Инновационные технологии в судебно-экспертной деятельности

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Innovative technologies in forensic activity

Zulfukorov ABDUVAKHOB

1

Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received June 2024

Received in revised form

15 July 2024

Accepted 15 July 2024

Available online

25 August 2024

The article considers the influence of innovative

technologies on the production of forensic examinations.

Promising innovative directions of forensic-expert activity are
shown, among which 3D technologies, nanotechnologies and

application of artificial neural networks are singled out as
effective. Proposals were made to expand the possibilities of
forensic expertise by solving the tasks of expertise, which were

previously considered unfeasible, qualitatively changing the
activities of forensic experts under the influence of innovations.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss4-pp62-68

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

forensic expertise,

forensic expert science,

forensic activity,

innovations,

innovative technologies,

artificial intelligence.

Sud-ekspertlik faoliyatida innovatsion texnologiyalar

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

sud ekspertizasi,

sud ekspertshunosligi,

sud-ekspertlik faoliyati,

innovatsiyalar,

innovatsion texnologiyalar,

sun’iy intellekt.

Ushbu maqolada innovatsion texnologiyalarning sud

ekspertizalarini ishlab chiqarishga ta’siri ko‘rib chiqiladi. Sud

-

ekspertlik faoliyatining istiqbolli innovatsion yo‘nalishlari
ko‘rsatilgan, ular orasida muallif tomonidan 3D texnologiyalari,

nanotexnologiyalar va sun’iy neyron tarmoqlardan foydalanish
samarali ekanligi ta’kidlangan. Innovatsiyalar ta’siri ostida sud

-

ekspertlik faoliyatining sifat jihatidan o‘zgarishi, ilgari imkoni
yo‘q deb hisoblangan ekspertiza vazifalarini hal qilish orqali sud
ekspertizasi imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha taklifl

ar

berilgan.

1

Doctor of Philosophy (PhD) of Law, Associate Professor, Academy of the Ministry of Internal Affairs of the Republic

of Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

63

Инновационные технологии в судебно

-

экспертной

деятельности

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

судебная экспертиза,

судебная экспертология,

судебно

-

экспертная

деятельность,

инновации,

инновационные

технологии,

искусственный интеллект.

В статье рассматривается влияние инновационных

технологий на процесс проведения судебных экспертиз.

Особое внимание уделено перспективным направлениям в

судебно

-

экспертной деятельности, среди которых особо

выделяются

3D

-

технологии,

нанотехнологии

и

использование искусственных нейронных сетей. Внесены

предложения по расширению возможностей судебной

экспертизы, которые позволят решать задачи, ранее

считавшиеся невыполнимыми, что качественно изменит

работу

судебных

экспертов

под

воздействием

инновационных технологий.

Innovatsion jarayonlar sud-ekspertlik faoliyati

sohasiga tobora ko‘proq kirib

bormoqda. Huquqni muhofaza qilish amaliyotiga shaxs, jamiyat va davlatning turli

tahdidlarga qarshi kurashishda muvaffaqiyatli yordam berish uchun sud ekspertizasi

o‘zining ilmiy

-texnik arsenalini doimiy ravishda takomillashtirishi va boyitib borishi

kerak. Sud-ekspertlik faoliyati rivojlanishining tarixiga nazar solinsa, innovatsion

texnologiyalar ushbu faoliyatni to‘lig‘icha qamrab olganligini ko‘rish mumkin.

O‘zbekiston milliy ensiklopediyasida: “Innovatsiya (ing. innovatsion –

kiritilgan

yangilik, ixtiro)

–

1)

texnika va texnologiya avlodlarini almashtirishni ta’minlash uchun

iqtisodiyotga sarflangan mablag‘lar; 2)

ilmiy-

texnika yutuqlari va ilg‘or tajribalarga

asoslangan texnika, texnologiya, boshqarish va mehnatni tashkil etish kabi sohalardagi

yangiliklar, shuningdek, ularning turli sohalar va faoliyat doiralarida qo‘llanilishi” deb

ta’kidlangan [1, B.199].

