Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of the copyright for works created by artificial
intelligence
Timur ABDULLOEV
1
Silk Road International University of Tourism and Cultural Heritage
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
Artificial intelligence (AI) requires a revision of the
traditional principles of copyright accepted in creative
industries. AI works can be of equal quality to human works,
but their legal owner is unclear. The article analyzes the
authorship of content created by AI, intellectual property
protection and the need for legal reforms. The article reviews
world practice and future solutions, and suggests ways to adapt
the copyright system to the AI era.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp523-534
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
artificial intelligence,
copyright,
AI works,
Generative AI.
Sun’iy intellekt yaratgan asarlarga
mualliflik huquqining
vujudga kelishi masalalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sun’iy intellekt,
mualliflik huquqi,
SI asarlari,
Generativ SI.
Sun’iy intellekt (SI) ijodiy sohalarda qabul qilingan an’anaviy
mualliflik huquqi tamoyillarini qayta ko‘rib chiqishni talab
qilmoqda.
SI asarlari inson ishlariga teng darajada sifatli bo‘lishi
mumkin, lekin ularning huquqiy egasi noaniq. Maqolada
SI yaratgan kontent muallifligi, intellektual mulk himoyasi va
qonuniy islohotlar zarurati tahlil qilinadi. Asarda jahon
amaliyoti va kelajakdagi yechimlar ko‘rib chiqiladi, mualliflik
huquqi tizimini SI davriga moslashtirish yo‘llari taklif etiladi.
1
Teacher, Silk Road International University of Tourism and Cultural Heritage.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
524
Проблемы
возникновения
авторских
прав
на
произведения, созданные искусственным интеллектом
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Искусственный интеллект,
авторское право,
работы ИИ,
генеративный ИИ
.
Искусственный
интеллект
(ИИ)
вызывает
необходимость переосмысления традиционных принципов
авторского права, применяемых в творческих отраслях.
Произведения, созданные с использованием ИИ, нередко
сопоставимы по качеству с произведениями, созданными
человеком, однако их правовой статус остаётся
неопределённым. В статье анализируются вопросы
авторства и охраны интеллектуальной собственности в
отношении контента, генерируемого ИИ, а также
подчёркивается
необходимость
реформирования
существующего
законодательства.
Рассматриваются
примеры международной практики и потенциальные
подходы к решению правовых коллизий, связанных с ИИ.
Кроме того, предлагаются направления адаптации системы
авторского права к вызовам и реалиям эпохи
искусственного интеллекта.
KIRISH
Sun
’
iy intellekt (SI) tez rivojlanishi ijodiy sohalar manzarasini tubdan o
‘
zgartirdi.
Adabiyot va musiqadan tortib, tasviriy san
’
at va dizayngacha bo
‘
lgan sohalarda
SI asosidagi vositalar inson ijodiga o
‘
xshash yoki hatto undan ham ustun bo
‘
lgan kontent
yaratish qobiliyatiga ega bo
‘
lib bormoqda. Katta til modellari va mashina o
‘
rganish
algoritmlari kabi texnologiyalar mashinalarga inson aralashuvisiz simfoniyalar yozish,
she
’
rlar yaratish va tasviriy asarlar ishlab chiqarish imkoniyatini berdi. Bu innovatsion
yutuqlar yangi davrini boshlagan bo
‘
lsa-da, ular bir qator dolzarb huquqiy va etik
savollarni ham ko
‘
tardi
–
ulardan eng muhimi mualliflik huquqi masalasidir.
Mualliflik huquqi asosida mualliflik tamoyili yotadi. An’anaviy tarzda,
mualliflik
huquqi tizimlari inson tomonidan yaratilgan asarlarni tan olish va himoya qilish uchun
ishlab chiqilgan bo‘lib, original, ijodkorlik va ma’naviy huquqlar kabi tushunchalar inson
tajribasi bilan chambarchas bog‘liq. SIning yaratilishi va rivoji b
u tamoyillarni amalga
oshirishga shubha solmoqda, chunki u bevosita inson muallifligisiz, lekin inson
tomonidan yaratilgan asarlardan farq qilmaydigan ishlarni yaratishi mumkin.
Bu o‘zgarish huquqshunoslar, qonun chiqaruvchilar va olimlarni qayta o‘ylanti
rishga
majbur qiladi: qonuniy muallif kim (yoki nima) va intellektual mulk rejimlari bunday
yangi realliklarga qanday javob berishi kerak?
Ushbu maqola SI va mualliflik huquqining o‘zaro bog‘liqligini, ayniqsa
SI tomonidan yaratilgan asarlarning muallifl
igi va huquq egaligi bo‘yicha noaniq huquqiy
holatlarni o‘rganadi. Unda hozirgi doktrinalar tahlil qilinadi, yaqinda qabul qilingan
qarorlar va global siyosatdagi o‘zgarishlar ko‘rib chiqiladi, shuningdek, islohot uchun
potensial yo‘llar muhokama qilinadi.
SI tomonidan yaratilgan ijodiy ishlar keltirib
chiqaradigan konseptual va amaliy muammolarga yechimlar taklif qilish orqali soha
rivojiga hissa qo‘shishni maqsad qilgan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
525
ASOSIY QISM
Mualliflik huquqida mualliflik tushunchasi
Mualliflik huquqining asosi original mualliflik asarlarini himoya qilishdan iborat.
Aksariyat huquqiy tizimlarda mualliflik, intellektual va ijodiy hissa qo‘sha oladigan inson
ijodkorligini nazarda tutadi. “Adabiy va badiiy asarlarni himoya qilish to‘g‘risida” Bern
k
onvensiyasi (1886) (180 dan ortiq mamlakat ishtirokchi hisoblanadi) “muallif”ni aniq
ta’riflamaydi, lekin u “shaxsiy nomulkiy huquqlar” va “mualliflik huquqini da’vo qilish”
haqidagi qoidalarda inson ishtirokini nazarda tutadi (Bern konvensiyasi, 1971, 6-bis
modda). Bu qoidalar ko‘pgina milliy mualliflik huquqi tizimlarining asosini tashkil
etuvchi inson markaziy mualliflik modelini aks ettiradi.
