Функция разрешения уголовного дела в состязательной форме уголовного судопроизводства

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Criminal proceedings are in the form of a dispute case
solving function

Gulnoza YUSUPDZHANOVA

1

Tashkent State University of Law

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received July 2024

Received in revised form

15 July 2024

Accepted 25 July 2024

Available online

15 August 2024

This article discusses a fundamental principle of criminal

justice, emphasizing the necessity of separating the functions of

accusation, defense, and case resolution during a trial. It asserts
that these roles must not be combined or assigned to the same

div or official, ensuring impartiality and fairness in legal
proceedings. The adversarial nature of criminal proceedings is
highlighted, stating that a criminal case should only proceed to

court if there is a formal indictment approved by the prosecutor
or if the prosecutor has filed a complaint seeking a specific

judicial outcome. This separation of functions is crucial for
maintaining the integrity of the legal process.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp147-151

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

criminal process,

court, adversarial principle,

accusation,

defense,

function of resolving a

criminal case.

Жиноят

судлов

ишларини

юритишнинг

тортишув

шаклида

ишни ҳал қилиш функцияси

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

жиноят

-

процесси,

суд,

тортишув принципи,

айблов,

ҳимоя

,

ишни ҳал қилиш

функцияси.

Иш

судда

кўрилаётганда

айблаш

,

ҳимоя

қилиш

ва

ишни

ҳал

қилиш

вазифалари

бир

биридан

алоҳида

бажарилиб

,

айнан

бир

орган

ёки

бир

мансабдор

шахс

зиммасига

юклатилиши

мумкин

эмас

.

Жиноят

судлов

ишларини

юритишнинг

тортишув

шакли

шуни

тақозо

этадики

,

жиноят

ишининг

судда

кўриб

чиқилиши

фақатгина

прокурор

томонидан

тасдиқланган

айблов

хулосасининг

мавжудлигида

ёки

жамоат

айбловчисининг

суд

томонидан

ўзининг

даъво

талабларининг

қондирилишини

талаб

қилиб

мурожаат

қилган

шикоятнинг

мавжудлигида

амалга

оширилади

.

1

Lecturer, Department of Criminal Procedure Law, Tashkent State University of Law. Е

-mail: gyusupdjanova@mail.ru

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

148

Функция разрешения уголовного дела в состязательной
форме уголовного судопроизводства

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

уголовный процесс, суд,

принцип

состязательности,

обвинение,

защита,

функция разрешения

уголовного дела.

В данной статье рассматриваются принципы судебного

разбирательства в уголовном процессе, где подчеркивается

невозможность совмещения функций обвинения, защиты и

разрешения дела одним органом или должностным лицом.

Анализируется

состязательная

форма

уголовного

судопроизводства,

согласно

которой

рассмотрение

уголовного дела в суде возможно лишь при наличии

обвинительного акта, утвержденного прокурором, или
жалобы прокурора, направленной на удовлетворение своих

требований судом.

“Принцип”

тушунчаси

бирор

ҳодисанинг

дастлабки

бошланиши,

назариянинг йўналишини белгилаб берувчи бошланғич нуқтани англатади.

Жиноят процесси принциплари Ўзбекистон Республикаси Жиноят процессуал

кодексида мустаҳкамланган асосий ғоялар бўлиб, у бутун жиноят процесси

жараёнининг қурилишини, унинг табиатини белгилайди. Жиноят процесси

принциплари деб, жиноят процесси институтлари шакли ва босқичларининг

тузилишини белгиловчи ва унинг олдида турган вазифаларини бажарилишини

таъминловчи асосий ҳуқуқий қоидалар (умумий ва раҳбарий аҳамиятга эга бўлган

нормалар)га айтилади

[2].

Ўзбекистон Республикаси Жиноят

-

процессуал кодексининг 25

-

моддасига

асосан ишлар судда кўрилаётганда иш юритиш тарафларнинг ўзаро тортишуви

асосида амалга оширилади.