Sud ekspertizasining paydo bo‘lishi nafaqat huquqiy fanlar, balki fan va

texnikaning ayrim tarmoqlarining rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liq, chunki sud

ekspertizasining turkumlari va turlarining, shuningdek, yangi tadqiqot uslublarining

shakllanishi fan va texnologiyalar kashfiyotlariga asoslanadi. Bir qator yangi sud

ekspertizalari, birinchi navbatda ekspertiza obyektiga aylangan texnik vositalar va

ikkinchidan, ularni tadqiq qilish uchun mo‘ljallagan texnik vositalarni yaratishga imkon

bergan texnologik taraqqiyot natijasida yaratilgan turli asbob-uskunalar va qurilmalar

yordamidagina shakllanishi mumkin edi [2, S.27]. Ammo innovatsion texnologiyalar

nafaqat sud-ekspertlik faoliyatini, balki sud ekspertiza nazariyasini (sud

ekspertshunosligi) fan sifatida shakllantirish va rivojlantirishda katta rol o‘ynadi. Sud

ekspertshunosligi ilmiy kashfiyotlar va yangi texnologiyalarga tayanib va ularni o‘ziga

singdirib, ilmiy g‘oyalarni aniq bir sud ekspertining faoliyatida amaliy qo‘llaniladigan

natijalarga aylantiradi.

Innovatsion texnologiyalarning sud ekspertshunosligining butun tuzilishiga va

uning har bir alohida elementiga ta’sirini tahlil qilib, quyidagilarni ta’kidlash mumkin:

Innovatsion texnologiyalarni qo‘llash natijasida ilgari mavjud bo‘lmagan yangi

hamda mavjud bo‘lsa

-

da, endilikda tegishli o‘zgarishlarga uchragan obyektlarning paydo

bo‘lishi yangi xususiyatlarni kashf etishga va ushbu xususiyatlarning yangi belgilarini

namoyon bo‘lishiga yordam beradi, bu esa o‘z navbatida sud ekspertizasining yangi

turkumlari va turlarining paydo bo‘lishi va rivojlanishiga olib keladi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

64

Umuman olganda, fan, texnika va texnologiyaning rivojlanish darajasi, ilmiy

ma’lumotlarning doimiy o‘sishi va takomillashishi, ilmiy bilimlarni o‘zaro integratsiyasi

(uyg‘unlashuvi) va farqlanish jarayonlari sud ekspertshunosligi, sud ekspertizasining

turkumlari va turlarini shakllantirish hamda rivojlantirish uchun muhim ahamiyatga ega.

XX asrning oxiridan boshlab, fuqarolik muomalasida masofadan boshqariladigan

modellar tobora keng tarqaldi, ular orasida foydalanish darajasi kundan-kunga ortib

borayotgan uchuvchi qurilmalar ayniqsa keng tarqalgan: vertolyotlar, kvadrokopterlar va

boshq. XXI asrning boshlariga kelib esa uchuvchisiz uchadigan apparatlari (dronlar)

bolalar uchun o‘yinchoqlarga aylanmoqda.

Ular operatorlar, jurnalistlar, blogerlar

tomonidan video tasvirga olishda keng foydalanilmoqda. Qutqaruvchilar bu kabi

apparatlardan favqulodda vaziyatlarda yordam berish uchun, olimlar esa ilmiy

tadqiqotlarda ma’lumotlarni to‘plash va qayd etish uchun

foydalanadilar. Ammo dronlar

qo‘llanilayotgan

shaxsiy va ijtimoiy foydali sohalarning kengayishi bilan bir vaqtda ularga

qonuniy chora

qo‘llash holatlari

ham uchrashi mumkin. Jumladan:

“Har bir insonning o‘z huquqlari bor: so‘z erkinligi, saylash va boshqalar. Lekin

o‘zgalarning ham huquqlari borda. Odam o‘zining huquqlarini amalga oshirayotgan

paytda o‘zgalarning huquqlariga daxl qilmasligi kerak. Hozirgi sharoitda tinchlikni

saqlash

–

pirovard masala. Dunyodagi geosiyosiy vaziyat, notinchlikni hammamiz ko‘rib

turibmiz, bu hech kimga sir emas. Dronlarni taqiqlab qo‘yish yoki qandaydir cheklov

qo‘yish bu –

ularning huquqlariga daxl qilish, degan masalaning o‘zi sal noto‘g‘ri. Bunga

boshqa tomondan qarash kerak-da. Masalan, biz hozir hammaga [drondan foydalanishga]

ruxsat berib yuborsak

–

bu qurilmalardan foydalanish madaniyati hali biz tasavvur qilgan

darajada emas

–

qo‘pol qilib aytganda, odamlar bir

-birini uyida qilayotgan ishlarini ham

dronlar orqali Facebook yoki boshqa tarmoqlarda efirga qo‘yib yuborishi mumkin” [3].

