Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal challenges in regulating Artificial Intelligence
Timur ABDULLOEV
1
Silk Road» International University of Tourism and Cultural Heritage
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
15 January 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article analyzes the challenges of legally regulating
artificial intelligence. As artificial intelligence technologies
continue to advance, the need for their legal regulation is
increasing. The article examines issues in international and
national legislation, as well as best practices in regulation. It
discusses the problems and their potential solutions, and
develops proposals for addressing these challenges.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Artificial intelligence,
legal regulation,
information security,
international experience,
regulatory framework.
Sun
’
iy intellektni huquqiy tartibga solish muammolari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Sun
’
iy intellekt,
huquqiy tartibga solish,
axborot xavfsizligi,
xalqaro tajriba,
normativ-huquqiy baza.
Ushbu maqolada sun
’
iy intellektni huquqiy tartibga solish
muammolari tahlil qilinadi. Sun
’
iy intellekt texnologiyalarining
rivojlanishi bilan bir qatorda ularning huquqiy jihatdan tartibga
solinishiga b
o‘
lgan ehtiyoj ortib bormoqda. Maqolada xalqaro va
milliy qonunchilikdagi muammolar, shuningdek, tartibga solish
b
o‘
yicha il
g‘
or tajribalar k
o‘
rib chiqiladi. Muammolar va
ularning yechimlari muhokama qilinib, takliflar ishlab chiqiladi.
Проблемы правового регулирования исскуственного
интеллекта
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
искусственный интеллект,
правовое регулирование,
информационная
безопасность,
международный опыт,
нормативно
-
правовая
база.
В
статье
анализируются
проблемы
правового
регулирования искусственного интеллекта. С развитием
технологий
растёт
необходимость
в
правовом
регулировании
ИИ.
Рассматриваются
вопросы
международного и национального законодательства, а
также передовой опыт регулирования. Обсуждаются
существующие проблемы и предлагаются пути их решения,
вырабатываются конкретные предложения.
1
Trainee Teacher, «Silk Road» International University of Tourism and Cultural Heritage
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
262
KIRISH
Sun
’
iy intellekt (SI) zamonaviy jamiyatning ajralmas qismiga aylanib bormoqda.
Uning salohiyati tibbiyot, iqtisod, huquq, ishlab chiqarish va boshqa ko
‘
plab sohalarda
jadal rivojlanishiga olib kelmoqda. Biroq, SI texnologiyalarining rivojlanishi bir qator
huquqiy muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Xususan, axborot xavfsizligi, shaxsiy
ma
’
lumotlarni himoya qilish, mas
’
uliyat va intellektual mulk huquqlari kabi masalalar
dolzarb bo
‘
lib qolmoqda.
Hozirgi kunga kelib, dunyoning turli mamlakatlarida sun
’
iy intellektni tartibga
solishga oid turli qonunchilik me
’
yorlari ishlab chiqilgan. Ammo ushbu huquqiy tartibga
solish mexanizmlari hali to
‘
liq shakllanmagan va SI sohasidagi texnologik taraqqiyot
huquqiy normalarning tez eskirishiga sabab bo
‘
lmoqda. Shu boisdan, maqolada sun
’
iy
intellektning huquqiy tartibga solinishi bo
‘
yicha mavjud yondashuvlar va muammolar
tahlil qilinadi hamda takliflar beriladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Sun’iy
intellektni huquqiy tartibga solish b
o‘
yicha k
o‘
plab ilmiy manbalar va
normativ-huquqiy hujjatlar mavjud. Ushbu b
o‘
limda quyidagi jihatlar tahlil qilinadi:
Xalqaro tajriba
Yevropa Ittifoqining sun
’
iy intellekt kodeksi.
AQShning texnologiyalarni tartibga solish b
o‘
yicha qabul qilgan qonunlari.
Xitoy va boshqa Osiyo mamlakatlarining tartibga solish siyosati.
O‘
zbekiston qonunchiligi
Axborot xavfsizligi va sun
’
iy intellektga oid qonunlar.
Sun’iy intellektni huquqiy tartibga solish bo‘yicha qabul qilinayotgan me’yoriy hujjatlar.
METODOLOGIYA
Sun
’
iy intellektga oid xalqaro va milliy qonunchilikni tahlil qilish.
Amaliy misollar va statistik ma
’
lumotlarga asoslangan tadqiqotlar.