Qo‘shma Shtatlarda 1976
-
yilgi Mualliflik huquqi to‘g‘risidagi qonun “mualliflik
asari”ni ta’riflaydi, lekin muallif inson bo‘lishi shart emasligini ko‘rsatmaydi. Biroq,
AQSh Mualliflik huquqi byurosi qonunni har doim inson bo‘lmagan mualliflarni istisno
qilgan holda talqin qilgan. 2023-
yilgi ko‘rsatmalarida byuro “mualliflik asari sifatida tan
olinishi uchun asar
inson tomonidan yaratilgan bo‘lishi kerak” va “inson aralashuvisiz
SI tomonidan yaratilgan asarlar himoya qilinmaydi” degan pozitsiyasini takrorladi
(AQSh Mualliflik huquqi byurosi, 2023). Mazkur nuqtai nazar “Zarya of the Dawn” ishida
yaqqol o‘z aksini
topdi, bu yerda byuro SI (Midjourney) tomonidan yaratilgan rasmlarga,
garchi syujet inson muallifga tegishli bo‘lgan bo‘lsa ham, mualliflik huquqini rad etdi.
(Kashtanova, 2023).
Yevropa Ittifoqi qonunchiligi ham inson mualliflik modeliga amal qiladi. InfoSoc
direktivasi (2001/29/EC) bo‘yicha mualliflik huquqi “asar muallifi” (jismoniy shaxs)
uchun belgilangan. Yevropa Ittifoqi Adliya sudi (CJEU) “Infopaq International A/S v
Danske Dagblades Forening” (2009) ishida mualliflik huquqi faqat “muallifning o‘zi
ning
intellektual ijodi” bo‘lgan asarlarga tegishli ekanligini ta’kidlab, inson ijodiy jarayonining
zarurligini qayta ta’kidladi.
Bu an’anaviy nuqtai nazar zamonaviy SI tizimlarining murakkabligi tufayli tobora
ko‘proq shubha ostiga olinmoqda. SI vositalar
i mustaqil ravishda ijodkorlik yoki original
namoyish etadigan kontent yaratganda, “muallif” sifatida SI operatori, dasturchi yoki
SI tizimining o‘zi ko‘rsatilishi kerakmi degan savollar paydo bo‘ladi. Ginsburg va
Budiardjo (2019) kabi olimlar mualliflik huquqining inson markazli tabiatini texnologik
rivojlanishlar nuqtai nazaridan qayta ko‘rib chiqish kerakligini ta’kidlaydilar, va buni
ehtimol sui generis huquqlar yoki mualliflikning qayta ta’riflari orqali amalga oshirish
fikrini ilgari surmoqdalar.
Bu
ndan tashqari, mualliflikning axloqiy jihatlarini e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi.
Shaxsiy nomulkiy huquqlar (masalan, mualliflik huquqi va asarning butunligini himoya
qilish) faqat muallifning shaxsiyati yoki ongi mavjud bo‘lganda mazmun kasb etadi.
Bu yan
a huquqiy tizimning mualliflikni hozirgi falsafiy va huquqiy tuzilmalar bo‘yicha
inson ijodkorlarigagina cheklash tendensiyasini mustahkamlaydi (Samuelson, 1985).
Xulosa qilib aytganda, hozirgi mualliflik huquqi tizimlari inson muallifligini qat’iy
ta’kid
lasa-
da, ijodiy SI tizimlarining paydo bo‘lishi huquqiy tamoyillarni qayta ko‘rib
chiqishni talab qilmoqda. SI tomonidan yaratilgan kontent tobora ko‘proq tarqalib va
mukammallashgan sari, davlatlar mavjud ‘faqat inson” mezonlarini saqlab qolish yoki
mashinalar tomonidan yaratilgan asarlarni himoya qilish va ularga mualliflik huquqini
belgilash uchun alternativ mexanizmlar ishlab chiqish to‘g‘risida qaror qabul qilishlari
lozim.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
526
Sun’iy Intellektning Ijodiy asarlardagi ishtirok shakllari
Mualliflik huquqini
ng qonuniyligini aniqlash uchun avvalo sun’iy intellektning
ijodiy jarayondagi turli ishtirok shakllarini farqlash kerak. Inson ishtiroki darajasi
mualliflikni huquqiy baholashda hal qiluvchi omil hisoblanadi va olimlar odatda sun’iy
intellektning ijodiy r
olini ikki katta guruhga ajratadilar: sun’iy intellekt yordamida
yaratilgan asarlar va sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan asarlar (Elgammal, 2020).
Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan asarlar
Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan asarlarda
yakuniy mahsul inson muallifligiga
aniq tegishli bo‘lib, sun’iy intellekt foydalanuvchi qo‘lida vositasi vazifasini bajaradi
(masalan, filtrlash yoki tahrirlash dasturi kabi). Bunda foydalanuvchi parametrlarni
tanlaydi, natijalarni saralaydi va shaxsiy ijo
diy hissasini qo‘shadi. Misol tariqasida Adobe
Photoshopning sun’iy intellekt filtrlari yoki Grammarlyning matn takliflarini keltirish
mumkin. AQSh Mualliflik huquqi byurosi agar inson tomonidan kiritilgan hissa yetarli
ijodkorlikni namoyon etsa, “sun’iy intellekt yordamida” yaratilgan asarlar himoya
qilinishi mumkinligini tan oladi. (AQSh Mualliflik huquqi byurosi, 2023).
Sudlar va idoralar bu kabi holatlarda mualliflik huquqini berishga ko‘proq tayyor,
chunki sun’iy intellektning roli cheklangan va inson qarorlariga bo‘ysunadi. Masalan,
fotografiyada murakkab avtofokus algoritmlaridan foydalanish mualliflikni inkor
etmaydi, chunki ijodiy qarorlar (kadrlash, yoritish, vaqtni tanlash) baribir inson fotograf
tomonidan qabul qilinadi.