Иш судда кўрилаётганда айблаш, ҳимоя қилиш ва ишни ҳал қилиш

вазифалари бир

-

биридан алоҳида бажарилиб, айнан бир орган ёки бир мансабдор

шахс зиммасига юклатилиши мумкин эмас [3].

Тортишув

тамойили

жиноят

процессининг

марказий

асосий

принципларидан бири бўлиб, у жиноят

-

процессуал қонунчилигининг инъикоси ва

маъносини англатади, жиноят

-

процессуал ҳуқуқининг кўп жиҳатларини

ўзгартириб юборади. В.В.

Новик ҳақли равишда “Низони адолатли ҳал этиш

имкониятини яратувчи ва тўғри қарор қабул қилувчи тортишув ҳуқуқий

маданиятнинг энг қимматли ютуғи деб эътироф этилади” [4]

деб таъкидлаган.

Ўзбекистон мустақиликка эришгандан то ҳозирги кунга қадар

мамлакатимизда прокурор ва адвокатнинг тенглигини, жиноят ва фуқаролик

ишлари бўйича суд фаолиятининг барча босқичларида ўзаро тортишув бўлишини

таъминлашга, одил судловнинг сифати ва тезкорлигини оширишга қаратилган

кенг кўламли чора

-

тадбирлар изчил амалга оширилмоқда.

Жиноятдан зарар кўрган шахсларнинг қонуний ҳуқуқ ва манфаатларини

ҳимоя

қилиш айблов функцияси яъни, жиноятни очиш орқали амалга оширилади

(ЎзР ЖПК 15

-

м.). Айблов томонлари бўлиб, прокурор, терговчи, тергов

бошқармаси, бўлими, бўлинмаси, гуруҳининг бошлиғи ва унинг ўринбосари,

суриштирувчи, жамоат айбловчиси, жабрланувчи ва унинг қонуний вакили,

фуқаровий даъвогар ва унинг қонуний вакили ҳисобланади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

149

Шахснинг ноқонуний ва асослантирилмаган айбловдан, жазодан, ҳуқуқ ва

эркинликларининг чекланишидан ҳимояланиши, ҳимоя томонлари –

айбланувчи,

унинг қонуний вакили, ҳимоячи, фуқаровий жавобгар, унинг вакили ва қонуний

вакиллари томонидан олиб бориладиган фаолият –

ҳимоя функцияси орқали

амалга оширилади.

Тортишув принципи унинг иштирокчиларига қонунда белгиланган ҳар

қандай

ҳуқуқ ва эркинликлардан фойдаланиб, ўзининг позициясини амалга

оширишга имконият яратади. Бу ҳуқуқ тарафларга далиллар тўплаш, тақдим
этиш, уларни текширишда қатнашиш, илтимос билан мурожаат қилиш, ишнинг

тўғри ҳал этилиши учун аҳамиятга молик ҳар қандай масала бўйича ўз фикрини
билдиришда тенг ҳуқуқлардан фойдаланишни кафолатлайди.

Жиноят

-

судлов ишларини юритишнинг тортишув шакли шуни тақозо

этадики, жиноят ишининг судда кўриб чиқилиши фақатгина прокурор томонидан

тасдиқланган айблов хулосасининг мавжудлигида ёки жамоат айбловчисининг суд
томонидан ўзининг даъво талабларининг қондирилишини талаб қилиб мурожаат

қилган

шикоятнинг мавжудлигида амалга оширилади. Давлат айбловчиси ёки

жамоат айбловчисининг айбловдан воз кечиши, фуқаровий даъвогарнинг

даъводан воз кечиши суд томонидан ишнинг тўлиқ ёки қисман тўхтатилишига
асос бўлади. Шундай қилиб жиноят процессининг тортишув шакли қуйидаги учта

белги орқали ифодаланади:

1.

Томонларнинг мавжудлиги;

2.

Уларнинг процессуал тенглиги;

3.

