Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Application of the "collective production" theory in
corporate governance
Ibrokhim SAIDOV
1
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
15 December 2024
Accepted 20 January 2025
Available online
15 February 2025
This article analyzes the significance and practical
application of the "collective production" theory in corporate
governance. It examines the synergistic effects of the collective
production process and the role of this method in increasing
economic efficiency. The article discusses the "free rider"
problem, ways to reduce transaction costs, and the impact of
implementing fair incentive systems on corporate efficiency.
Additionally, the study explores the collective production
approach in modern corporate governance and its role in
enhancing organizational competitiveness. The article provides
recommendations for more efficient management of economic
systems by integrating theoretical concepts and practical
solutions.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss1/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
collective production,
corporate governance,
transaction costs,
free rider problem,
contract system,
economic efficiency.
Korporativ boshqaruvda “jamoaviy ishlab chiqarish”
nazariyasini qo‘llash masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
jamoaviy ishlab chiqarish,
korporativ boshqaruv,
tranzaksiya xarajatlari,
tekin tomoqlik muammosi,
shartnomalar tizimi,
iqtisodiy samaradorlik.
mazkur maqolada korporativ boshqaruvdagi “jamoaviy
ishlab chiqarish” nazariyasining ahamiyati va amaliy
qo‘llanilishi tahlil qilingan. Jamoaviy ishlab chiqarish
jarayonining sinergetik ta’siri, shuningdek, bu usulning
iqtisodiy samaradorlikni oshirishdagi
roli ko‘rsatib berilgan.
Maqola doirasida “tekin tomoqlik” muammosi, tranzaksiya
xarajatlarini kamaytirish usullari va adolatli rag‘batlantirish
tizimlarini joriy etishning korporativ samaradorlikka ta’siri
yoritilgan. Shuningdek, zamonaviy korporativ boshqaruvda
jamoaviy ishlab chiqarish yondashuvi va uning tashkilotlarning
1
Lecturer, Department of Business Law, Tashkent State University of Law. E-mail: ibrohim.saidov@tsul.uz
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
338
raqobatbardoshligini oshirishdagi o‘rni muhokama qilingan.
Maqola nazariy g‘oyalar va amaliy ko‘rsatmalar integratsiyasi
orqali iqtisodiy tizimlarni yanada samarali boshqarishga oid
tavsiyalarni taqdim etadi.
Применение теории «коллективного производства»
в корпоративном управлении
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
коллективное
производство,
корпоративное
управление,
трансакционные
издержки,
проблема «безбилетника»,
система контрактов,
экономическая
эффективность.
В
данной
статье
анализируется
значение
и
практическое
применение
теории
«коллективного
производства»
в
корпоративном
управлении.
Рассматривается синергетический эффект коллективного
производственного процесса, а также роль этого метода в
повышении экономической эффективности. В рамках
статьи освещаются проблемы «безбилетника», способы
сокращения трансакционных издержек и влияние
внедрения
справедливых
систем
мотивации
на
корпоративную эффективность. Также обсуждается подход
коллективного
производства
в
современном
корпоративном управлении и его роль в повышении
конкурентоспособности организаций. Статья предлагает
рекомендации по более эффективному управлению
экономическими
системами
путем
интеграции
теоретических концепций и практических решений.
KIRISH
Korporativ boshqaruv sohasida
“
jamoaviy ishlab chiqarish
”
nazariyasining
qo
‘
llanilishi, zamonaviy iqtisodiyotda kompaniyalar tuzilishini strukturaviy va funksional
jihatdan qayta ko
‘
rib chiqilishini talab qiladi. Kapitalistik iqtisodiyotda resurslarning
kompaniyalar tomonidan egalik qilinishi va taqsimlanishi foyda ko
‘
rishni ko
‘
zlovchi
nodavlat tashkilotlar orqali amalga oshiriladi. Bu jarayonda, resurs egalari hamkorlik va
ixtisoslashuv orqali mahsuldorlikni oshirishga intiladilar. Bunday iqtisodiy muhitda
korporativ boshqaruvning An
’
anaviy yondashuvlarini amaliy jihatdan o
‘
zgartirishni talab
qiladi.