Sun’iy intellekt tomonida
n yaratilgan asarlar
Bu turda sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan asarlar inson aralashuvisiz yoki
deyarli aralashuvisiz ishlab chiqariladi. OpenAIning GPT-
4, DALL·E yoki Google MusicLM
kabi generativ sun’iy intellekt modellari foydalanuvchining boshlang‘ich kiritilgan
ko‘rsatmalaridan tashqari hech qanday ijodiy hissasiz matnlar, rasmlar va audio
kompozitsiyalar yaratishi mumkin. Bu natijalar ko‘pincha originallik va mualliflikning
an’anaviy huquqiy standartlarini shubha ostiga qo‘yadi, chunki ifodali ma
zmunni
shakllantirishda biron bir inson qaror qabul qilmagan bo‘lishi mumkin.
Midjourney platformasida yaratilgan Théâtre D'opéra Spatial rasmi (2022
-yil)
bunday huquqiy qiyinchilikni yuzaga keltirgan. Garchi foydalanuvchi Jason M. Allen rasm
yaratish jara
yonini takroriy va qasddan qilingan deb ta’riflagan bo‘lsa
-da, AQSh Mualliflik
huquqi byurosi asarda zarur inson mualliflik ishtiroki yo‘qligi sababli ro‘yxatdan
o‘tkazishdan bosh tortdi (AQSh Mualliflik huquqi byurosi, 2023b).
Birlashgan Qirollik va Yangi Zelandiya kabi yurisdiksiyalarda mualliflik huquqi
qonunchiligi kompyuter yordamida yaratilgan asarlarni aniq tan oladi. Birlashgan
Qirollikning 1988-
yildagi Mualliflik huquqi, Dizayn va Patentlar to‘g‘risidagi qonunining
9(3)-
moddasida “muallif asarni ya
ratish uchun zarur chora-
tadbirlarni ko‘rgan shaxs
hisoblanadi” deyilgan. Biroq, bu yondashuv global miqyosda istisno hisoblanadi va “haqiqiy”
muallifning kimligi haqidagi axloqiy yoki etik masalalarni hal qilmaydi (McDonagh, 2020).
Inson-
mashina o‘zaro ta’sirining davomiyligi
Sun’iy intellekt va inson ijodiy munosabati davomiylik sifatida tushunilishi kerak
(Gervais, 2020). Ko‘p hollarda foydalanuvchi bir nechta sun’iy intellekt natijalarini
saralashi, parametrlarni o‘zgartirishi yoki ularni boshqa media b
ilan birlashtirishi
mumkin, bu esa gibrid asarlarga olib keladi. Generativ sun’iy intellekt modellari tobora
rivojlanib, avtonom bo‘lib borgan sari, yordam va yaratish o‘rtasidagi chegara tobora
noaniqlashib bormoqda, bu qonuniy aniqlikni yanada murakkablashtirmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
527
Huquqiy pretsedentlar
Sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan asarlarning murakkablashib borishi butun
dunyo bo‘ylab sudlar va mualliflik huquqi idoralarini yangi va ko‘pincha misli
ko‘rilmagan huquqiy savollar bilan yuzma
-yuz
qoldirmoqda. Sun’iy intellekt muallifligi
bo‘yicha qamrovli qonunchilik yo‘qligi sababli, so‘nggi qarorlar hozirgi huquqiy tizimlar
qanday talqin qilinayotgani va qayerda islohotlar zarurligini ko‘rsatib beradi.
“Zarya of the Dawn” (AQSh)
2022-yilda muall
if Kris Kashtanova “Zarya of the Dawn” nomli grafikalik romani
mualliflik huquqini ro‘yxatdan o‘tkazish uchun topshirdi. Hikoya va maket inson
tomonidan yaratilgan bo‘lsa
-
da, illyustratsiyalar Midjourney sun’iy intellekt vositasidan
foydalangan holda yaratilgan edi. AQSh Mualliflik huquqi byurosi dastlab mualliflik
huquqi himoyasini berdi, biroq rasmlarning sun’iy intellekt tomonidan yaratilganligi
aniqlangach, 2023-
yilda ro‘yxatdan o‘tkazishni qisman bekor qildi. Byuro rasmlarda
inson muallifligi yo‘qligin
i va shu sababli Mualliflik huquqi bilan himoya qilinishiga loyiq
emasligini ta’kidladi (AQSh Mualliflik huquqi byurosi, 2023a). Matn va umumiy tartib esa
mualliflik huquqi bilan himoyalanishi mumkin deb topildi.
Bu qaror byuroning sun’iy intellekt tomonid
an butunlay yaratilgan vizual
elementlarga, hatto insonlar ularni tanlagan yoki ketma-
ketlikda joylashtirgan bo‘lsalar
ham, mualliflik huquqi qo‘llanilmasligi haqidagi pozitsiyasini aniq ifodaladi.
“Théâtre D'opéra Spatial” (AQSh)
Yana bir muhim hodisa 2022-
yilda Kolorado shtat yarmarkasida bo‘lib o‘tgan
badiiy tanlovda Jason M. Allen tomonidan taqdim etilgan “Théâtre D'opéra Spatial” nomli
sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan rasm bilan bog‘liq edi. Midjourney yordamida
yaratilgan rasm “Raqamli san’at/Raqamli manipulyatsiya qilingan fotosurat” toifasida
birinchi mukofotni qo‘lga kiritdi. Allen keyinchalik mualliflik huquqi himoyasini so‘radi,
ammo 2023-yilda Mualliflik huquqi byurosi tomonidan rad etildi.
Byuro “rasm inson muallifligi mahsuli emas” degan fikrni qayta ta’kidlab, faqat
inson muallifi tomonidan qabul qilingan ijodiy qarorlar mualliflik huquqi himoyasiga
sabab bo‘lishi mumkinligini aytdi (AQSh Mualliflik huquqi byurosi, 2023
b). Allenning
sun’iy intellektga ko‘rsatma berish mahorati va takrorla
b takomillashtirish mualliflik
hisoblanadi degan da’volari qonun talablariga ko‘ra yetarli ijodkorlikni namoyon
etmagan deb topildi.