Ta’kidlash joizki, yangi tadqiqot obyektlari sud ekspertizasining yangi turi

(turkumi) paydo bo‘lishining eng katta sababidir. Ilm

-

fan va texnikaning aniq ilg‘or

yutuqlari qanchalik keng qo‘llanilsa, ular bilan bog‘liq sud

-ekspertlik faoliyati shunchalik

faol rivojlanadi [2, S.49]. Masalan, V.G.

Grigoryan “sud

-avtotexnikaviy ekspertizasida

transport vositasining tezligini aniqlash uchun ilgari ma’lum bo‘lgan uslubiyotni qo‘llash

mumkin bo‘lmagan hollarda sun’iy yo‘ldoshdan olingan ma’lumotlar tadqiqot obyekti

sifatida ishlatiladi. Sun’iy yo‘ldoshdan olingan ma’lumotlar yordamida sud ekspertiga

yo‘l

-transport hodisasi paytida transport vositasining tezligini aniqlashga muvaffaq

bo‘lgan holatlar ma’lum” deb yozgan [4, S.87].

Xususiy ekspertiza nazariyalari haqidagi ta’limot ham ijobiy o‘zgarishlarga

uchramoqda. Ekspertizaga oid identifikatsiya, diagnostika, profilaktika va bashorat

qilishning (prognozlash) an’anaviy nazariyalari bilan bir qatorda, so‘nggi paytlarda

ularning qatoriga sud-

ekspertlik faoliyatini raqamlashtirish to‘g‘risidagi rivojlanayotgan

nazariyani ham kiritish bo‘yicha fikrlar bildirilmoqda.

Y.R.

Rossinskayaning fikricha, “sud

-ekspertlik faoliyatini raqamlashtirish

nazariyasi (ta’limoti), qoidalari umuman ekspertiza tadqiqotlari jarayoniga ham, sud

ekspertizasining ayrim turkumlari va turlarini ekspertiza tadqiqotlariga ham teng

ravishda qo‘llaniladigan, bir qator xususiy nazariyalarga ham taalluqli bo‘lishi mumkin.

Ushbu shakllanayotgan va rivojlanib borayotgan ta’limotda raqamli izlar va ularning

tashuvchilarini tadqiqotlarining umumiy tamoyillari, uslubiyoti va shartlari, shuningdek

ularning sud-

ekspertiza tadqiqotlari texnologiyalari qamrab olinishi kerak” [5, S.366].

Sud-

ekspertlik faoliyatining huquqiy ta’minoti masalalari tegishli Qonunchilik

hujjatlariga yangiliklar

–

qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritishni talab qilmoqda, chunki

jamiyat va davlatning ijtimoiy-

iqtisodiy holatining zamonaviy sharoitida O‘zbekiston

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

65

Respublikasining 2010-yil 1-

iyundagi “Sud ekspertizasi to‘g‘risida”gi Qonuni eskirdi. Shu

sababli,

O‘zbekiston Respublikasida sud

-ekspertlik faoliyatini rivojlantirishning

2021

–

2025-

yillarga mo‘ljallangan konsepsiyasida “Quyidagilarni nazarda tutuvchi “Sud

ekspertizasi to‘g‘risida”gi Qonunining yangi tahririni ishlab chiqish belgilab qo‘yilgan:

nodavlat sud-

ekspertlik tashkilotlarining maqomi, ularga qo‘yiladigan talablar, ular

tomonidan sud ekspertizalari va tadqiqotlarini o‘tkazish tartib

-taomili hamda ish

reglamentlarini belgilash; nodavlat sud-

ekspertlik faoliyatini metodik ta’minlash hamda

tartibga solish mexanizmini joriy etish; jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlariga

asosan ekspertlar tomonidan mutaxassis fikrini berish; maxsus vakolatli organning

huquq va majburiyatlarini belgilash; qayta ekspertiza o‘tkazish vakolati beriladigan

ekspertlar reyestrini yuritish tizimini joriy etish va unga kiritishga doir talablarni

belgilash; sud ekspertlari tomonidan qasamyod qabul qilish; sud ekspertizasi

faoliyatining yanada ishonchliligini oshirish maqsadida akkreditatsiya va validatsiya

institutlarini joriy etish”

[6].

