Жамият ва инновациялар –
Общество и инновации –
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Methods for developing creative activity in teachers
Feruza EKHSONOVA
1
University of Economics and Pedagogy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2024
Received in revised form
15 November 2024
Accepted 25 November 2024
Available online
25 December 2024
Creativity is an individual's ability to generate new ideas that
differ from traditional thinking, serve to ensure the effectiveness
of a specific action, activity, or process, and characterize
readiness for positive solutions to existing problems.
A person's creative potential manifests as a general
characteristic. It is both the initial condition and the result of
creative activity. This quality expresses an individual's ability
and willingness for self-expression. Moreover, based on creative
potential, each person's personal abilities, natural and social
strengths are holistically manifested.
Creative potential is closely linked to creativity aimed at the
cognitive process. Unlike traditional thinking, it manifests in
quick and flexible thinking, the ability to generate new ideas, as
well as in personality traits such as unconventional thinking,
originality, initiative, tolerance for ambiguity, and intellectuality.
2181-1415/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss12/S-pp276-280
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Creativity,
traditional thinking,
generating ideas,
creative abilities,
creative potential,
creative lesson.
Ўқитувчиларда креатив фаолиятни шакллантириш
усуллари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
Креативлик,
анъанавий фикрлаш,
ғояларни яратиш,
креатив қобилият,
креатив потенциал,
креатив дарс.
Креативлик: шахснинг анъанавий фикрлашдан фарқли
равишда маълум хатти-ҳаракат, фаолият ёки жараённи
самарадорлиги таъминлашга хизмат қилувчи янги
ғояларни яратиш, шунингдек, мавжуд муаммоларни
ижобий ҳал қилишга бўлган тайёргарлигини тавсифловчи
қобилияти саналади.
Шахснинг креативлик потенциали унинг умумий
хусусияти сифатида акс этади. У ижодий фаолиятнинг
дастлабки шарти ва натижаси саналади. Мазкур сифат
1
PhD, Acting Associate Professor, Department of Preschool and Primary Education, University of Economics and
Pedagogy.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
277
шахснинг ўз-ўзини намоён қилиш лаёқатига эгаликни ва
тайёрликни ифодалайди. Қолаверса, креатив потенциал
негизида ҳар бир шахснинг шахсий қобилиятлари, табиий
ва ижтимоий қуввати яхлит ҳолда намоён бўлади.
Креатив потенциал билиш жараёнига йўналтирилган
ижодкорлик билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, анъанавий
тафаккур юритишдан фарқли равишда тафаккурнинг
тезкорлиги ва эгилувчанлигида, янги ғояларни яратиш,
қобилияти, шунингдек, шахс характерига хос жиҳатлар –
бир
қолипда
фикрламасликда,
ўзига
хосликда,
ташаббускорликда, ноаниқликка тоқат қилишда, заковатли
бўлишда акс этади.
Методы формирования креативной деятельности у
преподавателей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
креативность,
традиционное мышление,
генерация идей,
творческая способность,
творческий потенциал,
креативный урок.
Креативность: способность личности создавать новые
идеи, отличные от традиционного мышления, служащие
обеспечению эффективности определенного действия,
деятельности или процесса, а также характеризующая
готовность к положительному решению существующих
проблем.
Креативный потенциал личности проявляется как его
общая характеристика. Он является исходным условием и
результатом творческой деятельности. Это качество
выражает способность и готовность личности к
самовыражению. Более того, на основе креативного
потенциала целостно проявляются личные способности,
природные и социальные силы каждого человека.
Креативный потенциал тесно связан с творчеством,
направленным на процесс познания, и в отличие от
традиционного мышления проявляется в быстроте и
гибкости мышления, способности создавать новые идеи, а
также в таких чертах характера личности, как
нестандартность
мышления,
оригинальность,
инициативность, толерантность к неопределенности и
интеллектуальность.
Креативликни илмий категория сифатида таҳлил этиш мазкур тушунчанинг
қуйидаги ўзига хосликларини аниқлаш имконини берди: “ижодкорликка
қобилиятлилик”, “янги, оригинал ғояларни излаб топишга қобилиятлилик”, “янги,
оригинал маҳсулот (ғоя, фикр, методика) яратишга доир фаолият”.
