Researcher, Andijan State Institute of Foreign Languages.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
252
Проблемы классификации коммуникационных барьеров
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
общение,
фонетический барьер,
стилистический барьер,
человеческий фактор,
акустический шум,
психологический барьер.
В данной статье говорится о неадекватных ситуациях,
возникающих
в
процессе
передачи
необходимой
информации
получателю.
Исследователи
выделяют
несколько их типов. Один из наиболее распространенных
видов барьеров, возникающих на основе социокультурных
различий
(социальных,
политических,
религиозных,
профессиональных и т.д.), носит преимущественно
смысловой характер, который по каким-либо причинам не
понимает или не принимает смысл сказанного, происходит
по нежеланию. Исследовано существование классификаций,
основанных на различных подходах, подразумевающих
конкретные аспекты коммуникативного барьера.
KIRISH
Kommunikativ to‘siqning ayricha jihatlarini nazarda tutuvchi turlicha yondashuvlar
asosidagi tasniflari mavjud.
Ularning ayrimlariga e’tibor qaratamiz.
Kommunikativ to‘siqning umumiy tabiatiga ko‘ra quyidagi turlari ajratiladi:
– fonetik to‘siq – kommunikantlarning tez, noaniq gapirishi;
– mazmuniy to‘siq – jargon yoki terminlarning qo‘llanishi;
– uslubiy to‘siq – muloqot vaziyatiga mos bo‘lmagan nutq, rasmiylik;
– mantiqiy idrok to‘sig‘i – murakkab, ishonchsiz nutq;
– ijtimoiy-madaniy to‘siq – muayyan ijtimoiy maqomlarning farqlanishi yoki
kommunikantlarning har xil tilda gapirishi;
– psixologik to‘siq – psixologik jihatdan ishonchsiz uzatish yoki qabul qilish
(ishonchsiz stereotiplar, tushunmovchilikni taxmin qilish, salbiy ustanovka).
Muammoning qamrab olinishi nuqtai nazaridan mazkur tasnifdagi fonetik to‘siq
(foneticheskiy barer) tushunchasini inkor etmagan holda bu o‘rinda uning o‘rniga lisoniy
to‘siq atamasini qo‘llashni maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Negaki, kommunikativ
to‘siqning nutqiy jihati faqat fonetik xususiyatlar bilangina chegaralanmaydi. Zero, aytib
o‘tish joizki, L.S. Popova lisoniy to‘siqlarning uch turini ajratib ko‘rsatadi:
• semantik to‘siq muloqot sheriklarining semantik mazmunida mavjud bo‘lgan
sezilarli farqlar va nomuvofiqliklar tufayli yuzaga keladi. Bu to‘siq, asosan, jargon va
slenglar muammosi bilan bog‘liq bo‘lib, ijtimoiy va etnik tafovutlar yetarli darajada bo‘lgan
har qanday jamiyatda ko‘plab submadaniyatlarning mavjudligidan kelib chiqadi;
• stilistik to‘siq axborot uzatuvchi va qabul qiluvchining psixologik holati yoki nutq
uslubi o‘rtasida nomuvofiqlik mavjud bo‘lganda paydo bo‘ladi. Bunday to‘siqqa so‘kinish,
parazit (ortiqcha), tushunarsiz va ko‘p bo‘g‘inli so‘zlardan foydalanish sabab bo‘lishi
mumkin. Bularning barchasi muloqotning buzilishiga olib kelishi mumkin;
• fonetik to‘siq turli tillarda yoki dialektlarda muloqot qilish jarayonida agar
muloqot ishtirokchilari diksiya va nutqda turli xil nuqsonlarga ega bo‘lgan holatda paydo
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, tez gapirish, parazit tovushlar va boshqalarni qo‘llash ham
sabab bo‘lishi mumkin.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
253
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Kommunikativ to‘siq turlari bo‘yicha O.Yu. Bryuxovaning tasnifi ancha mukammal
shakllantirilgan.
