Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Contemporary trends in the pedagogical process
Zulfizarkhon MAMAJONOVA
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
This article examines contemporary trends in the
pedagogical process. Analysis has shown that the key feature of
all changes occurring in modern pedagogical science is their
historical continuity. These processes are closely interrelated
and develop within the general logic of pedagogical evolution,
as none of them exists in isolation. Modern trends in pedagogy
often rely partially, and sometimes entirely, on time-tested
principles.
2181-1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp257-261
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pedagogical process,
pedagogy,
trend,
modern trends,
global,
national and regional trends,
continuity,
historical continuity,
interconnectedness,
traditional direction,
rationalistic direction,
phenomenological direction,
principles.
Pedagogik jarayonning zamonaviy tendensiyalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
pedagogik jarayon,
pedagogika,
tendensiya,
zamonaviy tendensiyalar,
global,
milliy va mintaqaviy
tendensiyalar,
uzluksizlik,
tarixiy uzluksizlik,
o‘zaro bog‘liqlik,
an’anaviy yo‘nalish,
Ushbu maqolada pedagogik jarayonning zamonaviy
tendensiyalari muhokama qilingan. Tahlil jarayonida,
zamonaviy pedagogika fanida ro‘y berayotgan barcha
o‘zgarishlarning o‘ziga xos xususiyati, bu jarayonlarning tarixiy
uzluksizligi, ularning o‘zaro bog‘liqligi va uzluksizligi deb
hisoblanishi mumkinligi, chunki hech qanday jarayon faqat o‘z-
o‘zidan yopilmasligi, pedagogikadagi zamonaviy tendensiyalar
qisman, ba’zan esa, butunlay vaqt sinovidan o‘tgan prinsiplarga
asoslanishi yoritib berilgan.
1
Acting Associate Professor, Department of Pedagogy, Andijan State University.
E-mail: mamajonovazulfizarumped@gmail.com
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
258
ratsionalistik yo‘nalish,
fenomenologik yo‘nalish,
prinsiplar.
Современные тенденции педагогического процесса
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
педагогический процесс,
педагогика,
тенденция,
современные тенденции,
глобальные,
национальные и
региональные тенденции,
преемственность,
историческая
преемственность,
взаимосвязанность,
традиционное
направление,
рационалистическое
направление,
феноменологическое
направление,
принципы.
В данной статье рассматриваются современные
тенденции педагогического процесса. Анализ показал, что
ключевой особенностью всех изменений, происходящих
в современной педагогической науке, является их
историческая преемственность. Эти процессы тесно
взаимосвязаны и развиваются в рамках общей логики
развития педагогики, так как ни один из них не существует
изолированно. Современные тенденции в педагогике
зачастую частично, а порой и полностью опираются на
принципы, проверенные временем.
KIRISH
Dunyоnіng zаmоnаvіy іlmіy mаnzаrаsі bаrсhа fаnlаrnіng о‘zіgа хоs sіntеzі bо‘lіb,
bu ulаrnіng fаnnіng kеyіngі tаrаqqіyоtі uсhun nаzаrіy vа uslubіy аsоs bо‘lgаn bоrlіqnі
о‘rgаnіshgа qо‘shgаn hіssаsіnі bаhоlаshgа іmkоn bеrаdі. Ushbu іlmіy nаzаrіyаnі
pedagogik jihatdan (pedagogik jarayonning zamonaviy tendensiyalarini) qurіshdа
mеtоdоlоgіyаnіng fаlsаfіy, psixologik, pedagogik dаrаjаsіdаn fоydаlаnіsh nіhоyаtdа
muhіm еkаnlіgіnі kо‘rsаtаdі. Bu esa, asosan pedagogik jarayonning zamonaviy
tendensiyalarini oʻrganishni taqozo etadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Manbalarda tendensiya tushunchasiga quyidagicha izohlar keltiriladi:
“Tendensiya”
tushunchasi, birinchi navbatda, yo‘nalishni anglatadi: “unda biron bir hodisaning
rivojlanishi sodir bo‘ladi”, “uning harakatini tavsiflovchi fanning rivojlanishi, unda
to‘plangan imkoniyatlarni amalga oshirish”dir. Tendensiya
–
Taraqqiyot yoʻnalishi; biror
narsaga qiziqish, moyillik, intilish ma’nosini anglatadi. Bundan ko‘rinadiki, tendensiyasini
tushunish masalalari uning sohasidagi eng mashhur olimlarning diqqat markazida
bo‘lmaganligini anglatmaydi. zamonaviy pedagogika har bir talabaning o‘ziga xos
tajribasi va xarakterini hisobga olishi, uning individualligi va iste’dodini rivojlantirishi va
asosiy e’tibor o‘rganish natijalariga qaratish kerak. Innovatsion jamiyatda yoshlarning
yetakchilik fazilatlarini rivojlantirish masalasi ham yetakchilik qilmoqda.