Ekspert xulosalari va huquqiy hujjatlar taqqoslovi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
1. Sun
’
iy intellektni tartibga solishning asosiy muammolari
Sun
’
iy intellekt tomonidan qabul qilinadigan qarorlar uchun javobgarlik masalasi.
Shaxsiy ma
’
lumotlarni himoya qilish bilan bo
g‘
liq huquqiy b
o‘
shliqlar.
Sun
’
iy intellekt asosida ishlaydigan tizimlarning diskriminatsion yoki not
o‘g‘
ri
qaror qabul qilish ehtimoli.
2. Jahon tajribasi
Jadval 1.
Turli mamlakatlarda sun
’
iy intellektni tartibga solish
Mamlakat
Huquqiy yondashuv
Afzalliklari
Kamchiliklari
Yevropa
Ittifoqi
Sun
’
iy intellekt kodeksi
Ma
’
lumotlarni himoya qilish
yaxshi y
o‘
lga q
o‘
yilgan
Innovatsiyalarni cheklashi
mumkin
AQSh
Bozorni erkin tartibga
solish
Raqobatbardoshlikni oshiradi
Huquqiy noaniqlik mavjud
Xitoy
Qattiq tartibga solish
Ma
’
lumotlar nazorati kuchli
Xususiy sektor cheklangan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
263
3.
O‘
zbekiston tajribasi
Jadval 2.
O‘
zbekistonda sun
’
iy intellektni tartibga solishga oid huquqiy baza
Qonun nomi
Mazmuni
Amal qilish sohasi
"Axborot xavfsizligi t
o‘g‘
risida"
qonuni
Ma
’
lumotlarni himoya qilish
Barcha axborot tizimlari
"Raqamli iqtisodiyot t
o‘g‘
risida"
qonuni
Sun
’
iy intellekt va IT sohasini rivojlantirish
Iqtisodiy sektor
"Intellektual mulk huquqi
t
o‘g‘
risida" qonuni
Sun
’
iy intellekt asosida yaratilgan mahsulotlar Innovatsion faoliyat
S
o‘
nggi yillarda sun
’
iy intellekt texnologiyasi va unga aloqador sohalarning jadal
rivojlanishi nafaqat korxonalarning ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, tegishli
tashkilotlarning ijtimoiy xizmatlar k
o‘
rsatish qobiliyatini oshirish va tibbiy sharoitlarni
yaxshilash kabi ijobiy ta
’
sirlarni keltirib chiqardi, balki algoritmik diskriminatsiya,
algoritmik monopoliya va algoritmik axloqiy xavflar kabi salbiy ta
’
sirlarni ham keltirib
chiqardi. Sun
’
iy intellekt texnologiyasi va unga aloqador tarmoqlarning ijobiy ta
’
sirini
ra
g‘
batlantirish, sun
’
iy intellekt texnologiyasi va unga aloqador tarmoqlarning salbiy
ta
’
sirini tartibga solish, texnologik rivojlanishni ra
g‘
batlantirish va texnologik xavflarning
oldini olish va tegishli sub
’
ektlarning qonuniy huquqlarini himoya qilish hukumat amalga
oshirishi kerak b
o‘
lgan boshqaruv maqsadlaridan biridir. Boshqaruv maqsadiga erishish
uchun hukumat ta
’
minot tizimini takomillashtirish orqali institutsional islohot va
innovatsiyalarni bosqichma-bosqich amalga oshirishi va sun
’
iy intellektni
qonuniylashtirishni bosqichma-bosqich amalga oshirishi mumkin. Ular orasida huquqiy
ra
g‘
batlantirish tizimlarini ta
’
minlashni takomillashtirish va sun
’
iy intellektni
rivojlantirishdan kelib chiqadigan institutsional ehtiyojlarni qondirish boshqaruv
maqsadlariga erishishning muhim y
o‘
li hisoblanadi. Masalan, hukumat mamlakatning
barqaror rivojlanishiga yordam beradi va strategik rejalashtirish ta
’
minotini oshiradi;
Hukumat fuqarolarning asosiy huquqlarini amalga oshirishga k
o‘
maklashadi va tegishli
tizimlar bilan ta
’
minlashni oshiradi; Hukumat mikroiqtisodiy sub
’
ektlar tomonidan
innovatsiyalarni ra
g‘
batlantiradi va soliq imtiyozlari va ra
g‘
batlantirish tizimlari taklifini
oshiradi.