1. Til va nutq to‘siqlari. Xabar yoki uning tarkibiy qismlarining ma’nosi aniq
emasligi, haddan tashqari murakkablik, jo‘natuvchining noaniq niyati va boshqalar.
2. Shaxslararo to‘siqlar. Muloqot ishtirokchilari o‘rtasidagi o‘zaro tushunishga
to‘sqinlik qiladigan salbiy munosabatlar.
3. Shaxsiy to‘siqlar. Muloqot ishtirokchilarining shaxsiy xususiyatlari bilan bog‘liq
to‘siqlar (uyatchanlik, qat’iyatsizlik, temperament va xarakter xususiyatlari va boshqalar),
shuningdek, ularning muloqot odobi xususiyatlari bilan bog‘liq.
4. Makon-zamon to‘siqlari. Muloqot ishtirokchilarining bir-biridan uzoqligi bilan
bog‘liq to‘siqlar, shuningdek, xabar yuborilganidan keyin sezilarli vaqt o‘tishi bilan qabul
qilingan holatlar.
5. Texnik to‘siqlar. Axborot uzatish vositalarining noto‘g‘ri ishlashi yoki ulardan
noto‘g‘ri foydalanish natijasida yuzaga keladigan to‘siqlar.
6. Shart-sharoit bilan bog‘liq to‘siqlar. Muloqotga xalaqit beradigan tabiiy yoki
boshqa omillar (shovqin, xona harorati, muloqot sharoitlari va boshqalar) mavjudligi bilan
bog‘liq to‘siqlar.
7. Ijtimoiy-madaniy to‘siqlar. Turli odamlar guruhlari tomonidan baham ko‘rilgan
me’yorlar, qadriyatlar, stereotiplardagi farqlar natijasida yuzaga keladigan to‘siqlar.
8. Madaniyatlararo to‘siqlar. Tillar yoki madaniyatlar o‘rtasidagi farqlar natijasida
yuzaga keladigan to‘siqlar.
Ushbu tasnif mezonlari asosida nolisoniy semiotik to‘siqlar guruhini ham kiritish
maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz. Bunda xabarning tildan boshqa semiotik belgilar
orqali uzatilishidagi tushunmovchiliklar (ranglar, suratlar, ishora belgilari, yo‘l belgilari,
brayl alifbosi, surdomuloqot belgilari kabilar) qamrab olinadi.
V.P. Antonov va I.V. Pekarskaya quyidagi kommunikativ to‘siq turlarini
belgilaydi:
1. Atrof-muhit omillari ta’sirida yuzaga keladigan to‘siqlar.
• akustik shovqin.
• chalg‘ituvchi muhit.
• harorat sharoitlari.
• ob-havo sharoiti.
2. Texnik to‘siqlar:
• texnologik muammolar.
• texnik vositalarning ishlashi bilan bog‘liq.
• muloqot texnologiyasidan noto‘g‘ri foydalanish.
3. Inson omili bilan bog‘liq muloqot to‘siqlari.
• axborot yetishmasligi to‘sig‘i.
• hissiy to‘siq.
• fonetik tushunmovchilik.
• semantik to‘siq.
• stilistik to‘siq.
• mantiqiy to‘siq.
• ijtimoiy-madaniy to‘siq.
• qabul qilish bilan bog‘liq to‘siqlar.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
254
V.P. Antonov va I.V. Pekarskaya tasnifining afzal tomoni atrof-muhit omillari va
texnik omillar alohida farqlab olingan bo‘lsa, kamchiligi madaniy to‘siqlar va ularning ichki
(milliy, diniy, axloqiy, estetik) turlari e’tibordan chetda qolgan.