К.Кимнинг таъкидлашича, ижодкор педагог – бу энг аввало, илмий педагогик-
психологик фикрлайдиган, юқори педагогик маҳорат эга, тадқиқотчилик
малакаларини эгаллаган, танқидий таҳлил юритадиган, илғор педагогик
тажрибалардан самарали фойдаланадиган тадқиқотчидир.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
278
Педагогнинг ижодий индивидуаллиги қуйидаги компонентларни ўз ичига
қамраб олади: илмий фикрлаш, ишга ижодий муносабатда бўлиш, ўз-ўзини намоён
этишга интилиш ва ҳ.к.
Ўқитувчининг креатив йўналганлиги деганда касбий-қадриятга йўналганлик,
касбий позиция нуқтаи назаридан ўқитувчида устновкаларнинг қарор топганлиги,
ижодий касбий фаолиятга интилувчанлик каби шахс сифатлари йиғиндиси
тушунилади.
“Саводхонлик” тушунчасининг “фаолиятнинг бирор-бир соҳаси учун зарурий
билимларни эгаллаш” мазмунидан келиб чиққан ҳолда, креатив саводхонлик ўзида
креатив фаолиятга доир креатив ёндашув, унинг тузилиши ва ривожланиш
жараёни, замонавий шароитда креатив фаолиятга доир таълимнинг креатив
технологияларининг мазмун-моҳиятидан хабардорлик, тушуниш ва англаб етишни
акс эттиради.
Ўқитувчининг креатив фаолиятга доир креатив кўникмаларига креатив
фаолиятга доир умумий ва интегратив-креатив билимлари асосида ўзининг
педагогик фаолиятини режалаштириш ва ташкил этиш; ўқувчилар билан ишлашда
креатив рефлексия ва ўз-ўзининг фаолиятини танқидий баҳолаш; ўз-ўзини
баҳолаш натижаларини ҳисобга олган ҳолда фаолиятни коррекциялаш кабилар
киради.
Ўқитувчининг креатив фаолиятга доир креатив қобилиятларига тезкорлик
(кўплаб ғояларни ўйлаб топиш, бир вазифадан иккинчи вазифага осонлик билан
ўтиш), мослашувчанлик (муаммони ҳал этишга доир хилма-хил стратегияларни
қўллаш), ностандарт ғояларни излаб топиш, ғояни амалиётга татбиқ этиш
кабиларни киритиш мумкин.
Тадқиқот натижалари ўқитувчиларни ўқувчиларга билан ишлашга
тайёрлашда қуйидаги технологик босқичларга асосланиш лозимлигини кўрсатди:
мотивацияни фаоллаштириш; ижодий муҳитни яратиш; ижодий тавсифдаги ўқув-
касбий вазифаларни қўллашда табақалаштирилган ёндашувга асосланиш;
рефлексия; техник ва методик таъминотни яратиш; тайёрловнинг барча
босқичларида креатив салоҳиятни ривожлантиришнинг ўзига хосликларини
ҳисобга олиш.
Тадқиқот натижалари асосида ўқитувчиларни креатив фаолиятни ташкил
этишга тайёрлашни уч (мослашувли-йўналтирувчи, таянч, креатив-продуктив)
босқичда амалга ошириш лозим, деган хулосага келинди.
Ўқитувчиларни креатив фаолиятга тайёрлашнинг биринчи – мослашувли-
йўналтирувчи босқичи ўқитувчиларни ўқувчилар билан ишлашнинг ўзига
хосликлари билан таништириш билан тавсифланади. Мазкур босқичда
ўқитувчининг креатив салоҳиятини ривожлантиришнинг муҳим компоненти
эканлигини англаб етишга мотивацияни таркиб топтириш муҳим саналади.
Талабалар “Педагогнинг инновацион фаолиятини ривожлантириш” модули билан
боғлиқ мавзуларини ўрганиш жараёнида “ўқитувчининг шахсий ва касбий
сифатлари”, “ўқитувчининг ижодкорлиги”, “педагогик креативлик”, “педагогик
маҳорат”, “педагогик компетентлик” каби тушунчалар билан танишиш асосида
касбий фаолиятга доир дастлабки билимларни эгаллашади.