Buyuk Britaniyaning kompyuter yordamida yaratilgan asarlar uchun huquqiy
tizimi
AQShdan farqli o‘laroq, Buyuk Britaniyaning
1988-yildagi Mualliflik huquqi, dizayn
va patentlar to‘g‘risidagi qonuni “kompyuter yordamida yaratilgan asarlar” uchun
maxsus qoidalarni o‘z ichiga oladi. 9(3)
-
moddada “muallif asarni yaratish uchun zarur
chora-
tadbirlarni ko‘rgan shaxs hisoblanadi” deyilgan. Ushbu huquqiy norma sun’iy
intellekt tomonidan yaratilgan asarlarga mualliflik huquqi berish imkonini yaratadi,
mualliflik huquqi sun’iy intellektni dasturlagan yoki unga ko‘rsatma bergan insonga
tegishli hisoblanadi.
Ushbu amaliy yondashuvga ko‘ra,
asarni yaratishga inson aralashuvi bilvosita
bo‘lishi mumkin, ammo baribir muhim ahamiyatga ega ekanligini tan oladi. Biroq,
bu yondashuv shaxsiy nomulkiy huquqlar va sun’iy intellektni huquqiy ijodkor sifatida
ko‘rishning kengroq oqibatlarini hal qila ol
maganligi uchun tanqid qilinadi (McDonagh,
2020).
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
528
Xalqaro nuqtai nazarlar
Boshqa yurisdiksiyalar huquqiy tartibga solishda ehtiyotkor va qisman tartibga
solgan:
•
Avstraliya hozirda inson bo‘lmagan mualliflarni istisno qiladi, ammo Mualliflik
huquqini mode
rnizatsiya qilish tashabbusi orqali sun’iy intellekt va mualliflik huquqi
bo‘yicha jamoat konsultatsiyalarini boshlagan (Avstraliya hukumati, 2021).
•
Xitoy dastlabki ko‘rsatmalar chiqarib, yetarli inson ishtiroki isbotlansa, ba’zi
sun’iy intellekt tomonid
an yaratilgan asarlar himoya qilinishi mumkinligini aytgan,
garchi sud qarorlari bir xil bo‘lmasa ham (Xiao, 2022).
•
Yevropa Ittifoqi qonunchiligi sun’iy intellekt muallifligi haqida sukut saqlaydi,
Yevropa Parlamenti ijodiy sohalarda sun’iy intellektning
ahamiyati ortib borayotganini
tan olgan va qoidalarni yangilashga chaqirgan (Yevropa Parlamenti, 2022).
Oʻzbekiston: rivojlanishning dastlabki bosqichi va qonunchilikdagi boʻshliqlar
Oʻzbekiston koʻpchilik rivojlanayotgan davlatlar singari SI
tomonidan yaratilgan
asarlarning mualliflik huquqi masalasiga bagʻishlangan maxsus qonunlarni hali qabul
qilmagan. Mamlakatning asosiy intellektual mulk huquqi hujjati
–
“Mualliflik huquqi va
unga bogʻliq huquqlar toʻgʻrisida”gi Qonun (2021)
–
muallifni “s
haxsan ijodiy mehnati
orqali asar yaratgan jismoniy shaxs” deb belgilaydi. Qonunda mashinalar yoki dasturiy
taʼminot tizimlari uchun mualliflik huquqi nazarda tutilmagan.
Oʻzbekistonda SI tomonidan yaratilgan asarlarning mualliflik huquqi holati
(2025-yi
l holatiga koʻra)
Hozirgi kunda Oʻzbekiston Adliya vazirligi huzuridagi Intellektual mulk agentligi
tomonidan sunʼiy intellekt yordamida yaratilgan asarlarga oid rasmiy qonunchilik yoki
yoʻriqnomalar ishlab chiqilmagan. Amaliyotda mualliflik huquqlari roʻ
yxatga olinayotganda,
asosan, “inson muallifligi” eʼlon qilinadi. “Midjourney, ChatGPT” yoki boshqa katta tilli
modellar (LLM) asosidagi platformalar yordamida yaratilgan asarlarning mualliflik huquqi
masalasi boʻyicha hali hech qanday sud ishlari yuz berm
agan.
Biroq, Oʻzbekiston raqamli innovatsiyalar va qonunchilikni modernizatsiya qilish
yoʻlida qadamlar qoʻymoqda. “Raqamli Oʻzbekiston –
2030” strategiyasi taʼlim, davlat
boshqaruvi va madaniyat sohalarida SI texnologiyalarini joriy etishni koʻzda tutadi. Sunʼiy
intellektdan foydalanish kengaygan sari, qonun chiqaruvchilar yangi texnologiyalarni
hisobga olgan holda intellektual mulk mexanizmlarini qayta koʻrib chiqishga majbur.
QONUNCHILIK BOʻSHLIGʻI VA TAVSIYALAR
Hozirgi vaqtda Oʻzbekistonda SI bilan bogʻliq mualliflik huquqi ishlari boʻyicha sud
amaliyoti mavjud boʻlmasa
-
da, olimlar quyidagi choralarni koʻrishni tavsiya qilmoqda:
1. SI yordamida va SI tomonidan yaratilgan asarlarning huquqiy maqomini
aniqlash (ular mualliflik huquqi himoyasiga loyiqmi
yoki yoʻqmi);
2.
Mualliflik huquqi uchun zarur boʻlgan inson ishtiroki darajasini belgilash
(masalan, qancha inson aralashuvi boʻlishi kerak?);
3.
Inson boʻlmagan ijodiy kontent uchun maxsus (sui generis) himoya yoki
majburiy belgilash tizimini joriy etish;
4. Hududiy hamkorlikni rivojlantirish, xususan, Yevrosiyo iqtisodiy ittifoqi (EAEU)
va Jahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) bilan aloqalarni mustahkamlash.