Atroq-muhit omillarga ob-havo, yorug‘lik, akustik shovqin, makon-vaqt cheklovlari
va muloqot ishtirokchilarining psixofiziologik holatiga ta’sir qiluvchi boshqa atrof-muhit
holatlari kiradi. Masalan, COVID-19 virusi keltirib chiqargan pandemiya ana shunday
global omillardan biri sifatida jamiyatdagi barcha sohalarda muloqotning buzilishiga olib
keldi. Insoniyatning zudlik bilan ma’lumot uzatishning yangi kanallari va usullarini
o‘zlashtirishiga to‘g‘ri keldi.
Psixologiya fanlari doktori A.G. Samoxvalova kommunikativ to‘siqlarni
quyidagicha tasniflaydi:
Kommunikativ to‘siqlar tasnifi
(A.G. Samoxvalova)
To‘siq guruhlari To‘siq turlari
Tushunmaslik to‘siqlari
– semantik
– lisoniy
– fonetik
– uslubiy
– mantiqiy
– ortiqcha kommunikativ yuk
Shaxsiy to‘siqlar
– individual farqlanish
– ideologik
– o‘tmishdagi muloqotning salbiy tajribasi
– tarafkashlik to‘sig‘i
– salbiy munosabat to‘sig‘i
– tushunmovchilikni kutish to‘sig‘i
– yoshdagi farqlanish
– muloqotning ahamiyatini yetarlicha tushunmaslik to‘sig‘i
Madaniy to‘siqlar
– milliy
– diniy
– axloqiy
– estetik
Tashkiliy to‘siqlar
– haddan tashqari markazlashtirish
– haddan tashqari farqlash
– mas’uliyat va huquqlarning noaniqligi
– ma’lumot almashishni istamaslik
Ijtimoiy to‘siqlar
– kognitiv
– status-rolli
– professional
– ta’lim to‘siqlari
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
255
Fizik to‘siqlar
– makon
– vaqt
– texnik
Mazkur tasnif ancha mukammal shakllangan bo‘lsa-da, ayrim munozarali o‘rinlar
mavjud deb hisoblaymiz. Birinchi guruhga semantik, lisoniy, fonetik, uslubiy, mantiqiy,
ortiqcha kommunikativ yuk to‘siq turlari kiritilgan. Fonetik, semantik, uslubiy to‘siq turlari
bilan lisoniy to‘siq tushunchalari paradigmatik emas, giponimik munosabatda bo‘lgani
uchun ularni bir guruhga kiritish mantiqan o‘rinli emas. Ijtimoiy to‘siq guruhiga kiritilgan
kognitiv to‘siq turini esa 1-guruh (tushunmaslik to‘siqlari)ga kiritgan ma’qul. Chunki,
aynan, kognitiv tushunmovchiliklar kommunikativ to‘siqqa sabab bo‘ladi.
V.V.Kondrashina muloqot to‘siqlarini quyidagicha tasniflaydi:
− ijtimoiy-madaniy to‘siqlar (aksiologik, axloqiy va etnik va boshqalar) inson
ijtimoiy-madaniy rivojlanishining o‘ziga xos sharoitlarida shakllangan qadriyatlar,
me’yorlar, stereotiplar va munosabatlar bilan bog‘liq qiyinchiliklarni o‘z ichiga oladi;
− maqom-rol to‘siqlari (avtoritet to‘siq, maqom to‘siq) jamiyatdagi mavqei (oila,
tashkilot va boshqalar), rol atributi, muassasa (ta’lim tizimi) maqomi bilan belgilanadi;
− psixologik to‘siqlar (individual psixologik va shaxsiy munosabatlardagi to‘siqlar)
individual shaxsiy xususiyatlar va bir-birining aloqa sheriklarini qabul qilish yoki qabul
qilmaslik bilan bog‘liq;
− tushunishdagi to‘siqlar (nutq to‘siqlari).