Ko
‘
plab olimlar ta
’
kidlashicha, kompaniyalar (firmalar) mavjudligining asosiy
sabablaridan biri sifatida bozorda kelishuvlarni amalga oshirish bilan bog
‘
liq tranzaksiya
xarajatlarini kamaytirishni ta
’
kidlashadi. Ushbu nazariy asoslar firmalarni faqat foyda
olishga qaratilgan yagona subyekt sifatida emas, balki murakkab, ko
‘
p qirrali tuzilma
sifatida qayta talqin qilish zaruratini ko
‘
rsatadi.
Ushbu maqolada, jamoaviy ishlab chiqarishning nazariy asoslari va korporativ
boshqaruvdagi amaliy qo
‘
llanilishi chuqur tahlil qilinadi. O
‘
rganiladigan asosiy mavzular
jumlasidan, jamoaviy ishlab chiqarish nazariyasi, uning iqtisodiy samaradorligi,
shuningdek, korporativ boshqaruvdagi yangi yondashuvlar va ularning zamonaviy biznes
muhitidagi o
‘
rni muhokama qilinadi. Maqola, shuningdek, jamoaviy ishlab chiqarish
jarayonida yuzaga keladigan
“
tekin tomoqlik
”
kabi muammolarni ham ko
‘
rib chiqadi. Bu
esa jamoaviy harakatlar samaradorligini pasaytiruvchi asosiy omil sifatida tan olinadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
339
1. Kompaniyaning tabiati va o‘ziga xosligi
An’anaviy korporativ boshqaruvda kompaniya o‘z xodimlari bilan munosabatlarda
majburlov kuchiga ega deb tushuniladi. Biroq rivojlangan bozor sharoitida ushbu qarash
biroz noto‘g‘ri hisoblanadi. Kompa
niyalar barcha resurslarni boshqarishda hech qanday
qudrat va vakolatga ega emas.
Bozor iqtisodiyotida kompaniyalar asosan birgalikdagi ishlab chiqarish asosida
ma’lum bir foydaga erishishni ko‘zlaydi. Shundan kelib chiqib, iqtisod nazariyasi jihatidan
kompaniyalar birgalikda ishlab chiqarish maqsadidagi bir nechta kiruvchi subyektlar
o‘rtasidagi munosabatlarni jamlovchi shartnomalar to‘plami sifatida qaraladi. Ushbu
shartnomalar to‘plamida har bir kiruvchi tomon: ta’sischi, menejer, muhandis, yetkazib
beruvchi va-
hokazolar moliyaviy foydaga erishish uchun o‘zaro hamkorlik qiladi. Ushbu
hamkorlikni bir nom va bir maqsad sari bog‘lab turuvchi tuzilma esa kompaniya
hisoblanadi.
Iqtisodchi Ronald Koazning “Firma tabiati” (1937) asarida keltirilgan g‘oyalar
firmalar mavjudligining sabablarini tushuntirishga yordam beradi. Uning fikricha,
firmalar bozorda alohida har bir bitimni kelishish va bajarish bilan bog‘liq tranzaksiya
xarajatlarini kamaytirish maqsadida paydo bo‘lgan. Masalan, har bir mahsulot yoki
xizma
t uchun alohida shartnoma tuzish va uni bajarish o‘rniga firmalar bu jarayonlarni
ichki tartibda, ya’ni o‘z tashkiloti doirasida boshqarish orqali xarajatlarni sezilarli
darajada kamaytirish imkoniyatiga ega. Bu esa bozorda tez va samarali harakat qilish
u
chun zarur bo‘lgan resurslarni tejash imkonini beradi. Bunday tashkil etilish, firmalarga
bozor sharoitlariga tez moslashish va raqobatda ustunlik qozonish imkonini yaratadi.