Ushbu hodisalar shuni ko‘rsatadiki, mualliflik huquqi idoralari va sudlar inson
va
mashina muallifligi o‘rtasida aniqroq chegara chizishni boshlayapti. AQSh hokimiyati
qat’iy inson muallifligi tamoyiliga amal qilayotgan bo‘lsa, Birlashgan Qirollik va ba’zi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
529
Osiyo mamlakatlari yangicha moslashuvchan yondashuvni qo‘llashga o‘tmoqda. Shun
ga
qaramay, izchil xalqaro tizim hali shakllanmagan, bu global muloqot va qonunchilikni
moslashtirish zarurligini ta’kidlaydi.
Huquqiy muammolar
Sun’iy intellektning ijodiy ishlab chiqarishga integratsiyasi nafaqat texnik huquqiy
savollarni ko‘taradi, balk
i ijodkorlik, mas'uliyat va shaxs tushunchalari haqidagi chuqur
falsafiy munozaralarga ham sababchi bo‘ladi. Ba’zi yurisdiksiyalar sun’iy intellekt
mahsulotlarini mavjud huquqiy shablonlarga moslashtirishga harakat qilayotgan bo‘lsa
-
da, ushbu bob sun’iy intellekt muallifligi haqidagi munozaralarga asos bo‘lgan kengroq
qarama-
qarshiliklarni o‘rganadi.
Sun’iy intellekt muallif bo‘lishi mumkinmi?
Mualliflik huquqining asosiy tamoyili shundaki, u mualliflar tomonidan yaratilgan
g‘oyalarning original ifodalarini
himoya qiladi
–
an’anaviy ravishda bu jismoniy shaxslar
sifatida tushuniladi. Mualliflik tushunchasi ijodiy tanlovlar, intellektual harakat va asar
bilan bog‘liq axloqiy mas’uliyatni o‘z ichiga oladi (Ginsburg, 2018). Biroq sun’iy intellekt
tizimlari ma’l
umotlarni qayta ishlash va algoritmik natijalar asosida ishlaydi, ularning
ongi, niyati va axloqiy mas’uliyati mavjud emas.
Ko‘pgina huquqiy tizimlar hozirda sun’iy intellektni muallif sifatida tanimaydi,
chunki u javobgarlikka tortilishi yoki huquqlardan foydalana olmaydi. AQSh Mualliflik
huquqi byurosiga ko‘ra, mualliflik “inson ijodkorligi mahsuli”ni talab qiladi (AQSh
Mualliflik huquqi byurosi, 2023), sudlar inson bo‘lmagan mavjudotlar tomonidan
yaratilgan asarlar bilan bog‘liq da’volarni doimo rad etis
hgan. Bu Naruto v. Slater ishida
(2018) aks etgan, bunda maymunning o‘z
-
o‘zidan olingan surati mualliflik huquqi uchun
yaroqsiz deb topildi, chunki hayvonlar mualliflik huquqlarga ega emas
–
bu sun’iy
intellektni o‘z ichiga olgan inson bo‘lmagan mavjudotla
rga huquqlar berish cheklovlarini
tushuntirish uchun ishlatiladigan analogiya
bo‘lib xizmat qilmoqda (People for the
Ethical Treatment of Animals v. Slater, 2018).
Mulkiy va iqtisodiy huquqlar
Agar sun’iy intellekt muallif bo‘lmasa ham, savol yuzaga keladi: kim sun’iy intellekt
tomonidan yaratilgan asarlardagi mualliflik huquqiga ega bo‘lishi kerak? Mavjud
variantlarga quyidagilar kiradi:
–
ko‘rsatmalarni taqdim etgan foydalanuvchi (rejissyor yoki muharrirga o‘xshash)
–
Sun’iy intellektni yaratgan dasturchi
yoki kompaniya
–
Agar inson muallifligi aniq bo‘lmasa, jamoat mulki.
Har bir variant rag‘batlantirish, adolat va huquqiy aniqlik uchun o‘z ta’siriga ega.
Gervais (2020) inson hissasi muhim bo‘lgan hollarda huquqlarni foydalanuvchiga
berishni taklif qiladi, bu inson-
sun’iy intellekt hamkorligini har bir holat bo‘yicha
baholaydigan uzluksiz yondashuvdir. Biroq, to‘liq avtonom natijalar uchun ba’zi olimlar
asarlarni nohaq boyib ketish yoki ijodiy kelib chiqishi haqida chalkashliklarning oldini
olish uchun jamoat mulkiga joylashtirishni taklif qilishadi (Samuelson, 1985).
Shaxsiy nomulkiy huquqlar va inson qadr-qimmati
Yana bir muammo
–
ijodiy asarlarga tegishli shaxsiy nomulkiy huquqlardir.
Ko‘pgina yurisdiksiyalarda, ayniqsa fuqarolik huquqi
mamlakatlarida (masalan, Fransiya,
Germaniya), mualliflarning o‘z asarlariga nisbatan ajralmas shaxsiy nomulkiy huquqlari
mavjud, masalan, nomini ko‘rsatish huquqi va asarning buzilishiga qarshi chiqish huquqi.
Bu huquqlar muallif bilan uning asari o‘rtasi
dagi shaxsiy aloqaga asoslanadi
–
sun’iy
intellekt esa bunday munosabatga ega bo‘la olmaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
530
Agar sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan asarlarga aniq bir inson muallifi
bo‘lmasa ham shunga o‘xshash himoya berilsa, bu shaxsiy nomulkiy huquqlar
tushunchasini susaytirishi va demokratik jamiyatlarda mualliflikning madaniy rolini
zaiflashtirishi mumkin (Ricketson & Ginsburg, 2020).
Etik xavflar: yonbosishlik, ekspluatatsiya va mehnatning ko‘chishi
Huquqiy ta’riflardan tashqari, sun’iy intellekt tomonidan yarati
lgan asarlar etik
xavflarni keltirib chiqaradi. Sun’iy intellekt uchun san'at va matn yaratishda
ishlatiladigan ma’lumotlar bazasi ko‘pincha mualliflik huquqi bilan himoyalangan yoki
madaniy jihatdan nozik kontentni o‘z ichiga oladi. Bu esa rozilik, o‘zlas
htirish va plagiat
masalalarini vujudga keltiradi. Ijodkorlar o‘z asarlarining litsenziyasiz ma’lumotlar
bazasida ishlatilishini tanqid qilib, sud ishlari va ular bilan kelishish mexanizmlarini talab
qilmoqda (Stark & Crawford, 2019).