S
o‘
nggi yillarda huquqiy va siyosiy tizimlarning talab va taklifini muvozanatlash
uchun Xitoy ham milliy, ham mahalliy darajada tizimni etkazib berishni oshirdi. Milliy
darajada Xitoy rejalashtirish va siyosat tizimlarini etkazib berishni k
o‘
paytirish orqali
AI va tegishli texnologiyalarni rivojlantirishni q
o‘
llab-quvvatlash uchun AI b
o‘
yicha
ketma-ket 30 dan ortiq sanoat siyosatini chiqardi; Mahalliy darajada mintaqaviy siyosat
tizimlari qonuniylashtirila boshladi va mahalliy siyosat sotsialistik sun
’
iy intellektni
qonuniylashtirish b
o‘
yicha tadqiqot va tajriba t
o‘
plash y
o‘
llarini ta
’
minlash uchun
qonuniylashtirildi.
Mavjud tizimni tahlil qilishdan kelib chiqadiki, tizimning ta
’
minotiga ustunlik
beriladi, ya
’
ni tartibga solinadigan tizimning ta
’
minoti ilgari surilayotgan tizimning
ta
’
minotiga nisbatan etarli. Ushbu imtiyozni shakllantirishning asosiy sabablari
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
264
quyidagilardir: ra
g‘
batlantirishga asoslangan tizimning atributiv xususiyati, tartibga
solish tizimini markazlashtirmaslik va texnik qonun ustuvorligining dolzarbligi.
Birinchidan, ra
g‘
batlantirish tizimi asosan tar
g‘
ibot tizimi va mukofot tizimiga, mazmuni
esa asosan makro va mavhum belgilangan tartiblarga asoslanadi. Ra
g‘
batlantirishga
asoslangan tizimda kamroq majburiy tizim qoidalari mavjud, shuning uchun tizim
qoidalarini chetlab
o‘
tish uchun tegishli tashkilotlarga tushadigan xarajatlar kamroq;
ikkinchidan, qoidalarga asoslangan tizimni qurish maqsadli tartibga solish rolini
o‘
ynashi
mumkin b
o‘
lgan turli aniq kodekslar, qonunlar va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar
b
o‘
ylab tarqalib ketgan; Uchinchidan, texnologik ishlanmalar xavfsizlikka potentsial
xavflarni, texnik xavflarni va qonun ustuvorligi uchun xavflarni keltirib chiqaradi.
Tartibga solish tizimini yaratish texnik xavflarni samarali ravishda kamaytirishi va
texnologiyaning fuqarolarning asosiy huquqlariga salbiy ta
’
sirini kamaytirishi mumkin.
Hukumat institutsional imtiyozlarni cheklashi, ra
g‘
batlantirishga asoslangan tizim
va tartibga solish tizimini muvofiqlashtirilgan rivojlantirishni amalga oshirishi va
fuqarolarning asosiy huquqlarini himoya qilishi kerak. Ular orasida sun
’
iy intellekt va
unga aloqador texnologiyalar fuqarolarning asosiy huquqlari b
o‘
yicha ijtimoiy huquqlar
bilan chambarchas bo
g‘
liq, masalan, sun
’
iy intellektdan muqobil foydalanishning
fuqarolarning mehnat huquqlariga ta
’
siri, sun
’
iy intellekt texnologiyalari va tibbiy
davolanishni fuqarolarning tibbiy yordam va so
g‘
li
g‘
ini muhofaza qilish huquqiga ta
’
siri,
fuqarolarning ijtimoiy yordami uchun sun
’
iy intellekt xizmatlaridan foydalanish. Shu
sababli, davlat boshqaruvining muayyan konsepsiyalari va boshqaruv tamoyillariga
muvofiq, sun
’
iy intellektning fuqarolik jamiyati huquqlariga ijobiy ta
’
sirini
ra
g‘
batlantirish, sun
’
iy intellektning fuqarolik jamiyati huquqlariga salbiy ta
’
sirini
tartibga solish, sun
’
iy intellektni qonuniylashtirishni amalga oshirish zarur.
Sun
’
iy intellektni qonuniylashtirishning ta
’
siri: fuqarolik jamiyati huquqlari misoli
Fuqarolar keng ijtimoiy huquqlardan foydalanadilar. Quyida biz asosan sun
’
iy
intellekt va tegishli texnologiyalar rivojlanishining fuqarolarning mehnat huquqlari,
ijtimoiy himoya va so
g‘
liqni saqlash huquqlariga ta
’
sirini muhokama qilamiz. Bir
tomondan, sun
’
iy intellektning fuqarolik jamiyati huquqlariga ta
’
siri muhokama qilinadi
va fuqarolik jamiyati huquqlarini himoya qilish b
o‘
yicha mavjud huquqiy tizimning
kamchiliklari tushuntiriladi; Boshqa tomondan, u hukumat sun
’
iy intellektni
qonuniylashtirishga k
o‘
maklashishda amal qilishi kerak b
o‘
lgan boshqaruv
konsepsiyalari va tamoyillarini takomillashtirish uchun asos yaratadi.