Sud-ekspertlik faoliyatida sud ekspertining protsessual maqomida bir xillikning

yo‘qligi kuzatilmoqda, chunki ekspertning huquqlari, majburiyatlari va mas’uliyati

nafaqat ekspertiza tadqiqotlari o‘tkazilayotgan jarayonga, balki ushbu sud eksperti qaysi

ekspertiza muassasasining xodimi bo‘lishiga qarab ham farq qiladi.

Shu sababli, yuqorida ta’kidlangan O‘zbekiston Respublikasida sud

-ekspertlik

faoliyatini rivojlantirishning 2021

–

2025-

yillarga mo‘ljallangan

konsepsiyasida, yaqin

kelajakda sud-

ekspertlik sohasida hal etilishi zarur bo‘lgan asosiy muammolardan bir

sifatida “... sud

-ekspertlik faoliyatining tashkiliy hamda ilmiy-uslubiy jihatdan

markazlashmaganligi muayyan bir ekspertiza turi bo‘yicha turli yondashuvlar kelib

chiqishiga sabab bo‘lmoqda” deb bayon etilgan

[6]. Chunki, innovatsiyalardan

foydalanishning amaliy imkoniyati ko‘p jihatdan sud ekspertlarining kasbiy

tayyorgarligiga bog‘liq bo‘ladi.

Sud ekspertshunosligi o‘zi uchun asosiy bilim manbalari hisoblangan fan sohalari

bilan chambarchas bog‘liq. Ish uchun muhim bo‘lgan

xatolarni aniqlash uchun zarur

bo‘lgan maxsus bilimlarni ilmiy bilimlarning turli sohalaridan olish mumkin. Shu sababli,

sud ekspertlik amaliyotiga ekspertizaga hal qilish berilgan savollarni samarali hal qilish

uchun “katta fanlar”ning g‘oyalari, usullari va uslublarini faol ravishda integratsiya

qilinmoqda.

Masalan,

sud-

tibbiyot

ekspertizasini

o‘tkazishda

kompyuter

tomografiyasidan foydalanish sud ekspertining imkoniyatlarini kengaytiradi: o‘q

tegishidan hosil bo‘lgan jarohatlar va shikastlanishlarning umumiy ko‘rinishini

o‘zgartirmasdan, jarohat kanalining xususiyatlari to‘g‘risida ma’lumot olish, yangi

tug‘ilgan chaqaloqlarning o‘limida tirik tug‘ilish belgilarini topish va h.k., shuningdek,

murdadan turli infeksiyani sud-

tibbiyot ekspertiga o‘tkazish xavfini yo‘q qilish kabilar

shular jumlasidandir.

N.B.

Abrarova “Kompyuter texnologiyalari va innovatsion texnologiyalar nafaqat

innovatsion yondashuvni amalga oshirish, balki deyarli barcha turdagi ekspertizalarning

imkoniyatlarini juda samarali kengaytirish imkonini berdi, shu bilan birgalikda,

ekspertiza tadqiqotlarini amalga oshirish jarayonini ham avtomatlashtirishga yo‘l ochdi.

Buning natijasi sifatida, bir tomondan, ekspertiza tadqiqotlarini bilish jarayonining

ma’lum darajada o‘zgarishi, boshqa tomondan uning imkoniyatlarini sezilarli darajada

kengaytirish hamda olingan ma’lumotlarning ilmiy asoslanganligi darajasini oshirish

imkoniyati paydo bo‘ldi” deb ta’kidlaydi [7, B.20]. A.V.