Bundan tashqari, sun’iy intellekt yordamida yaratilgan san’atning keng tarqalishi
inson ijodkorlarini, ayniqsa fotografiya, illyustratsiya va tijorat dizayni kabi bozorlarda
ijodkorlarni siqib chiqarishi mumkin. Sun’iy intellekt tizimlari arzonroq va tezroq bo‘lgan
sari, inson ijodkorligi qadrsizlanishi yoki almashtirilishi mumkin. Bu esa ijodiy mehnat va
madaniy barqarorlik haqidagi munozaralarni kuchaytirmoqda (Crawford, 2021).
Sun’iy intellektning ijodiy jarayonlarga integratsiyasi nafaqat huquqiy, balki
chuqur falsafiy va etik muammolarni ham keltirib chiqarmoqda. Mualliflik huquqining
an
’anaviy tamoyillari sun’iy intellekt tizimlarining rivojlanishi bilan qanday
moslashtirilishi kerakligi haqidagi muhokamalar davom etmoqda. Kelajakda qonunchilar
nafaqat huquqshunoslar va texnologlar, balki rassomlar, faylasuflar va keng jamoatchilik
bilan hamkorlikda ishlashlari kerak bo‘ladi. Bu jarayon texnologik rivojlanish bilan
insoniy qadriyatlarning nozik muvozanatini topishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Generativ
sun’iy intellekt rivo
jlanishda davom etar ekan, huquq tizimlari nafaqat bunday natijalarni
qanday tartibga solish kerakligi, balki aslida bu himoyalar nega va kim uchun mavjudligi
masalasini ham hal qilishi shart.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Siyosat va islohot takliflari
Sun’iy i
ntellekt ijodiy sohani qayta shakllantirgani sari, mavjud mualliflik huquqi
tizimlari tobora yetarli emasligi aniq bo‘lib bormoqda. Qonun chiqaruvchilar va
siyosatchilar endi texnologik innovatsiyalar bilan inson ijodkorligi va madaniy merosni
himoya qilishni muvozanatlashadigan huquqiy tuzilmalarni ishlab chiqishning dolzarb
vazifasi oldida turibdilar.
Mavjud tizimlarni moslashtirish: inson muallifligini kengaytirish
Keng muhokama qilinayotgan yondashuvlardan biri
–
mavjud mualliflik huquqi
qonunlarini mos
lashuvchan qo‘llash bo‘lib, unda sun’iy intellekt inson tomonidan
mazmunli nazorat ostida ishlatiladigan vosita sifatida himoyalanadi. Bu “inson muallifligi
+ sun’iy intellekt yordami” modeli allaqachon AQSh Mualliflik huquqi byurosi (2023)
tomonidan qo‘ll
ab-quvvatlanib, agar inson yakuniy natijaga ijodiy qaror qabul qilsa,
sun’iy intellekt yordamida yaratilgan asarlarni himoya qilish imkonini beradi.
Sun’iy intellekt mahsulotlari uchun maxsus (sui generis) huquqlar
Yanada qat'iy taklif
–
sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan asrlarga mo‘ljallangan
alohida (sui generis) intellektual mulk huquqini joriy etishdir. Ushbu model mashinalar
tomonidan yaratilgan kontentning qadrini tan oladi, lekin uni an'anaviy mualliflik
tushunchasi bilan aralashtirmaydi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
531
SI bo‘yicha ommaviy domen
Ba’zi huquqshunoslar to‘liq avtonom sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan
asarlarni to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri ommaviy domenga joylashtirishni taklif qilmoqda. Bu egalik
huquqi bo‘yicha noaniqlikni bartaraf etadi va huquqiy himoya faq
at inson intellektual
mehnati natijasida paydo bo‘lishi kerak degan g‘oyani mustahkamlaydi.
Majburiy ochiqlik va belgilash talablari
Mulkiy huquqlar bo‘yicha islohotlardan tashqari, ba’zi olimlar yurisdiksiyalar
shaffoflik majburiyatlarini joriy etishni taklif qilmoqda. Bunga asar butunlay yoki qisman
sun’iy intellekt tomonidan yaratilganligini ochib berish talabi kiradi.
Xalqaro muvofiqlashtirish va WIPO tashabbuslari
Internet kontentning global miqyosda tez tarqalishini ta’minlagani uchun milliy
yechimlar
o‘zlari yetarli emas. Jahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO) 2019
-yildan beri
sun’iy intellekt va intellektual mulk masalalariga bag‘ishlangan konsultatsiyalar
o‘tkazmoqda. Dunyo bo‘yicha SI bilan yaratilgan intellektual mulklarni himoya qilish
mexaniz
mini samarali joriy etish uchun yagona xalqaro muvofiqlashtirish kerak bo‘ladi.
SI tomonidan yaratilgan asarlarning qonuniy tartibga solinishi intellektual mulk
huquqini raqamli davr uchun yangilash uchun noyob imkoniyatni taqdim etadi.
O‘zgartirishlar hozirgi huquqiy tushunchalarni qayta talqin qilish, ‘sui generis’ tizimlari
yoki jamoat mulkiga o‘tish kabi usullardan foydalanib amalga oshirilsa ham, islohot
texnologik yutuqlarni mualliflik huquqining inson markaziy tamoyillari bilan
Kelajakdagi oqibatlar va texnologik rivojlanishlar
Sun’iy intellektning rivojlanishi tobora tezlashib borayotgan bo‘lsa
-da, u raqamli
davrda mualliflik huquqini boshqarish uchun yangi imkoniyatlar hamda qiyinchiliklarni
ham keltirib chiqarmoqda. Ushbu bo‘limda texnologiya va
huquq sohasidagi istiqbolli
trendlar, shuningdek, ularning SI yordamida yaratilgan ijodiy asarlarga qonuniy
munosabatni qanday o‘zgartirishi mumkinligi ko‘rib chiqiladi.