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Mamlakatimizda ta’lim – tarbiya sohasini isloh qilishning asosiy omillaridan biri
sifatida shaxs manfaatlari va ta’lim ustuvorligini nazarda tutadi. Pedagogika fani esa,
ushbu jarayonda bilim, tajribani avloddan avlodga uzatishning samarali vositasi
hisoblanadi. Bugungi kunda ta’lim va tarbiya jarayoni zamonaviy insonning
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
259
shakllanishida katta rol o‘ynaydi. Albatta, bir necha asrlar davomida pedagogikada
usullar, vositalar, yondashuvlar o‘zgargan, bu nafaqat shaxsning, balki butun jamiyatning
transformatsion jarayonlarining akslanishi hisoblanadi.
Pedagogikani ilm-fan sifatida zamonaviy dunyo voqeliklariga o‘zgartirish (ba’zi
hollarda, hatto moslashtirishni aytish o‘rinli) unga zamonaviy odamlarni tarbiyalash va
tayyorlash jarayonlarida talabning ortishi dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bir tomondan,
pedagogika – bu jamiyat mahsuli, uning talablari va savollari, boshqa tomondan,
pedagogika maqsadli ravishda ma’lum bir individ – shaxsni shakllantiradi.
Zamonaviy pedagogika unga faol ta’sir ko‘rsatadigan bir qator jarayonlarga duch
keladi. Ushbu jarayonlar global, milliy va mintaqaviy tendensiyalarni aks ettiradi.
Ular orasida bir nechta yetakchi jihatlarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
1)
asosiy vazifa shaxsni rivojlantirish uchun maqbul sharoitlarni yaratish, asl
fikrlashni rag‘batlantirish, hodisalarni mustaqil tahlil qilish istagi va ta’lim markazi
talabaning shaxsiy va so‘rovlariga o‘tadi;
2)
ta’lim muassasalari pedagogik jarayonni tashkil etish usullari va shartlarini
tanlashga ega;
3)
antropotsentrizm o‘qitishda individual vektorni qurish zarurligini ko‘rsatadi
(shu jumladan repetitorlar tufayli) va o‘qituvchining vazifasi maslahat berishga to‘g‘ri keladi;
4)
o‘qituvchilar pedagogik jarayonni qanday qurishni mustaqil ravishda hal qilish
uchun tanlov va imkoniyatlarga ega;
5)
o‘qish vaqti va hajmini qisqartirish tendensiyasi mavjud;
6)
ta’lim jarayoni etnik-madaniy jihatni hisobga olishi kerak.