Sun
’
iy intellektning fuqarolarning mehnat huquqlariga ta
’
siri
Sun
’
iy intellekt va unga aloqador texnologiyalarning keng q
o‘
llanilishi bilan
Xitoyning fuqarolarning mehnat huquqlari bilan chambarchas bo
g‘
liq b
o‘
lgan huquqiy
tizimi hali takomillashtirilmagan. Ular orasida mehnat huquqiy tizimi fuqarolarning
mehnat huquqlarini amalga oshirishga yordam beruvchi yoki t
o‘
sqinlik qiluvchi huquqiy
normalarni
o‘
z ichiga oladi. Ushbu qoidalar fuqarolarning mehnat huquqlarini amalga
oshirishga ma
’
lum darajada t
o‘
sqinlik qiladi va tegishli
o‘
zgartirishlar kiritilishi va
foydalanuvchi birligi "asosiy adolat va qonuniy jarayon" qoidalariga muvofiq mehnat
munosabatlarini
o‘
zgartirishi yoki bekor qilishi kerak.
Sun
’
iy intellekt va tegishli texnologiyalarni q
o‘
llash ishlab chiqarish
samaradorligini oshirishga yordam berdi, lekin ma
’
lum darajada, tegishli
texnologiyalarning rivojlanishi mavjud mehnat qonunchiligi tizimining barqarorligiga
ta
’
sir qildi. Masalan, sun
’
iy intellekt texnologiyasidan foydalangan holda ishlab
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
265
chiqarishni optimallashtirish ishchilarning dam olish, ta
’
til va ish haqiga b
o‘
lgan
huquqlarini amalga oshirishga ta
’
sir qilishi va hatto pensiya tizimlari, oilani rejalashtirish
tizimlari va boshqa tizimlarning evolyutsiyasi va rivojlanishiga ta
’
sir qilishi mumkin.
Mehnat huquqining
o‘
ziga xos huquqiy tizimini
o‘
z vaqtida va tegishli tarzda
takomillashtirish va rivojlantirish, sun
’
iy intellekt va tegishli texnologiyalarning salbiy
ta
’
sirini tegishli huquqiy tizimning normativ hujjatlariga kiritish kerak.
Bir tomondan, ishlab chiqarish faoliyatida yangi texnologiyalardan foydalanish
mehnat malakasi, mehnat sifati va ishchilarning bilimiga yuqori talablarni q
o‘
yadi. Ba
’
zi
fuqarolar yangi ish sharoitlari va ehtiyojlariga moslasha olmasligi va shuning uchun ish
bilan ta
’
minlash imkoniyatlarini y
o‘
qotishi mumkin, bu esa qonuniy va oqilona mehnat
orqali
o‘
zlarining moddiy hayotini himoya qilishni qiyinlashtiradi. Boshqa tomondan,
sun
’
iy intellekt va tegishli texnologiyalardan foydalanish bir qator yangi ijtimoiy
muammolarni keltirib chiqarishi mumkin: Ishga qabul qilishda algoritmlar fuqarolarni
kamsitadi, bu esa ishga joylashish imkoniyatlarida tengsizlikka olib keladi; Algoritmlar
mehnat munosabatlarining yangi turlarini keltirib chiqardi, ammo ishchilarning qonuniy
huquqlari va manfaatlarini himoya qilish qiyin; Tegishli tashkilotlar xodimlarning shaxsiy
ma
’
lumotlarini oshkor qiladi va xodimlarning axborot huquqlari va manfaatlarini buzadi.
Sun
’
iy intellekt va unga aloqador texnologiyalarning ijobiy ta
’
sirini ra
g‘
batlantirish
maqsadida bandlik b
o‘
limlari sun
’
iy intellekt texnologiyasidan fuqarolarning bandlik
ma
’
lumotlariga kirishini kengaytirish uchun bandlik ma
’
lumotlari va bandlikni tahlil
qilish tizimlarini yaratish uchun foydalanishi mumkin;
O‘
t-
o‘
ljalar jamiyatlari aholiga
shaxsiy bandlik xizmatlari va ish b
o‘
yicha tavsiyalar berish uchun aqlli algoritmlardan
foydalanishi mumkin; Ish beruvchilar yollash sifati va samaradorligini oshirish uchun
sun
’
iy intellekt asosida ishga yollashni baholash texnologiyasidan foydalanishlari
mumkin.