Ўқитувчиларни креатив фаолиятга тайёрлашнинг иккинчи – таянч босқичи
ўқитувчида фаолиятга ижодий йўналганлик, креатив саводхонлик, ижодий
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
279
кўникма ва қобилиятларни ривожлантиришда ўз ифодасини топади. Мазкур
босқичда ўқитувчилар томонидан креатив фаолиятга қўйиладиган қуйидаги
талаблар ўзлаштирилиши лозим: ўқувчининг индивидуал ўзига хосликларини
аниқлаштириш; индивидуал иш режаси асосида машғулотларни ташкил этиш
(тьюторлик); кичик гуруҳларни шакллантириш ва ишини ташкил этиш
(фасилитаторлик); ўқувчига индивидуал ёрдам кўрсатиш (менторлик); лидерлик
сифатларини шакллантириш; ижодкорликка йўналтирилган дастурларни ишлаб
чиқиш (эдвайзерлик); “эркин иштирок этиш” туридаги машғулотларни ташкил
этиш; ота-оналар билан ишлаш; ўқувчилар ўртасида шахслараро муносабатларни
шакллантириш ва ҳ.к. Шунингдек, мазкур босқич ўқитувчининг умумкасбий ва
креатив фаолиятга йўналтирилган креатив сифатларни ўзлаштириш, диагностик
натижалар асосида ўзининг касбий ривожлантириш йўналишларини аниқлаш
кабиларни ўзлаштиришни кўзда тутади. Айнан ушбу босқичда ўқитувчида ўз-
ўзини намоён этиш ва ўз-ўзини ривожлантириш намоён бўлиши кузатилади.
Ўқитувчиларда ўқувчилар билан ишлашнинг учинчи – креатив-продуктив
босқичи мазкур жараённи амалга оширишга доир барқарор мотивларни қарор
топтириш, ўқув-касбий вазифаларни ҳал этишга йўналтирилган креатив
саводхонлик, креатив кўникма ва қобилиятларни мақсадга йўналтирилган тарзда
қўллаш ва фаоллаштириш билан тавсифланади.
Мамлакатимиз таълим соҳасида амалга оширилган ва давом этаётган
ислоҳотлар асосини ҳам ўқитувчи шахсининг замонавий қиёфасини яратиш
масаласи ташкил этади. Бунинг учун табиий равишда жаҳоннинг илғор таълим-
тарбия концепцияларига таяниб иш кўриш зарурати олдинги ўринга чиқади. Илғор
хорижий тажриба ва технологияларга кўра ўқувчиларни тарбиялаш ҳамда
ривожлантиришда ўқитувчиларни ўз ўқувчилари учун маслакдош, етакчи,
маслаҳатчи сифатида шакллантириш вазифаси белгилаб қўйилган. Тадқиқот
жараёнида ўқитувчиларни ўқувчиларга таълим-тарбия беришга тайёрлашда
эдвайзерлик фаолиятига йўналтириш муҳим аҳамият касб этиши аниқланди.
Эдвайзерликнинг концептуал асосини “ўқитувчи – ўқувчи” муносабатида
анъанавий таълимда мавжуд бўлган бир томонлама йўналганлик, яъни таълим-
тарбия жараёнида педагогик вазифаларнинг барчаси ўқитувчи зиммасида бўлиши
эмас, балки ўқувчининг ана шу жараённинг фаол аъзосига айланиши ташкил этади.
Ўқитувчи-эдвайзер айни жараённи ташкил этишнинг илғор технологияларига
йўналтирувчи етакчи маслаҳатчи мақомини олади, ўқувчилар иқтидорининг
кашфиётчисига айланади.