Biroq, kapitalistik iqtisodiyot endi rivojlanayotgan davlatlarda kompaniyalar ustun
vakolat bilan o‘z ichki muammolarni hal qilish qudratiga ega deb tasvirlanadi. Biroq, bu
tasavvur noto‘g‘ri. Ilmiy jihatdan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, kompaniyalar barcha kirish
resurslarini majburlov asosida boshqara olmaydi. Ularning bozor iqtisodiyotidagi
majburlov kuchi va vakolati odatiy bozor shartnomalaridan farq qilmaydi. Firmalarning
xodimlarni turli vazifalarga tayinlash va boshqarishga oid tasavvurlari, aslida, firmalar va
bozorlar orqali shartnomalarni muzokara qilish jarayonidagi o‘xshashliklarni ko‘rsatadi.
Masalan, ish beruvchi xodimga ma’lum bir vazifani bajarishni buyurishi, xuddi,
iste’molchining sotuvchiga ma’lum bir mahsulotni sotishni so‘rashi kabidir. Bu yerda
shartnomaviy majburiyatlarning davom etishini ta’minlovchi hech qanday
kafolatlar
mavjud emas. Buning o‘rniga, biznesni muvaffaqiyatli davom ettirish uchun har ikkala
tomon doimiy ravishda foydali shartlar asosida muzokaralar olib borishi kerak
hisoblanadi.
Shunday qilib, zamonaviy biznesda kompaniya boshqaruvining asosiy vazifasi
vakolatli boshqaruv yoki xodimlar ustidan nazorat emas, balki xodimlar, hamkorlar,
yetkazib beruvchilar hatto ta’sischilar bilan doimiy ravishda muzokaralar o‘tkazish orqali
shartnomalar tuzish, kompaniya tovarlari va mahsulotlarini birgalikda samarali ishlab
chiqarishni olib borish, kompaniya foydasi va resurslarini kompaniya ichida adolatli
taqsimlash ishlarini amalga oshirish hisoblanadi.
2. Kompaniya shartnomalar tizimi sifatida (Nexus of contract)
An‘anaviy qarashlarga ko‘ra, ulushdorlar kompaniyaning “egalari” hisoblanib, ular
bevosita nazoratni amalga oshiradilar. Biroq, ba’zi olimlar bu qarashga qarshi chiqib,
zamonaviy korporatsiyalarni An’anaviy mulkchilik
-
nazorat modelidan ko‘ra ko‘proq
shartnomaviy tizim sifatida qarash
kerakligini ta’kidlashadi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
340
Masalan, Fama kompaniyani turli ishtirokchilar
–
ulushdorlar, menejerlar,
ishchilar va kreditorlar
–
o‘rtasidagi shartnomalar tizimi sifatida tasvirlaydi. Har bir
ishtirokchi o‘z resurslari yoki ko‘nikmalarini belgilangan shartno
malarga muvofiq
qo‘shadi.
Jensen va Meckling kabi olimlar ham, firma An’anaviy yondashuvda yagona, foyda
olishga qaratilgan subyekt sifatida ko‘rilishi kerak emasligini, balki ko‘proq murakkab,
ko‘p qirrali tuzilma sifatida qayta talqin qilinishi lozimligini ta’kidlashadi. Ular firmani
faqat jismoniy aktivlar yoki boshqaruv iyerarxiyasi bilan belgilanuvchi tashkilot emas,
balki manfaatdor tomonlar
–
ulushdorlar, ishchilar, yetkazib beruvchilar va mijozlar
o‘rtasidagi “shartnomalar majmuasi” sifatida tasavvur qilish kerakligini ta’kidlaydilar.
Darhaqiqat, ushbu tadqiqotchi olimlar taqdim etgan yondashuv zamonaviy
korxonalar
tuzilmasini
An’anaviy
tashkilotlardan
ko‘ra
murakkabroq
va
integratsiyalashgan tizim sifatida qayta baholashga imkon beradi. Bugungi zamonaviy
korporatsiyalar yagona qaror qabul qiluvchi subyekt bo‘lmay, turli shartnomalar va
kelishuvlar majmuasi sifatida tavsiflanadi.