Kokinning fikricha esa, sud

ekspertizasi an’anaviy turlarining uslubiyoti obyektlarni tadqiqot qilishning yangi

axborot-texnik uslublariga moslashtirilishi kerak [8, S.33].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

66

Bizning fikrimizcha, innovatsion texnologiyalardan foydalanishning eng istiqbolli

yo‘nalishlari quyidagilardan iborat:

–

3D texnologiyalarining keng qo‘llanilishi:

3D modellashtirish, 3D skanerlash,

3D bosib chiqarish;

–

sun’iy neyron tarmoqlar

i va

sun’iy intellektdan foydalanish;

–

kompyuter tomografiyasini qo‘llash;

–

nano-texnologiyalardan foydalanish.

Bir qator tadqiqotchilar ta’kidlaganidek, sud

-

ballistik ekspertizalarini o‘tkazish

uchun avtomatlashtirilgan ballistik identifikatsiya qilish

tizimlari ishlatiladi. O‘q va

gilzalarning iz qabul qiluvchi sirtlarini, kelgusida o‘qlarning yon sirtlarining va gilzalar

qalpoqchalarini yoyib suratga olish orqali izli yoyilmalarini hosil qiluvchi optik

skanerlash qurilmalaridan (skanerlaridan), bevosita ta’sirlashmasdan (kontaktsiz)
o‘lchovchi moslamalariga ega bo‘lgan

3D

skanerlardan foydalanishga o‘tish nafaqat uch

o‘lchovli tasvirlarni, balki skanerlangan ob

yektlarning qattiq elektron nusxalarini ham

olish imkonini beradi. Bu avtomatlashtirilgan komplekslarni yaxlit tizimga kiritish

imkonini beradi va natijada, optik tizimlar, skaner moslamalari, standart ma’lumotlar
bazasi tuzilishining yagona parametrlari, o‘qlar va gilzalarning skanerlashdan so‘ng

olingan tasvirlarining parametrlari hamda ushbu tizimlarda ma’lumotlarni kodlashning
yagona usuli ta’minlanadi [9].

3D skanerlash nafaqat ballistik tadqiqotlarda, balki daktiloskopik, trasologik

tadqiqotlar, sud-

tibbiyot ekspertizalarida ham qo‘llanilishi mumkin va h.k.

Ko‘plab hajmdagi ma’lumotlarning paydo bo‘lishi, hisoblash quvvatining oshishi

hozirgi vaqtda sun’iy intellekt imkoniyatlarini oshirmoqda. Har o‘n yillikda sun’iy

intellekt yangi cho‘qqilarni zabt etmoqda. Masalan, sun’iy intellektning rivojlanishidagi
yutuq sifatida “Go” [10] deb nomlangan o‘yinda o‘ynash uchun maxsus “AlphaGo” dasturi

ishlab chiqilganini aytish mumkin. Bunday dasturni yaratish uzoq vaqt davomida ko‘p

variantli harakatlar va pozitsiyalarni baholash talab etilganligi sababli imkonsiz deb

hisoblangan, chunki ushbu o‘yin ishtirokchida sezgi, intuitsiya va strategik fikrlashni
talab qilar hamda unda qat’iy belgilangan (qattiq) algoritmlar yo‘q edi. Biroq, ushbu

dasturda ikkita neyron tarmoqdan foydalanish 2017-

yil may oyida “Go” o‘yinida

amaldagi jahon chempioni Xitoylik Ke Szyo [11] ustidan g‘alaba qozonishga imkon berdi

[12, S.16].

Sun’iy intellekt texnologiyalari –

sud-ekspertlik faoliyatining istiqbolli

yo‘nalishlaridan biridir. Hozirgi vaqtda sun’iy intellektni

sud-xatshunoslik ekspertizasida

[13], mualliflikshunoslik ekspertizasida [14], sud-portret ekspertizasida [15] tatbiq

qilishga bag‘ishlangan

tadqiqotlar olib borilmoqda. Shuningdek, sud-avtotexnikaviy

ekspertizasida ham

sun’iy intellektdan foydalanish bo‘yicha takliflar mavjud

[16].

Sun’iy intellekt texnologiyalari qidirilayotgan shaxslarni aniqlash va bedarak

yo‘qolganlarni

qidirish

uchun

faol

foydalanilmoqda.