Pedagogika fan sifatida shaxsni shakllantirish va rivojlantirish jarayonida bir qator
funksiyalarni bajaradi, ularning eng muhimlari quyidagilar:
1. Jamiyatda standartlarini ishlab chiqishga qaratilgan xulq-atvorni tartibga solish;
2. Bilimlar tizimini shakllantirishga qaratilgan ta’limga e’tibor;
3. Axloqiy va axloqiy me’yorlarga asoslangan tarbiyaviy yaxlit dunyoqarashni
shakllantirishga qaratish;
4. Rivojlanayotgan, aql va ijodkorlikni rivojlantirishga qaratish;
5. Ilmiy g‘oyalar, ilg‘or tajribalarni rivojlantirishga qaratilgan innovatsiyalar;
6. Ijtimoiy rollar va maqomlarni o‘zlashtirishga qaratilgan munosabat;
7. Obyektlar va hodisalarga aksiologik munosabatni shakllantirishga qaratish.
Pedagogik jarayonning umumiy tuzilishida yuqorida sanab o‘tilgan funksiyalarning
har biri ahamiyatli bo‘lib, u asosiy vazifani – uyg‘un mustaqil shaxsni shakllantirish,
hamda rivojlantirishni amalga oshirishga qaratiladi.
An’anaga ko‘ra, pedagogika bir nechta toifalar bilan ishlaydi:
– o‘qitish
– tarbiya
– ta’lim. Ushbu toifalarning har birining asrlar davomida yondashuvlari, tarkibi va
ularning tushunchasi o‘zgargan.
Zamonaviy ta’lim tizimi va jarayoni o‘tmishdagi faoliyatga emas, balki kelajak
faoliyatga yo‘naltirilgan bo‘lsa, chinakam innovatsion xususiyatga ega bo‘ladi.
Bugungi kunda didaktika uchta asosiy yo‘nalishga bo‘lingan:
An’anaviy yo‘nalish
, – bu birinchi navbatda nemis olimi I.F. Gerbart nomi bilan
bog‘liq. Bunday ta’limning asosiy vazifasi axloqiy fazilatlar bilan bir qatorda intellektual
ko‘nikmalarni, g‘oyalarni, tushunchalarni, nazariy bilimlarni shakllantirishdir. Ushbu
yo‘nalish ko‘pincha tanqid qilinadigan asosiy xususiyat –bu boshdan kechirilmagan va
tushunilmagan, lekin faqat o‘rganilgan, ko‘pincha o‘ylamasdan tayyor bilimlarni uzatish.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
260
An’anaviy yo‘nalish
bilimlarni o‘zlashtirishning to‘rt bosqichiga asoslanadi:
1)
aniqlikning birinchi bosqichi: materialni tanlash va ko‘rib chiqish;
2)
assotsiatsiyaning ikkinchi bosqichi: yangi bilimlarning o‘tmish bilan bog‘liqligini
tushunish;
3)
tizimning uchinchi bosqichi: xulosalarni topish, tushunchalarni shakllantirish;
4)
usulning to‘rtinchi bosqichi: nazariyani tushunish va uni yangi haqiqatlarga
qo‘llash. Shunday qilib, ta’lim madaniy qadriyatlar va kodlarni avloddan-avlodga
yetkazish bilan bog‘liq bo‘lib, ta’limning konservativ rolini saqlab qoladi.
Ratsionalistik
(empirik-ratsionalistik)
yo‘nalish
–
P. Bloom,
R. Gagnier,
Ya.A. Kamenskiy va boshqalar nomlari bilan bog‘liq bo‘lgan
ratsionalistik (empirik-
ratsionalistik) yo‘nalish
insonning ta’lim orqali amaliy moslashuvini talab qiladi.
Ya’ni, inson zamonaviy jamiyatga ma’lum bir “qayta ishlash”dan keyin keladi, bu holda
shaxsning roli passivdir, u faqat ma’lum bir shablonni undan shakllantirishi, tayyor
mahsulotni shakllantirishi kerak bo‘lgan o‘qituvchi uchun xom ashyo hisoblanadi.
Fenomenologik yo‘nalish
– A. Maslou, A. Kombs va boshqalar vakillari bo‘lgan
fenomenologik yo‘nalish
gumanistik qarashlarga asoslangan va insonni o‘qitishga
individual, shaxsiy yondashuvni talab qiladi. Ya’ni, o‘quv jarayoni insonning qiziqishlari,
tendentsiyalari, qobiliyatlarini hisobga olish uchun qurilgan.