Alchian va Demsetz kabi olimlar kompaniyani jamoaviy ishlab chiqarish va
o‘lchash xarajatlarining murakkabliklariga javob b
eruvchi samarali tashkilot sifatida
tushuntiradilar. Ular ko‘rsatishicha, An’anaviy bozor mexanizmlari yetarli bo‘lmagan
vaziyatlarda, kompaniya ishlab chiqarishni muvofiqlashtirish va unumdorlikni oshirish
maqsadida markazlashgan shartnomalar yordamida tashkil etiladi. Xususan, jamoaviy
ishlab chiqarish va o‘lchash qiyinchiliklari mavjud bo‘lganda, firma o‘ziga xos markaziy
boshqaruv orqali shartnomaviy tuzilmalar atrofida ishlab chiqarishni tashkil etadi.
Firmada xodimlar, yetkazib beruvchilar va boshqa r
esurslarni ta’minlovchilar kabi
turli kiritma egalari ishlab chiqarish jarayoniga o‘z hissalarini qo‘shadilar. Ushbu tuzilma
doirasida firma bozor asosidagi mustaqil shartnomalarga tayanish orqali kelib
chiqadigan murakkablik va xarajatlarni kamaytirish uc
hun markaziy rol o‘ynaydi. Agar
yagona markaziy tashkilot bo‘lmasa, har bir kiritma egasi boshqa ishtirokchilar bilan
shartnomalar tuzish va yangilash bilan bog‘liq yuqori tranzaksiya xarajatlariga duch
kelishi muqarrar hisoblanadi. Firma yagona shartnoma tarafdori sifatida ushbu jarayonni
soddalashtirib, tranzaksiyalarni kamaytiradi va yanada barqaror ishlab chiqarish usulini
shakllantiradi.
Kompaniya direktorlariga alohida kiritma egalari bilan mustaqil ravishda
shartnomalarni qayta kelishish imkoniyatini berish ham muhim jihatdir. Ushbu
moslashuvchanlik firmaning unumdorlikdagi o‘zgarishlarga, bozor talablari yoki
kiritmalar mavjudligiga tezda javob berishiga imkon beradi. Masalan, agar xodim yoki
yetkazib beruvchi talabni qondirmasa, direktorlar boshqa ishtirokchilar bilan
kelishuvlarni qayta ko‘rib chiqmasdan shu kiritmani almashtirish yoki o‘zgartirish
imkoniga ega bo‘ladi. Bu esa murakkab, qimmatli qayta muzokaralarga ehtiyojni
kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi.
Firmaning shartnomalar
markazi sifatidagi o‘rni o‘zgarishi va sotilishi mumkin. Bu
esa uni uzluksiz ishlab chiqarish birligi sifatida saqlab qoladi. Ulushdorlar yoki
birlashishlar orqali amalga oshiriladigan bu imkoniyat ishlab chiqarishni davom ettirish
va firmaning mavjud shartnomaviy va tashkiliy tuzilmasini yangidan tashkil etish
imkonini beradi. Bozor asosidagi almashinuvlardan farqli o‘laroq, firmaning o‘zining
tuzilmasini “davomiy obyekt” sifatida sotish imkoniyati, uzoq muddatli yashash
qobiliyatini saqlab qolib, iqtisodi
y muhitda moslashuvchanlikni ta’minlaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
341
3. Kompaniyaga kiritma kirituvchilarning mehnatini baholash masalalari
Kompaniyada xodimlarning mehnat samaradorligini oshirish, ularning ish
faoliyatini munosib ravishda mukofotlash va daromadni adolatli taqsimlash masalalari
juda muhimdir. Agar xodimlarning harakatlari va erishilgan natijalar adolatli
taqsimlanmagan va o‘z vaqtida mukofotlanmagan bo‘lsa, bu ularning umumiy ish
samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday vaziyatda, xodimlar ish
faoliyatida qoniqarsizlik hissi tufayli ish jarayonida samarasiz harakatlarni qilishlari yoki
bo‘sh vaqtida boshqa ishlar bilan shug‘ullanishlari mumkin.