Masalan,

“

FindFace

”

texnologiyasidan foydalangan holda shahar

ning turli joylariga o‘rnatilgan kuzatuv

kameralaridan jinoyatchilarni qidirish Moskva shahrida 2017-yildan beri amalga

oshirilmoqda. 2020-

yilning o‘zida shahar videokuzatuv tizimi –

“Xavfsiz shahar”

avtomatlashtirilgan qidiruv majmuasi (APK)ning huquqni muhofaza qilish segmentidan

foydalangan holda 5

000 dan ortiq jinoyatlar ochilgan [17]. O‘zbekistonda ham kuzatuv

kameralaridan samarali foydalanilmoqda, jumladan “Jinoyat sodir etgani uchun

qidiruvda bo‘lgan besh nafar shaxs Toshkentdagi kuzatuv kameralari orqali aniqlanib,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

67

qo‘lga olindi. Bu haqda Milliy gvardiya xabar berdi. Qayd etilishicha, 14 –

19

–

sentyabr

kunlari Milliy gvardiya harbiy xizmatchi va xodimlari jinoyat sodir etgani uchun ichki

ishlar organlari tomonidan qidiruvda bo‘lgan besh nafar shaxsni qo‘lga oldi” [18].

Hozirgi vaqtda sun’iy intellektdan foydalangan holda ekspertiza vazifalarini hal

qilish uchun tubdan yangi imkoniyatlar ochilmoqda. Masalan, “Yuridik fanlari doktori

Ikrom Fazilov o‘z loyihasida jinoyatlarni bartaraf etish bo‘yicha “namunaviy harakatlar
formulasi” ishlab chiqishni taklif etdi. Olimning fikricha, “Jazoni ijro etish

muassasalaridagi mahkumlarni saqlash joylari”ning avtomatlashtirilgan hisobini yuritish,
“Intellektual kameralar”ni keng qo‘llash orqali jinoyatlarni aniqlash va oldini olish,

“Hududlarning elektron kriminogen xaritasi”ni yuritib, ularga vaziyat nuqtai nazaridan
“diagnoz” qo‘yish, natijasiga ko‘ra kuch va vositalarni oqilona taqsimlash ishlarini tashkil

etish joiz” [19].

Biroq, o‘z o‘rnida jinoyatchilikning zamonaviy ko‘rinishlarining o‘ziga xos

xususiyatlari ham sezilarli darajada o‘zgardi –

moddiy bazaga ega bo‘lgan uyushgan,

mukammal texnik jihozlangan guruhlarning faoliyati katta o‘rin egallay boshladi, bu esa

sud ekspertlaridan o‘z maxsus bilimlari hajmini va ish faoliyati samaradorligini
oshirishni hamda ularni qo‘llash doirasini kengaytirishni talab qiladi.

Shunday qilib, sud ekspertizasida innovatsiyalarni qo‘llash sohalari juda keng, ular

butun sud ekspertshunosligi va sud-

ekspertlik faoliyatining tizimiga to‘liq kirib borishi

kerak. Innovatsion texnologiyalardan foydalanish sud-ekspertlik faoliyatini va mustaqil

fan sifatida sud ekspertshunosligni sezilarli va sifat jihatidan o‘zgartiradi, uni yanada

rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar ochadi, bu esa o‘z navbatida nafaqat, ilgari imkoni
yo‘q deb hisoblangan ekspertiza vazifalarini hal qilish orqali sud ekspertizasi

imkoniyatlarini kengaytiribgina qolmay, balki ekspert xulosalarining ishonchliligi va
daliliy ahamiyatini oshirishga imkon yaratadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi. I

-

harfi. / “O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”.

Davlat ilmiy nashriyoti.

–

Toshkent.

–

B.199 // https://n.ziyouz.com/books/uzbekiston_

milliy_ensiklopediyasi.

2.

Неретина

Н.С. Методологические, правовые и организационные аспекты

формирования и развития новых родов и видов судебных экспертиз: монография.

–

М.: Юрлитинформ, 2017. –

152 с.

3.

“Dronlardan foydalanish madaniyati hali biz tasavvur qilgan darajada emas” —

“Madad” NNT vakili. // https://www.gazeta.uz/uz/2024/04/15/dron.

4.

Григорян

В.Г. Новые объекты исследования судебных автотехнических

экспертиз // Теория и практика судебной экспертизы. 2019. –Т.14.

№ 2. –

С. 84

-91.

5.