Холислик ва беғаразликни ифодалаган ҳолда суднинг томонлардан

мустақил ҳолда иш олиб бориши[5].

Шу ерда И.В.

Тыричевнинг қуйидаги сўзларини таъкидлаш жоиз: “Айблов ва

ҳимоянинг

мустақил функция сифатида ажратилганлиги, уларнинг суд

фаолиятидан бўлаклиги, процессдаги тортишувнинг асос тоши ҳисобланади. Ушбу

асос олиб ташланса тортишувнинг амал қилиши бузилади”

[6].

Процессуалист олимлар суд муҳокамасида тортишувни таъминлашнинг энг

муҳим шарти холис суд эканлигини таъкидлашади. Жумладан, А.В.

Смирнов

ушбу тамойилнинг моҳиятини аниқлайдиган рақобатнинг қуйидаги асосий

хусусиятларини санаб ўтади: 1. Прокуратура (ёки жиноий таъқибни амалга оширувчи
субъектлар) ва ҳимоядан иборат икки қарама

-

қарши томонининг мавжудлиги;

2. Процессуал тенглик ёки томонларнинг тенглиги, чунки танлов рақиб томонлар
тахминан бир хил ҳуқуққа эга бўлгандагина адолатли деб ҳисобланиши мумкин;

3. У ёки бу томонни қўллаб

-

қувватлаш ваколатига эга бўлмаган, низо юзасидан қарор

қабул

қилувчи бетараф суднинг мавжудлиги ҳисобланади [7].

Жиноят процессидаги тортишувлик суднинг айблов ва ҳимоядан мустақил

бўлиб, томонлар келтирган далил ва кўрсатмаларни баҳолаш эркинлиги ва шу

тарзда беғараз ҳакам сифатида ишни адолатли ҳал қилишда намоён бўлади. Шу
вақтдан суд томонидан шахснинг жиноят содир этганликда айбдор деб топилиши

ва унга жазо тайинлаш ёки шахснинг айбдор эмаслиги ва оқланиши масаласи
жиноят

-

процессидаги ишни ҳал қилиш функциясида кўринади.

Ишни ҳал қилиш функциясининг асосий мазмунини томонлар келтирган

далилларнинг

суд томонидан суд терговида

бевосита текширилиши ва

баҳоланиши, шахснинг айбдорлик ёки айбдор эмаслик масаласининг ҳал этилиши

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

150

ва шахснинг айбдор бўлган тақдирда унинг жавобгарлик масаласини кўриб чиқиб

унга жазо тайинлаш ташкил қилади. Жиноят процессининг ушбу функцияси ишни
судда кўриш босқичида амалга оширилади, модомики одил судловни фақатгина

суд амалга оширади.

Ишни ҳал қилиш функциясининг дастлабки босқичи, яъни ишнинг биринчи

инстанцияда кўрилиши ишни судда кўриш учун асосларнинг етарлилигини ва
қонунийлигини

текшириши ва адолатли ҳал қилиши билан боғлиқ. Кейинги

босқичлар: кассация (апелляция) эса биринчи инстанция суди томонидан
чиқарилган ҳукм, ажрим ва қарорларнинг қонунийлиги, асослилиги ва

адолатлилигини текшириб тасдиқлаш ёки рад этишдан иборат. Шунинг учун ҳам
суд муҳокамаси жиноят процессининг нафақат муҳим балки

асосий босқичи

ҳисобланади.

Суд муҳокамасининг ўтказилиши, жиноят ишининг қўзғатилиши

натижасида айблов ва ҳимоя функциялари ўртасида вужудга келадиган
процессуал муносабатларнинг “энг баланд чўққиси”ни намоён қилади. Суд

муҳокамаси –

айбловнинг асосли эканлиги, шу туфайли ҳимояланувчи тарафнинг

айблов юзасидан билдирган эътирозлари асоссиз, ёки аксинча, айблов

хулосасининг асоссиз, унга эътироз билдирувчининг нуқтаи назари асосли
эканлигини аниқлаб, ишни узил

-

кесил ҳал қилувчи босқичдир[8].