Biznesda samaradorlikka erishish va bunday muammolarni oldini olish uchun
ikkita asosiy yechim mavjud: birinchidan, kompaniyadagi barcha mahsuldorlikni aniq
o‘lchash bo‘lsa, ikkinchidan, mahsuldorlikka hissa qo‘shgan barcha ishtirokchilarni
adolatli ravishda mukofotlash masalasidir. Bozor mexanizmlari ushbu muammolarni hal
qilishda tabiiy yechim sifatida qaraladi. Chunki ular odatda ishlab chiqarish va
mukofotlash o‘rtasida to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri va aniq bog‘liqlikni ta’minlaydi. Masalan, agar
fermer bug‘doy hosildorligini 10 foizga oshirsa va bozor narxlari barqaror qolsa, uning
daromadi ham shunga mos ravishda oshad
i. Bu o‘zgarishlar fermerning mehnatiga
bog‘liq holda uning daromadini to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri oshirishga yordam beradi, bu esa
boshqa ishtirokchilarni ham o‘z kiritmalariga qarab mukofotlash prinsipiga asoslanadi.
Agar iqtisodiy tashkilotning o‘lchov tizimi yo
mon amalga oshirilsa va mukofotlar
hamda mahsuldorlik orasida zaif bog‘liqlik mavjud bo‘lsa, bu odatda past mahsuldorlik
darajasiga olib keladi. Aksincha, agar tashkilot o‘lchovni yaxshi amalga oshirsa –
chiqishlarni aniq o‘lchab, mukofotlarni muvofiqlasht
irsa
–
kutilgan natija sifatida
mahsuldorlik yuqori bo‘ladi.
4. Jamoaviy ishlab chiqarish nazariyasi
Zamonaviy korporativ boshqaruvda kompaniyalarni “jamoaviy ishlab chiqarish”
tuzilmasi sifatida qarash taklif etiladi. Bu ishlab chiqarish shakli bir qancha shaxslar
tomonidan amalga oshiriladi. Ularning har biri umumiy natijaga o‘z hissasini qo‘shadi.
Yakka tartibdagi ishlab chiqarishdan farqli o‘laroq, jamoaviy ishlab chiqarishida natija
to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri har bir a’zoning individual hissasiga bog‘liq emas.
Buning o‘rniga, bu
usulda natijalar a’zolarining alohida hissalarining yig‘indisidan ko‘ra, ularning
birgalikdagi harakatlarining sinergetik ta’siridan kelib chiqadi.
Umumiy natijani faqatgina umumiy ishlab chiqarish ko‘rsatkichlari asosida
kuzatish orqali har bir ishtirokchining marginal mahsuldorligini aniqlash qiyin. Masalan,
ikki kishi birgalikda og‘ir yukni yuk mashinasigacha ko‘tarayotganda, ularning har
birining alohida hissasini belgilash mumkin emas. Bunday holatlar jamoaviy ishlab
chiqarishiga xo
s bo‘lib, bu yerda natija a’zolarning birgalikdagi harakatlarining o‘zaro
ta’siri natijasidir.
Ajratiladigan ishlab chiqarish funksiyalari bilan taqqoslaganda, jamoaviy ishlab
chiqarishi yanada murakkabdir. Ajratiladigan funksiyalarda, umumiy natija individual
hissalarning qo‘shilishidan kelib chiqsa, jamoaviy ishlab chiqarishida natija kirishlar
o‘rtasidagi ajratib bo‘lmaydigan o‘zaro ta’sirlardan kelib chiqadi. Bu esa jamoaviy a’zolari
mustaqil ravishda ishlab chiqara olishganidan ko‘ra ko‘proq natijani a
nglatadi.