Педагогика назарияси ва амалиётида маслаҳатчиликка доир фаолиятнинг бир
нечта турлари таклиф этилган: эксперт, лойиҳа раҳбари ва ташкилотчи моделлари
фарқланади. Мазкур моделнинг моҳияти ўқитувчининг ўқув материалини
анъанавий тарзда баён этишини эмас, аксинча таълим бериш функцияси реал ва
масофавий тарзда уни ўзлаштириш бўйича зарурий маслаҳат бериб боришни
назарда тутади. Маслаҳат бериш маълум бир аниқ ўқув муаммосини ҳал этишга
қаратилади. Мазкур жараёнда маслаҳатчи ўқувчига ўқув муаммосининг аниқ
ечимини ёки уни ҳал этишга доир фаолият усулларини таклиф этиши мумкин. Ушбу
ўқитиш моделида ўқитувчининг асосий мақсади ўқувчини ўқув материалини
мустақил ўзлаштиришга ўргатишдан иборатдир.
Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations
Special Issue – 12 (2024) / ISSN 2181-1415
280
Ўқитувчининг тьюторлик фаолияти деганда ўқувчиларнинг индивидуал
ишига умумий раҳбарлик қилиш тушунилади. Тьюторлик қуйидаги тамойиллар
асосига қурилади: ўқувчи шахсига индивидуал ёндашиш; ўқув жараёнини ташкил
этишга ёрдамлашиш.
Тьюторликнинг замонавий талқини қуйидаги жиҳатларда ўз ифодасини
топади: таълимда субъективлик муаммосини ҳал этишнинг самарали йўли. Яъни
ўқитувчи ўқув муаммоларини ҳал этишда ўқувчининг мустақиллиги ва ўз-ўзини
ривожлантиришга эришиш; ўқувчининг таълим дастурларини ўзлаштиришига
ҳамроҳлик қилиш (тайёр материалларни бериш эмас, ўқувчи билан биргаликда
ҳамкорликда ҳаракатланиш); ўқувчи шахсини ҳар томонлама камол топиши, унинг
шахсий ва ўқув фаолиятига доир муаммоларини ҳал этишга кўмаклашиш. Гарчи
тьюторлик маслаҳатчилик фаолиятига ўхшаш бўлсада, ундан фарқли равишда
синфда ўқув-билиш фаолиятини ташкил этиш жараёнида ҳар бир ўқувчининг
билишга қизиқиши, хоҳиш-истаклари, эҳтиёжларини ҳисобга олган ҳолда,
замонавий коммуни-кация технологияларидан фойдаланишни талаб этади.
Ўқувчиларни мустақил, масъулиятли, ижтимоий жиҳатдан сафарбарликка
мойил шахс сифатида шакллантириш уларни муваффақиятли ижтимоийлаштириш
ва меҳнат бозорида муносиб ўрин топишига тайёрлаш учун уларда ижтимоий
кўникмаларни ривожлантириш, ўз фаолиятларини аниқлаш ва ривожлантиришга
одатлантириш лозим. Бундай ёндашувни амалга ошириш учун ўқув-билиш
жараёнида ўқувчиларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш муҳим педагогик
аҳамиятга эга. Педагогик қўллаб-қувватлаш жараёни асосан ўқувчиларга
йўналтирилади. Бунда ўқувчи-ларнинг моддий борлиқ, атрофдагилар ва ўз-ўзига
бўлган муносабатини ўрганиш муҳим ўрин эгаллайди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ўзбекистон
Республикаси
Президентининг
“Ўзбекистон
Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси
тўғрисида”ги ПФ-4947-cон Фармони // Ўзбекистон Республикаси қонун
ҳужжатлари тўплами, 2017 й., 6-сон, 70-модда, 20-сон, 354-модда.
2.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 29 апрелдаги
“Ўзбекистон Республикаси халқ таълими тизимини 2030 йилгача ривожлантириш
концепциясини тасдиқлаш тўғрисида”ги ПФ-5712-сон Фармони // Қонун
ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси, 29.04.2019 й., 06/19/5712/3034-сон.
3.
Kim, K. H. (2011). The creativity crisis: The decrease in creative thinking
scores on the Torrance Tests for Creative Thinking. Creativity Research Journal, 23(4),
234-242.
4.
Karwowski M. (2014). Creative mindsets: Measurement, correlates,
consequences. Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 8(1), 62-70.