Mualliflik va litsenziyalash uchun blokcheyn va smart shartnomalar
Blokcheyn texnolo
giyasi ko‘pincha SI tomonidan yaratilgan kontentdagi mualliflik
va litsenziyalash masalalarini hal qilish vositasi sifatida taklif etiladi. Smart shartnomalar
(blokcheyn tarmoqlariga kiritilgan avtomatik shartnomalar) raqamli asarlarning
yaratilishi va tar
qatilishida shaffoflikni ta’minlab, avtomatik litsenziyalash va huquqlarni
boshqarishni osonlashtirishi mumkin (De Filippi & Wright, 2018).
Agar metadata inson va mashina hissasi qayd etilgan bo‘lsa, blokcheyn mualliflikni
aniqlashning nozik modellarini q
o‘llab
-quvvatlashi mumkin. Biroq, bunday tizimlarning
keng miqyosda samarali bo‘lishi uchun ularning qonuniy tan olinishi va turli
yurisdiksiyalarda standartlashtirilishi zarur.
NFTlar va AI san’atiga egalik qilish
NFTlar raqamli san’at, shu
jumladan SI yordamida yaratilgan asarlarga egalik
qilishning mashhur usuliga aylangan. SI tomonidan yaratilgan tasvirga noyob token
biriktirish orqali foydalanuvchilar uning kelib chiqishi, nodirligi va monetizatsiya qilinish
huquqini da’vo qilishlari mumk
in. Biroq, NFTlar mualliflik huquqini bermaydi, agar asar
o‘zida qonuniy himoyaga ega bo‘lmasa (Gans, 2021).
SI yordamida yaratilgan NFTlarning ommalashishi qonuniy jihatdan asarga
“
egalik
qilish
”
nimani anglatishi haqida savollar tug‘diradi
–
ayniqsa, agar asarning muallifi yoki
mualliflik huquqi egasi aniqlanmagan bo‘lsa.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
532
Mualliflik metadatalari va kontent sertifikatlari
Adobe, Twitter va The New York Times tomonidan ishlab chiqilgan Content
Authenticity Initiative kabi texnologik yechimlar ijodiy fayllarga metadata kiritishni taklif
etadi, bu esa ularni kim (yoki nima) yaratgani va qanday ishlanganligini
hujjatlashtirishga yordam beradi. Bunday tizimlar inson tomonidan yaratilgan kontentni
SI mahsulotidan ajratish, dezinformatsiyaga qarshi kurashish va qonuniy-ijodiy
maqsadlarda kelib chiqishini aniqlashda muhim rol o‘ynashi mumkin (Adobe, 2022).
Bu raqamli shaffoflik talablari bilan mos keladi va agar mualliflik huquqi yoki
iste’molchilarni himoya qilish qonunlari talab qilsa, kelajakda q
onuniy talabga aylanishi
mumkin.
SI
–
ijodiy hamkor sifatida
Kelajakda ijodkorlik, ehtimol, inson va mashinalarning gibrid hamkorligiga
asoslanadi. SI mualliflarni almashtirish o‘rniga, ular uchun ijodiy yordamchi bo‘lib xizmat
qilishi mumkin
–
xayolni kengaytirish, variantlarni taklif qilish yoki takroriy vazifalarni
avtomatlashtirish orqali. Bunday “hamkorlik” tizimlari yangi qonuniy savollarni tug‘diradi:
–
SI ham muallif sifatida tan olinishi kerakmi?
–
Agar mashinaning huquqi bo‘lmasa ham,
uning hissasi aks ettirilishi kerakmi?
Qonun hamkorlik jarayonlarini tan olishi va huquqlarni insonning ijodiy nazorati
darajasiga qarab taqsimlashi kerak. Buning uchun inson-
SI o‘zaro ta’sirini baholash
standartlarini ishlab chiqish talab qilinishi mumkin.
Generativ SI modellarini tartibga solish
Kelajakda hukumatlar generativ SI tizimlarini to‘g‘ridan
-
to‘g‘ri tartibga solishni
boshlashi mumkin, ayniqsa ular mualliflik huquqi bilan himoyalangan materiallar yoki
natijalar ishlatilganda. Masalan, Yevropa
Ittifoqining SI to‘g‘risidagi qonuni umumiy
maqsadli SI modellari uchun yorliqlash va shaffoflik majburiyatlarini belgilaydi
(European Commission, 2023).
Bunday tartibga solish nafaqat mualliflikni aniqlashga, balki SI-ning ijodiy
sohalarda qo‘llanilishiga ham ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Mualliflik huquqi ma’lumotlarni himoya qilish, iste’molchi huquqlari va etik SI
tamoyillari bilan muvofiqlashtirilishi kerak bo‘lishi mumkin.
Sun’iy intellekt texnologiyasi va ijodiy amaliyotlarning rivojlanishi bilan “vosita” va
“muallif” o‘rtasidagi chegara tobora noaniq bo‘lib bormoqda. Blokcheyn, NFTlar va
hamkorlikdagi interfeyslar kabi yangi texnologiyalar sudlar va qonun chiqaruvchilarni
mualliflik, egalik va mas’uliyat tushunchalarini qayta ko‘rib chiqishga majbur
qiladi.
Kelajakdagi qonuniy normalar nafaqat ushbu o‘zgarishlarga javob berishi, balki ularni
oldindan ko‘ra bilishi, ijodkorlikning qanday usulda yaratilganidan qat’i nazar,
himoyalangan, to‘g‘ri va adolatli mukofotlanishini ta’minlashi kerak.