Shuning uchun, kompaniyalar jamoaviy ishlab chiqarish jarayonini boshqarishda,
a’zolarning hissasini aniq o‘lchash va mukofotlash mexanizmlarini ishlab chiqishda
qiyinchiliklarga duch keladilar. An’anaviy iqtisodiy usullar, bu kabi murakkab
vaziy
atlarda ko‘pincha samarasiz bo‘lib, ularda jamoaviy a’’zolarining chambarchas
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
342
bog‘langan hissalarini osongina ajratib bo‘lmaydi. Natijada jamoaviy ishlab chiqarish
tizimida ishtirok etuvchi har bir a’zo uchun adolatli va samarali mukofotlash tizimini
yaratish muhim ahamiyat kasb etadi.
Jamoaviy ishlab chiqarishda asosiy muammo
–
bu “tekin tomoqlik” (free
-riding)
muammosidir. Ya’ni, jamoaviydagi ayrim shaxslarning birgalikdagi kutilmalarga
yetarlicha hissa qo‘shmasa
-da, umumiy natijaga qarab barcha
bilan bir xil rag‘batlanishga
ega bo‘lishlari jamoaviy ishlab chiqarishda muammolarga olib kelishi mumkin. Umumiy
natijadagi individual kirishlarni aniq belgilash qiyinligi sababli har bir ishtirokchining
amalga oshirgan hissasini amalga oshirish qiyinlash
adi. Bu esa, jamoaviy a’zolari
mahsuldorligini pasaytirishi mumkin, chunki ularning mahsuldorligining pasayishi oson
aniqlanmaydi va ularga beriladigan kompensatsiyalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmaydi.
Biroq jamoaviyning har bir a’zosining xatti
-harakatlarini kuzatish va nazorat qilish
imkonsizdir. Odatda, har bir a’zoning qo‘shayotgan kiritmasini, qilayotgan ishini doimiy
nazoratga olish kompaniyaga qimmatga tushishi mumkin.
Masalan odatda kompaniya xodimlari tomonidan idora resurslari jumladan, ofis
anjo
mlari, aloqa vositalari va kompyuterlardan o‘zlarining shaxsiy maqsadlarda
ishlatilishiga yo‘l qo‘yadilar. Biroq, ushbu harakatlarning oldini olish uchun kuzatish
xarajatlari natijalarga erishish xarajatidan yuqori bo‘lib ketishi mumkin.
Agar noeffektivlik tufayli yuzaga keladigan iqtisodiy zarar kuzatuv xarajatlaridan
kam bo‘lsa, tashkilotlar bunday xatti
-harakatlarni ruxsat etish orqali samaradorlikka
erishadilar. Bunday vaziyatlarda resurslardan foydalanishni qattiq nazorat qilish o‘rniga,
kengroq yutuql
arga e’tibor qaratishni afzal ko‘radi.
Masalan, Alchianning ta’kidlashicha, universitetlarda akademik muhitda noeffektiv
xatti-
harakatlarni kuzatish o‘ziga xos qiyinchiliklarga ega. Professor
-
o‘qituvchilarning
faoliyati ko‘pincha professional va shaxsiy foydalanishning aralashmasidan iborat bo‘lib,
ular orasidagi chegaralarni aniq ajratish har doim ham mumkin emas. Masalan,
professor-
o‘qituvchilar ish bilan bog‘liq va shaxsiy xabarlarni bir xil pochta yoki telefon
orqali yuborishi mumkin. Bu esa samarali va aniq kuzatishni murakkablashtiradi.
Shu murakkablikni hisobga olib, universitetlar kichik resurslardan foydalanishdan ko‘ra
asosiy natijalarga e’tibor qaratishni afzal ko‘radi. Shunday qilib, universitetlar o‘z
maqsadlariga mos keladigan natijalarni ko‘z
lab, fakultetlarga qisman erkinlik berib,
byurokratik to‘siqlarni minimallashtiradilar.