Россинская

Е.Р. Научная школа судебной экспертологии кафедры

судебных экспертиз и ее роль в исследовании проблем цифровизации

судебноэкспертной деятельности // Новеллы Конституции Российской Федерации
и задачи юридической науки: материалы конференции: в 5 ч. –

М., 2021.

–

Ч.4.

–

С.362

-367.

6.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021

-yil 5-

iyuldagi “O‘zbekiston

Respublikasida sud-ekspertlik tizimini takomillashtirish chora-

tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–

6256-

son Farmoni. / Qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasi, 06.07.2021

-y., 06/21/6256/0636-son;

18.03.2022-y., 06/22/89/0227-son.// https://lex.uz/docs/5491507.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

4 (2024) / ISSN 2181-1415

68

7.

N.B.Abrarova.

Sud-

fonografiya

ekspertizasini

o‘tkazishda

zamonaviy

innovatsion texnologiyalar yutuqlarining o‘rni. O‘zbekiston sud ekspertizasi: huquqiy,

ijtimoiy, ilmiy-

amaliy jurnal. 2021. №1 (1).–

B.19-25.

8.

Кокин

А.В. Судебная экспертиза в эпоху четвертой индустриальной

революции (Индустрии 4.0) // Теория и практика судебной экспертизы. 2021. №2.

–

Т.16.

–

С.29

-36.

9.

Владимиров

В.Ю.,

Макаров

И.Ю.,

Данилов

И.А.

Развитие

и

совершенствование цифровизации судебных баллистических экспертиз //
Новеллы Конституции Российской Федерации и задачи юридической науки:

материалы конференции: в 5 ч. –

М., 2021. –

Ч. 4. –

С.276

-281.

10.

Go

–

Qadimgi Xitoyda paydo bo‘lgan,

bu ikki

o‘

yinchi

ga mo‘ljallangan

mavhum

strategik stol

o‘

yini b

o‘

lib, u b

o‘

sh joyni t

o‘

sish orqali raqibdan k

o‘

ra k

o‘

proq hududni

egallashga qaratilgan.

11.

Ke Szyo xitoylik professional

“

Go

”

9

dan o‘

yinchisi. Xitoyda birinchi raqamli

“

Go

”

o‘

yinchisi hisoblanadi, 2014-yil sentyabr oyidan boshlab

Ke Szyo “Rémi Coulom”

o‘yinchilarining

norasmiy

jahon

reytingida

birinchi

o‘

'rinda

turadi.

/

https://ru.wikipedia.org/wiki.

12.

Ли

Кай

-

фу. Сверхдержавы искусственного интеллекта. Китай. Кремниевая

долина и новый мировой порядок. –

М.: Манн, Иванов и Фербер, 2019. –

240 с.

13.

Иванов

А.И., Газин

А.И., Качайкин

Е.Я., Андреев

Д.Ю. Автоматизация

почерковедческой экспертизы, построенная на обучении больших искусственных

нейронных сетей // Модели, системы, сети в экономике, технике, природе и
обществе. 2016. №1 (17). –

С.249

-257.

14.

Соколова

Т.П. Судебное автороведение как междисциплинарная область

знания // Вестник Университета имени О.Е.

Кутафина (МГЮА). 2019. №5.

–

С.132

-142.

15.

Подволоцкий

И.Н. Организация портретной экспертизы в цифровой сфере //

Вестник Университета имени О.Е. Кутафина (МГЮА). 2020. №6.

–

С.89

-100.

16.

Попов

В.Л. Проблемы и перспективы использования нейросетевых

технологий при производстве судебных экспертиз в транспортной сфере //

Транспортное право и безопасность. 2020. №3 (35). –

С.65

-75.

17.

Новости

ГУ

МВД

России

по

г.

Москве

//

URL:

https://77.мвд.рф/news/item/22825421.

18.

Milliy gvardiya jinoyat sodir etgani uchun ichki ishlar organlari tomonidan

qidiruvda bo‘lgan besh nafar shaxsni qo‘lga oldi / https://sputniknews.uz/20230922/

jinoyat-qidiruv-shaxslar-kuzatuv-kameralari-39194654.html.

19.

Jinoyatchilikka qarshi kurash bo‘yicha innovatsion loyiha ilgari surilmoqda. /

https://advokatnews.uz/xabar/422.html.