Судга, судьяга

берилган ишни ҳал қилиш ваколати жиноят процессида

иштирок этувчи биронта орган ёки мансабдор шахсга берилган эмас. Суд

муҳокамасида давлат органи билан судланувчи ўртасидаги келишмовчилик шахс
ва жамият манфаатларидан келиб чиқиб ҳал қилинади. Агар судланувчининг айби

судда текширилган ва баҳоланган далилларга асосан тўла тасдиғини топса, у
айбдор деб эълон қилинади ҳамда республика номидан қилмишига яраша

жазоланади, жазони ўтагандан кейин ҳам маълум вақтгача судланган деб
ҳисобланади

ва аксинча, судланувчининг айби исботланмаса у оқланади ва кўрган

зарарлари қопланади. Демак бу босқичга шахс тақдирини ҳал қилишдек муҳим
вазифа юклатилган[9].

Жиноят процессининг ишни ҳал қилиш функцияси, яъни суд муҳокамаси

босқичидаги суднинг фаолияти ўзида барча процессуал функцияларни, ишни

судгача юритиш босқичида аниқланган маълумотларни, жиноят процессининг
барча босқичларини, процессуал

-

ҳуқуқий нормаларни, институтларни жамлаган

ҳолда, жиноят процессининг негизини ёки моҳиятини ташкил қилади.

Юқоридаги фикрларни таҳлил қилган ҳолда шуни айтишимиз мумкинки,

тортишув принципи ишда иштирок этадиган шахсларнинг процессуал
муносабатларини белгилайди (тарафлар тортишув шароитида уларга белгиланган

ҳимоя

ёки айблов функциясини бажаради) ва ўз позицияларини, фикр ва

эътирозларини билдиришда тенг процессуал ҳуқуқ ва имкониятларни яратади.

Ушбу ҳуқуқий низо мустақил ва холис суд томонидан ҳал этилади. Қисқа қилиб
айтганда, тортишув тамойилининг доираси бир томон иккинчисининг

далилларини рад этса, иккинчи томон эса ўз навбатида ўз позициясини ҳимоя
қиладиган

бошқа далиллар келтиради ва ҳақиқат қарор топади.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

07 (2024) / ISSN 2181-1415

151

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Ўзекистон

Республикаси

Президентининг

2022

-

2026

йилларга

мўлжалланган Янги Ўзбекистон Республикасининг тараққиёт стратегияси

тўғрисидаги ПФ

-

60 сонли Фармони. https://lex.uz/docs/5841063

2.

Саидов Б. А. Жиноят процесси принциплари: ўқув қўлланма / Б. А.Саидов,

А.Ш. Умархонов. –

Т.: Ўзбекистон Республикаси ИИВ Академияси, 2010. –

192 б.

3.

Ўзбекистон Республикаси Жиноят

-

процессуал кодекси

. https://lex.uz/docs/111460

4.

Новик В.В. Состязательность сторон и противодействие адвоката

уголовному преследованию: процессуальные и криминалистические аспекты //

Вестник криминалистики. 2007. Вып. 2. С. 15.

5.

Смирнов А.А. Состязательный процесс.

-

Спб.: Изд

-

во «Альфа», 2001,

–

С.19.

6.

Тыричев И.В. Принципы уголовного процесса. –

М., 1983.

-

С.46.

7.

Смирнов А.В. Состязательный процесс. СПб.: Альфа, 2001. С. 19–

27

8.

Мухитдинов Ф.М. Жиноят процесси: моҳият, мазмун, шакл. –

Т., “Адолат”,

2002, 133б.

9.

Жиноят процесси (Умумий қисм) Дарслик. З.Ф.Иноғомжонова умумий

таҳрири остида.

-

Т.: “Янги аср авлоди”, 2002.

133-

б.