Universitetlar resurslardan foydalanishni qattiq nazorat qilishda muvozanatni
saqlash zaruriyatiga duch keladilar, chunki kuchli kuzatish fakultet a’zolari kayfiyatini
pasaytirishi va ishtiyoqini susaytirishi mumkin. Haddan tashqari qat’iy nazorat fakultet
a’zolari o‘rtasida ishonchni kamaytirishi, ularni ortiqcha stressga olib kelishi va hatto
norozilikka sabab bo‘lishi mumkin. Shu sababli, universitetlar ishonch muhiti
yaratib, professor-
o‘qituvchilarning resurslardan mas’uliyat bilan foydalanishini
rag‘batlantirishni afzal ko‘radilar. Bu yondashuv akademik sohada ishlaydiganlarni
rag‘batlantirish tuzilmasi bilan mos keladi, chunki u erkinlikni ta’minlaydi va intellekt
ual
mehnat uchun zarur bo‘lgan kam nazoratli muhitni yaratadi.
5. Bozor raqobati jamoaviy ishlab chiqarishni tashkil etish mexanizmi
sifatida
Alchian va Demsetz modeliga ko‘ra, bozor raqobati jamoaviy ishlab chiqarishni
samarali tashkil qilish uchun kuchli mexanizm sifatida xizmat qiladi. Raqobatli bozor
sharoitida jamoaviylar va individual xodimlar ko‘pincha o‘z ishlash natijalaridan bevosita
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
343
foyda olishadi. Bu esa ularni samarali hissa qo‘shishga ichki motivatsiya bilan undaydi.
Bozor raqobati darom
ad, mijozlarning qoniqishi va bozor ulushi kabi ko‘rsatkichlar
orqali jamoaviy va individual ishchilar samaradorligini ochiq ravishda namoyon qiladi.
Masalan, savdo yoki loyiha asosidagi jamoaviylarda xodimlar ish natijalariga qarab
bonuslar, komissiyalar
yoki foyda ulashish tizimlari orqali rag‘batlantiriladi. Agar
xodimlar o‘zlarining daromadlari va martaba rivoji bozor natijalari bilan chambarchas
bog‘liqligini tushunishsa, ularning o‘z ichki monitoringga bo‘lgan ehtiyoj kamayadi,
chunki bozor asosidagi
rag‘batlantirish tabiiy ravishda javobgarlik mexanizmi sifatida
xizmat qiladi va individual xatti-harakatlarni tashkilot samaradorligi bilan moslashtiradi.
Bozor raqobati o‘z
-
o‘zini tartibga soluvchi kuch sifatida faoliyat ko‘rsatadi va
samaradorlikni oshi
radi. Raqobat qizg‘in bo‘lgan sohalarda past samaradorlik katta
yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin. Masalan, bozor ulushini yo‘qotish, mijozlarning
noroziligi yoki ish o‘rnining xavf ostida qolishi kabi. Ushbu raqobat bosimi ularni yanada
samarali ishlashga undaydi. Chunki xodimlar samaradorlikning pasayishi ularning
bozordagi o‘rniga bevosita xavf tug‘dirishini anglaydilar.
Bundan tashqari, raqobatli firmalar ko‘pincha ko‘rsatkichlarni aniq belgilab,
jamoaviy a’zolari o‘rtasida o‘zaro javobgarlikni ta’minl
aydilar. Bu sharoitda jamoaviy
a’zolari bir
-birlarini norasmiy tarzda kuzatadilar, chunki ularning faoliyati nafaqat ichki
baholanadi, balki tashqi bozor standartlariga ham mos keladi. Bu esa jamoaviyda tekin
tomoqlikka qarshi samarali mexanizm bo‘lib, umu
miy samaradorlikni oshiradi.
Ko‘plab raqobatli bozor sharoitidagi kompaniyalar jamoaviydagi o‘z xodimlariga
oylik rag‘batlantirishlar, natijalarga asoslangan bonuslar yoki ulush opsiyalari kabi
mukofotlar orqali rag‘batlantirish tuzilmalarini joriy qiladil
ar. Ushbu mexanizmlar
individual va jamoaviy muvaffaqiyatini tashkilotning keng iqtisodiy maqsadlari bilan
bog‘laydi. Har bir a’zoni “tekin tomoqlik”dan saqlanishga va maksimal samaradorlikka
intilishga undaydi. Xodimlar jamoaviyning bozor muvaffaqiyati bilan yaqin aloqador
ekanliklarini tushunishadi. Bu esa ularni jamoaviy natijalarini oshirishga mas’uliyatliroq
qiladi.