XULOSA
Sun’iy intellektning ijodiy kuch sifatida paydo boʻlishi mualliflik huquqi
qonunlarining kelajagi haqida jiddiy savollarni tugʻdirdi. SI tizimlari inson ifodasiga
oʻxshash yoki hatto uni ortda qoldiradigan kontent yaratayotgani sayin, asrlar davomida
shakl
langan inson muallifligiga asoslangan qonuniy meʼyorlar yangi haqiqatga moslasha
olmayapti. Koʻpgina davlatlarda mualliflik huquqi himoyasi uchun asos boʻlgan “original,
ijodiy va inson ishtiroki” talablari endi mashinalar ijodiy jarayonni takrorlashi mumk
in
boʻlgan dunyoda qoʻllashni qiyinlashmoqda.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
533
Ushbu maqolada sud qarorlari, xalqaro qonunlar va ilmiy munozaralar orqali
aniqlandiki, anʼanaviy mualliflik huquqi normalari bilan generativ SI yaratgan kontent
oʻrtasida keskin nomuvofiqlik mavjud. Buyuk Britaniya kabi baʼzi davlatlar SI tomonidan
yaratilgan asarlar uchun amaliy yechimlarni taklif qilayotgan boʻlsa, AQSh kabi boshqalar
esa qatʼiy tarzda inson muallifligi tamoyiliga amal qilmoqda. Bu farqlar global
kelishmovchilikni koʻrsatadi va yagona yechim
larning zarurligini talab qiladi.
Ushbu muammoni hal qilish uchun bir nechta siyosiy variantlar taklif qilingan:
–
Inson va SI hamkorligidagi asarlar uchun qonuniy taʼriflarni moslashtirish,
–
SI tomonidan yaratilgan ishlar uchun maxsus (sui generis) huquqlarni joriy etish,
–
SI yaratgan ishlarni jamoat mulkiga (public domain) topshirish,
–
Blokcheyn va metadata kabi shaffof texnologiyalar asosida yangi qonuniy
mexanizmlar yaratish.
Har bir yondashuv innovatsiyalar, adolat, bozor ragʻbatlari va etik masʼuliyat
oʻrtasidagi muvozanatni talab qiladi.
Kelajakda SIning ijodiy jarayonlarda ishtiroki tobora kengayib boradi. Shuning
uchun mualliflik tushunchasini qayta koʻrib chiqish kerak
–
bu tushuncha SI hamkorligini
qabul qilishi bilan birga inson ijodini
ng madaniy, maʼnaviy va iqtisodiy ahamiyatini
saqlab qolishi lozim. Qonun chiqaruvchilar, olimlar va ijodkorlar koʻp tarmoqli hamkorlik
orqali mualliflik huquqi tizimini isloh qilishlari zarur. Bu tizim nafaqat hozirgi ijodni,
balki kelajakdagi yangi shakllarni ham qamrab olishi kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Berne Convention for the Protection of Literary and Artistic Works. (1971).
Article 6bis.
2.
Ginsburg, J. C., & Budiardjo, L. (2019). Authors and Machines. Columbia Public
Law Research Paper No. 14-607.
3.
Kashtanova, K. (2023). Zarya of the Dawn copyright decision. U.S. Copyright
Office.
4.
Samuelson, P. (1985). Allocating Ownership Rights in Computer-Generated
Works. University of Pittsburgh Law Review, 47(6), 1185
–
1248.
5.
U.S. Copyright Office. (2023). Copyright Registration Guidance: Works
Containing Material Generated by Artificial Intelligence. https://www.copyright.gov/ai/
6.
European Parliament and Council. (2001). Directive 2001/29/EC on the
harmonisation of certain aspects of copyright and related rights in the information
society (InfoSoc Directive).
7.
Elgammal, A. (2020). AI is Blurring the Definition of Artist. Nature, 580(7802),
475
–
476.
8.
U.S. Copyright Office. (2023). Copyright Registration Guidance: Works
Containing Material Generated by Artificial Intelligence. https://www.copyright.gov/ai/
9.
U.S. Copyright Office. (2023b). Letter Regarding Théâtre D’opéra Spatial
Decision.
10.
UK Copyright, Designs and Patents Act 1988, § 9(3).
11.
European Parliament. (2022). AI in the Digital Age: Intellectual Property Rights
for the 21st Century.
12.
McDonagh, L. (2020). Can the Law Recognize AI as an Author? King‘s Law
Journal, 31(2), 235
–
248.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
534
13.
U.S. Copyright Office. (2023a). Letter Regarding Zarya of the Dawn
Registration. https://www.copyright.gov/ai/
14.
U.S. Copyright Office. (2023b). Letter Regarding Théâtre D’opéra Spatial.
15.
UK Copyright, Designs and Patents Act 1988, § 9(3).
16.
Xiao, Y. (2022). AI and Copyright Law in China: Early Jurisprudence and Future
Prospects. Tsinghua Law Review, 14(1), 1
–
19.
17.
Crawford, K. (2021). Atlas of AI: Power, Politics, and the Planetary Costs of
Artificial Intelligence. Yale University Press.
18.
Ginsburg, J. C. (2003). The Concept of Authorship in Comparative Copyright
Law. DePaul Law Review, 67(2), 213
–
232.
19.
People for the Ethical Treatment of Animals v. Slater, 888 F.3d 418 (9th Cir.
2018).
20.
Ricketson, S., & Ginsburg, J. C. (2022). International Copyright and Neighboring
Rights: The Berne Convention and Beyond (2nd ed.). Oxford University Press.
21.
Samuelson, P. (1985). Allocating Ownership Rights in Computer-Generated
Works. University of Pittsburgh Law Review, 47(6), 1185
–
1248.
22.
U.S. Copyright Office. (2023). Copyright Registration Guidance: Works
Containing Material Generated by Artificial Intelligence. https://www.copyright.gov/ai/
23.
WIPO. (2021). WIPO Conversation on Intellectual Property and Artificial
Intelligence
–
Issues Paper. Geneva.
24.
Adobe. (2022). Content Authenticity Initiative. https://contentauthenticity.org
25.
De Filippi, P., & Wright, A. (2018). Blockchain and the Law: The Rule of Code.
Harvard University Press.
26.
European Commission. (2023). Proposal for a Regulation Laying Down
Harmonized Rules on Artificial Intelligence (AI Act). https://eur-lex.europa.eu/legal-
content/EN/TXT/?uri=CELEX:52021PC0206
27.
Matt F., Terry Q. (2021). The NFT Handbook: How to Create, Sell and Buy Non-
Fungible Tokens. Wiley.
