Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Conceptual foundations of financial audit
Khazratali KUDRATILLAEV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 August 2024
The article is devoted to the analysis of studies by foreign
and domestic scientists, which outline the theory of financial
audit, in particular, define the term "financial audit" and
indicate the areas in which financial offenses can be committed.
The article describes the international and domestic legal
system in the field of regulation of financial audit procedures.
Based on theoretical data, a definition of the mechanism of
financial inspections is formed, and the differences between the
existing Russian and foreign theories, as well as possible
directions for further development are determined.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp196-200
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
financial investigations,
mechanism of financial
investigations,
data analysis,
information system,
offenses in the financial
sphere,
financial crimes.
Moliyaviy tekshiruvlarni o‘tkazishning konseptual asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
moliyaviy surishtiruvlar,
moliyaviy surishtiruvlar
mexanizmi,
ma’lumotlar tahlili,
ma’lumotlar tizimi,
moliya sohasidagi
huquqbuzarliklar,
moliyaviy jinoyatlar.
Maqola xorijiy va mahalliy olimlarning tadqiqotlari tahliliga
bag‘ishlangan bo‘lib, ularda moliyaviy tekshiruvlar nazariyasi
yoritilgan,
xususan,
“
moliyaviy
tekshiruvlar
”
atamasi
aniqlangan va moliyaviy huquqbuzarliklar sodir etilishi
mumkin bo‘lgan sohalar keltirilgan. Maqolada moliyaviy
tekshiruvlar tartib-taomillarini tartibga solish sohasidagi
xalqaro va mahalliy qonunchilik tizimi ochib berilgan. Nazariy
ma’lumotlar asosida moliyaviy tekshiruvlar mexanizmining
ta’rifi shakllantirildi, mavjud rus va xorijiy nazariyadagi farqlar,
shuningdek,
keyingi
rivojlanishning
mumkin
bo‘lgan
yo‘nalishlari aniqlandi.
1
Lecturer, Tashkent State University of Law. E-mail: qudratillaev.xazratali@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
197
Концептуальные основы финансового аудита
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
финансовые
расследования,
механизм финансовых
расследований,
анализ данных,
информационная система,
правонарушения в сфере
финансов,
финансовые
преступления.
Статья посвящена анализу исследований зарубежных и
отечественных ученых, в которых изложена теория
финансового аудита, в частности, определен термин
«финансовый аудит» и указаны сферы, в которых могут
совершаться финансовые правонарушения. В статье
описывается международная и отечественная правовая
система в сфере регулирования процедур финансового
аудита. На основе теоретических данных сформировано
определение
механизма
финансовых
проверок,
определены различия существующей российской и
зарубежной теории, а также возможные направления
дальнейшего развития.
Jinoiy daromadlarni legallashtirishga qarshi kurashish bo‘yicha moliyaviy
choralarni ishlab
chiqish bo‘yicha xalqaro guruh (FATF) 2021
-yilda mamlakatda
moliyaviy monitoring o‘tkazish sifatini baholash maqsadida O‘zbekistonga tashrif
buyurdi [1]. O
‘
zbekistonning daromadlarni legallashtirish va terrorizmga qarshi
kurashdagi muvaffaqiyatlari yuqori baholandi, biroq muzokaralar davomida moliyaviy
tergovlarga va ularning samaradorligini oshirish zarurligiga e
’
tibor qaratildi. Shu
munosabat bilan, hozirgi vaqtda Rossiyada va xorijda ushbu jarayon bo
‘
yicha shakllangan
nazariy va amaliy bilimlar bazasiga tayangan holda moliyaviy tekshiruvlarning barcha
jihatlarini ko
‘
rib chiqish dolzarb hisoblanadi. Ushbu maqolaning maqsadi xorijiy va
mahalliy olimlarning moliyaviy tekshiruvlarni o
‘
tkazishga bo
‘
lgan yondashuvlarining
o
‘
ziga xos xususiyatlarini tadqiq etishdan iborat. Tadqiqotning predmetini moliyaviy
tekshiruv konsepsiyalaridagi farqlar tashkil etadi.
Shuni ta
’
kidlash joizki, iqtisodiy xavfsizlikning zamonaviy nazariyasi moliyaviy
tekshiruvlarga bag
‘
ishlangan ko
‘
plab asarlarni o
‘
z ichiga oladi va shunga mos ravishda
“
moliyaviy tekshiruv
”
tushunchasini ta
’
riflashga turli xil yondashuvlar mavjud.
Mamlakatimiz ilm-faniga moliyaviy tekshirishlar mavzusi bevosita G
‘
arb iqtisodiy
xavfsizlik nazariyasidan kelib chiqqanligi sababli, avvalo
, “
moliyaviy tekshirishlar
”
tushunchasiga xorijiy ta
’
riflarga murojaat qilamiz.
Dastlab, moliyaviy tekshiruvlar AQShda eng mashhur bo
‘
ldi. Qo
‘
shma Shtatlar
Moliya vazirligi moliyaviy tekshiruvlar bilan shug
‘
ullanuvchi 5 dan ortiq alohida
xizmatlarga ega. Shu bilan birga, moliyaviy tergovlar moliyaviy jinoyatchilik jarayoni
bilan bevosita bog
‘
liq bo
‘
lgan pul mablag
‘
lari harakatini aniqlash va qayd etish
maqsadida moliyaviy ma
’
lumotlarni o
‘
z ichiga olgan hujjatlarning ixtisoslashtirilgan
tahlili sifatida belgilanadi. [5].