Bizningcha, V.V. Kondrashinaning tasnifi ham o‘ziga xos yondashuv bo‘lib,
antropotsentrik tamoyillarga mos kelishi bilan ahamiyatlidir. Ijtimoiy-madaniy to‘siqlarni
lingvokulturologik, maqom-rol to‘siqlarini sotsiolingvistik, psixologik to‘siqlarni
psixolingvistik, tushunishdagi to‘siqlarni lingvistik aspektda o‘rganish maqsadga
muvofiqdir.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Kuzatishlarimiz shuni ko‘rsatadiki, ushbu tasniflarda ko‘rsatilmagan semiotik to‘siq
ham mavjud bo‘lib, faqatgina turli noverbal vositalar orqali muloqot talab qilinadigan
o‘rinlarda tushunmovchilikka, muloqot samarasizligiga olib keladi.
Ushbu rasmda ham nolisoniy semiotik to‘siq mavjudligini ko‘rishimiz mumkin. H2O
– suvning kimyoviy formulasi bo‘lib, uning tarkibini bildiradi. Bu ma’lumot bilan tanish
bo‘lmagan til tashuvchisi rasmda keltirilganidek uning ma’nosi suv ekanligini anglamaydi
va bu formula mavhum, noaniq belgi sifatida idrok etiladi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
256
kirish ta’qiqlangan
velosipedda harakatlanish
ta’qiqlangan
yuk avtomobillarining
harakatlanishi ta’qiqlangan
Qizil rangli belgilarning taqiqlovchi belgi ekanligini bilmagan harakatlanuvchilar bu
belgilarning ma’nosini anglamasligi va noto‘g‘ri harakat sodir etishi mumkin. Muloqot bu
– axborot, ma’lumot almashish jarayoni ekan, belgilarning ham jamiyat a’zolari uchun
ma’lumot taqdim etishi nazarda tutilsa, ular ham muloqot vositasi hisoblanadi. Ular verbal
vositalar (nutq tovushi yoki harflar) bilan ifodalanmagani uchun noverbal (boshqa
semiotik tizim: ranglar, suratlar, ishora belgilari) muloqot vositalari hisoblanadi. Ana shu
noverbal semiotik vositalarni tushunmaslik, idrok etmaslik yoki noto‘g‘ri talqin qilish
(dekodlash) holatlari ham uchrab turadi. Ana shunday holatlar kommunikativ to‘siq
sifatida ko‘riladi.
XULOSA
Aynan, shu tur bilan bog‘liq bir masalani ham aytib o‘tish kerakki, jismoniy nuqsoni
bor shaxslar bilan muloqot jarayoni ko‘p hollarda kommunikativ to‘siqlarni keltirib
chiqaradi. Aytaylik, sog‘lom odam uchun brayl alifbosini yoki surdomuloqot belgilarini
o‘rganish zarurati bo‘lmaydi. Demak, bunday vositalar orqali uzatilgan ma’lumotlar ular
uchun tushunarsiz bo‘ladi, ya’ni muloqot samarasiz kechadi. Ana shu holatlarning
barchasini hisobga olib, semiotik to‘siq turi ham mavjud degan xulosaga keldik.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Попова Л.Л. Современные технологии общения [текст]: Учебное пособие /
Л.Л.Попова. – Томск: Изд-во Томского политехнического университета, 2009. – 180с.
2.
Брюхова О.Ю. Основы организации связей c общественностью.
Екатеринбург: Издательство УрГУПС, 2014. – С. 92
3.
Антонов В.П., Пекарская И.В. Культура речи и деловое общение. Курс
лекций. Абакан, 2012.
4.
Кондрашина
В.В.
Коммуникативные
барьеры
в
современной
образовательной практике // Psychology. Historical-critical Reviews and Current
Researches. 2021, Vol. 10, – Р.113-122
5.
Рустамов Д.А. Мулоқотнинг интралингвистик ва экстралингвистик
омиллари хамда замонавий концепциялари: филол. фанлари доктори (DSc) дисс...
Андижон, 2021.
6.
https://homo-expertus.ru/wp-content