Shunday qilib, zamonaviy ta’limning asosiy tendensiyalari insonparvarlik
(gumanizatsiya) jarayoni va antropotsentrizmga intilish (shaxsga yo‘naltirilgan
yondashuv) bilan bog‘liq.
Zamonaviy pedagogikada ta’lim jarayonini tushunish va o‘rganishning ikkita asosiy
ijtimoiy va psixologik
yondashuv kabi
yo‘nalishini ajratish mumkin:
1. Ijtimoiy munosabat, ramka, modellarning insonning shakllanish jarayoniga
ta’sirini o‘rganishni o‘z ichiga olgan va shunga mos ravishda jamiyat, ijtimoiylashuv
orqali natijaga erishishga asoslangan ijtimoiy yondashuv.
2. Insonning shaxsiy xususiyatlarining ustun rolini, uning individual (tug‘ma)
xususiyatlarini tushunish bilan bog‘liq psixologik yondashuv.
Shuni ta’kidlash kerakki, ikkala yo‘nalish ham bugungi kunda juda dolzarb
yondashuv haqida gapirishga imkon beradi:
ilmiy va ijodiy individual xususiyatlarni
rivojlantirish, fikr erkinligini o‘rgatish, hamkorlik muhitini yaratish va mavzuga o‘zaro
qiziqishni o‘z ichiga olgan ta’limning xulq-atvor usuli.
Ko‘pgina tadqiqotchilar ta’kidlashlaricha, hozirgi vaqtda pedagogikada paradigma
o‘zgarishini kuzatish mumkin: postindustrial jamiyat sanoat o‘rnini egallaydi,
bu pedagogik jarayonda tub o‘zgarishlarga olib keladi: o‘ylash va tushunish mumkin
bo‘lmagan tayyor bilimlardan faktlar va ma’lumotlarni shaxsiy tushunish, o‘z baholarini
belgilash va mustaqil qarorlar qabul qilish jarayonigacha bo‘lgan yo‘l nazarda tutiladi.
XULOSA
Albatta, bu hodisa pedagogika fanida qo‘llaniladigan avvalgilaridan farqli ravishda
yangi prinsiplarning paydo bo‘lishi uchun boshlang‘ich nuqta bo‘lishi mumkin.
Zamonaviy pedagogika fanida ro‘y berayotgan barcha o‘zgarishlarning o‘ziga xos
xususiyati bu jarayonlarning tarixiy uzluksizligi, ularning o‘zaro bog‘liqligi va uzluksizligi
deb hisoblanishi mumkin, chunki hech qanday jarayon faqat o‘z-o‘zidan yopilmaydi,
pedagogikadagi zamonaviy tendensiyalar qisman, ba’zan esa, butunlay vaqt sinovidan
o‘tgan prinsiplarga asoslanadi.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
261
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Komilova F.M. Developing Leadership Qualities of Young People in an Innovative
Society // International Journal on Integrated Education // Volume 5, Issue 3, Mar 2022 | 166
2.
Mamajonova Z.M. Innovatsiya va innovatsion jarayonning pedagogik asoslari //
Namangan davlat universiteti ILMIY AXBOROTNOMASI, [2024-12] – 950-952 b
3.
Новый словарь иностранных слов. Мн.: Современный литератор, 2006. С.885
4.
Пономарев H.А. Философия и научная картина мира: монография. СПб.
2002. 144 с
5.
Тенденции развития психологической науки./ Под ред. Б.Ф.Ломова,
Л.И.Анцыферовой. М.: «Наука», 1989. С.7
6.
https://uz.wiktionary.org/wiki/tendensiya
7.
https://cyberleninka.ru/article/n/ta-limning-rivojlanish-yo-nalishlari-
taraqqiyot-tendensiyalari