Bundan tashqari, sun
’
iy intellekt va unga aloqador texnologiyalarni q
o‘
llash
sotsialistik adolat va qonun ustuvorligiga yordam bermaydigan bandlikdagi tengsizlik
yoki juda past ish haqi kabi muammolarga olib kelishi mumkin. Hukumat
o‘
zining
boshqaruv imkoniyatlarini doimiy ravishda takomillashtirib borishi va sun
’
iy intellektni
qonuniylashtirishni bosqichma-bosqich amalga oshirishi kerak.
Sun
’
iy intellekt rivojlanishining fuqarolik jamiyatining ijtimoiy ta
’
minot huquqini
kafolatlash huquqiga ta
’
siri zamonaviy jamiyatda fuqarolarning yashashi va rivojlanishini
kafolatlaydigan ijtimoiy huquqdir. Unda inson huquqlarini himoya qilish, moddiy adolat
va qonun ustuvorligi kabi huquqiy qadriyatlar mavjud. U asosan ijtimoiy yordam olish
huquqi, so
g‘
liqni saqlash va himoyaga muhtoj shaxslarning alohida himoyasi kabi
o‘
ziga
xos tarkibni
o‘
z ichiga oladi. Quyida biz faqat ikki turdagi fuqarolar huquqlarini tahlil
qilamiz: ijtimoiy yordam olish huquqi va tibbiy yordam olish huquqi. Misol tariqasida,
sun
’
iy intellekt va tegishli texnologiyalar rivojlanishining fuqarolarning ijtimoiy ta
’
minot
huquqiga ta
’
siri quyida tushuntiriladi.
Avvalo, ijtimoiy ta
’
minot huquqi nuqtai nazaridan, Xitoyning tegishli huquqiy
tizimining ta
’
minoti tizim talabidan orqada qolmoqda. Tegishli qoidalar ijtimoiy yordam
olish huquqini amalga oshirishni ta
’
minlashning asosiy kafolatini beradi, lekin ular
asosan deklarativ qoidalar b
o‘
lib, kuchga ega emas. Fuqarolik jamiyatining yordam olish
huquqini amalga oshirishning huquqiy kafolatlarini ta
’
minlash uchun yangi davrlar, yangi
texnologiyalar va yangi ehtiyojlarni birlashtirib b
o‘
lmaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2025) / ISSN 2181-1415
266
XULOSA
Sun
’
iy intellektni huquqiy tartibga solish bugungi kunda dolzarb masalalardan biri
hisoblanadi. Rivojlangan davlatlarning tajribasi shuni k
o‘
rsatadiki, sun
’
iy intellekt bilan
bo
g‘
liq muammolarni hal qilish uchun huquqiy bazani takomillashtirish zarur.
O‘
zbekiston uchun quyidagi tavsiyalar muhim ahamiyatga ega:
Sun
’
iy intellektni huquqiy tartibga solishga oid alohida qonun qabul qilish.
Xalqaro standartlarga mos keladigan tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqish.
Sun
’
iy intellekt asosida qaror qabul qilishning shaffofligini oshirish.
Huquqiy va texnologik muammolarni hal qilish b
o‘
yicha xalqaro hamkorlikni
rivojlantirish.
Ushbu tadqiqot natijalari sun
’
iy intellektni tartibga solish b
o‘
yicha kelajakda olib
boriladigan huquqiy islohotlarga asos b
o‘
lib xizmat qilishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI:
1.
"Artificial Intelligence and Law"
–
Springer Journal, 2023.
2.
Yevropa Ittifoqining "AI Act" qonuni, 2022.
3.
AQSh Federal Savdo Komissiyasi (FTC) hisobotlari, 2023.
4.
O‘
zbekiston Respublikasi "Axborot xavfsizligi t
o‘g‘
risida"gi qonuni, 2021.
5.
O‘
zbekiston Respublikasi "Raqamli iqtisodiyot t
o‘g‘
risida"gi qonuni, 2022.
6.
Xitoy hukumati tomonidan sun
’
iy intellekt b
o‘
yicha qabul qilingan qonunchilik
hujjatlari, 2023.
7.
Oxford Handbook of AI Ethics and Governance, 2022.