Yuqori samaradorlik ko‘rsatayotgan xodimlar ushbu rag‘batlantirishlardan
ko‘proq foyda ko‘radi, bu esa past samaradorlik ko‘rsatayotgan xodimlarni o‘z
harakatlarini oshirishga undaydi. Bu jamoaviy ichidagi sog‘lom raqobat muhitini yaratadi
va bu ichki monitoringga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi, chunki rag‘batlantirish
mexanizmlari shirkingni tabiiy ravishda kamaytiradi.
Bundan tashqari, indi
vidual jamoaviy a’zolari o‘zlarining bozor ichidagi shaxsiy
reputatsiyasini mustahkamlashni ham xohlashadi. Bu shaxsiy professional imijni saqlash
istagi uzoq muddatda karyerada o‘sishga olib keladigan imkoniyatlarni yaratadi va
shirkingni oldini olishga turtki beradi. Ushbu reputatsiya motivatsiyasi individual xatti-
harakatlarni jamoaviy maqsadlari bilan moslashtiradi, keng qamrovli monitoringga
bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi va samaradorlikni oshiradi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, korporativ boshqaruvdagi “jamoaviy ishlab
chiqarish” nazariyasi, zamonaviy iqtisodiy tizimlar doirasida muhim o‘rin egallaydi.
Ushbu nazariya, firmalar va boshqa tashkilotlarning ichki tuzilishini qayta ko‘rib chiqish
orqali ulardagi samaradorlikni oshirish va tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish imkonini
beradi. Jamoaviy ishlab chiqarish usuli, a’zolarning birgalikdagi harakatlari natijasida
sinergetik ta’sir yaratish orqali, yakka tartibdagi ishlab chiqarishdan ko‘ra yuqori
darajada natijalarni kafolatlaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
01 (2025) / ISSN 2181-1415
344
Biroq, “tekin tomoqlik” muammosi kabi qiyinchiliklar ham mavjud bo‘lib, bu
jamoaviy ishlab chiqarishning samaradorligini pasaytirishi mumkin. Shuning uchun,
kompaniyalar uchun jamoaviy a’zolari orasida adolatli rag‘batlantirish va nazorat
tizimlarini yaratish, shuningdek, shaffof mukofotlash mehanizmlarini ishlab chiqish
muhimdir. Bu orqali har bir ishtirokchi o‘z hissasini qo‘shishga undaladi va jamoaviy
ishlab chiqarishning umumiy samaradorligi oshiriladi.
Zamonaviy korporativ boshqaruv amaliyotida jamoaviy ishlab chiqarish
nazariyasini qo‘llash, tashkilotlarning raqobatbardoshligini oshirish va bozor
sharoitlariga moslashuvchanlikni ta’minlashda asosiy strategiya sifatida qaralishi
mumkin. Bu, o‘z navbatida, korporativ boshqaruvning yangi paradigmasini
shakllantirishga yordam beradi, bu esa tashkilotlar va ularning manfaatdor tomonlari
uchun ko‘proq qiymat yaratish imkoniyatini beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Alchian and H. Demsetz
‘Production, Information Costs, and Economic
Organization’ (Dec., 1972) The American Economic Review, Vol. 62, No. 5, 777
-795;
2.
F. Fama ‘Agency Problems and the Theory of the Firm’ (Apr, 1980) Journal of
Political Economy, Vol.88, No.2, 288-370;
3.
Jensen & H
. Meckling, ‘Theory of the Firm: Managerial Behaviour, Agency Costs
and Ownership Structure’ (1976) 3 Journal of Financial Economics 305
-360;
4.
R. H. Coase “The Nature of the Firm: Influence” Journal of Law, Economics, &
Organization Vol. 4, No. 1 (Spring, 1988), pp. 33-47