AQSH xususiy tergovchilari hamjamiyati, shuningdek, moliyaviy tekshiruvlarni pul
mablag
‘
lari kelib tushish manbaining tahlili sifatida belgilaydi, ular qanday harakatlanadi
va keyin nimaga sarflanadi va moliyaviy tekshiruvlarning maqsadi
“
iflos
”
pullarning
moliyaviy tarkibiy qismini aniqlashdir [1].
Iqtisodchi, iqtisodiy xavfsizlik nazariyachisi Jorj Manning
“
Moliyaviy surishtiruvlar
va sud hisobi
”
asarini yaratdi, unda u faqat hisob, moliyaviy tahlil va huquqiy jihatlarni
o
‘
z ichiga olgan fanlararo tushuncha sifatida moliyaviy surishtiruvlar samarali bo
‘
lishi
mumkinligiga urg
‘
u beradi [2, 251-bet].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
198
Ta
’
kidlash joizki, xorijiy ilmiy iqtisodiy adabiyotlarda
“
moliyaviy surishtiruv
”
va
“
forenzik
”
tushunchalari bir qatorga qo
‘
yiladi. Shunday qilib, Anof A.O., Omegbon P.
forenzik (moliyaviy tekshiruv) firibgarlikni aniqlash va oldini olish maqsadida hisob,
“
tergov
”
auditi, kriminalistik va moliyaviy vositalarni umumlashtiruvchi va
birlashtiruvchi faoliyat sifatida ta
’
riflaydilar [1].
Bitimga a
’
zo davlat sifatida O
‘
zbekistonda ham qo
‘
llaniladigan FATF qo
‘
llanmasida
moliyaviy tergov jinoiy faoliyat jarayonida pul mablag
‘
lari harakatini aniqlash va
hujjatlashtirish maqsadida jinoiy faoliyatning moliyaviy jihatlarini o
‘
rganish sifatida
belgilanadi [8]. Maqolada
“
moliyaviy tekshiruv mexanizmi
”
atamasining o‘zi bir marta
ham ishlatilmagan. Shuni ta’kidlash joizki, moliyaviy tekshiruvlar mexanizmi tadqiq
etilgan boshqa maqolalarda ham ushbu atamaga aniq ta’rif berilmagan, ammo biznes
-
qidiruv bosqichlari, huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ma’lumotlarni yig‘ish usullari va usullari,
shuningdek, moliyaviy tekshiruvlar mexanizmini o‘zida jamlagan tahliliy vositalar
ro‘yxati ko‘rib chiqilgan. Ta’kidlash joizki, “
mexanizm
”
tushunchasi ham bir nechta
ta’riflarga ega:
1)
biror narsaning to‘g‘ri amal qilishiga imkon beradigan qoidalar, qonunlar va shu
kabilar tizimi;
2) usul, biror narsaning qanday qilinish usuli;
3)
biror hodisani tashkil etuvchi holatlar, jarayonlar yig‘indisi
[6].
Birinchi va uchinchi ta’riflar o‘xshash bo‘lib, “
moliyaviy tekshiruv mexanizmi
”
atamasini keng ma’noda ta’riflash uchun qo‘llanilishi mumkin, ikkinchi ta’rif esa “
tor
”
ta’rif berish imkonini beradi.
Shunday qilib, moliyaviy tekshiruv mexanizmi quyidagilardan iborat:
1)
moliyaviy tekshiruvni amalga oshirish usullari, usullari (tor ma’noda);
2) moliyaviy tekshiruv jarayonlari, qoidalari, usullari va vositalari majmui (tizimi).
“
Moliyaviy surishtiruv
”
atamasining o‘zi yuqorida ta’riflangan, shunga ko‘ra, FATF
ta’rifi va mexanizmning “
keng
”
ta’rifini birlashtirib, moliyaviy surishtiruv mexanizmi
–
bu
jinoiy faoliyat jarayonida pul mablag‘lari harakatini aniqlash va hujjatlashtirish
maqsadida jinoiy faoliyatning moliyaviy jihatlarini tadqiq etish jarayonlari, qoidalari,
uslubiyoti va vositalari yig‘indisidir.
Tekshiruvlar metodologiyasi va vositalarini turli mualliflar tomonidan
“
moliyaviy
tekshiruvlar
”
ta’rifida ko‘rsatilganidan tuzish mumkin, ya’ni aynan moliyaviy tekshiruvlar
mexanizmi quyidagi jarayonlarni o‘z ichiga olishi mumkin:
1)
axborotni (shu jumladan ochiq manbalardan, mavjud hujjatlardan, ma’lumotlar
bazalaridan) yig‘ish;
2) axborotning ahamiyatini baholash va uni tizimlashtirish;
3) axborotni tahlil qilish.
Ta’kidlash joizki, axborot tahlili buxgalteriya (moliyaviy, soliq, boshqaruv) hisobi,
moliya-
xo‘jalik faoliyati tahlili, bank ishi va boshqa amaliy iqtisodiy fanlar sohasidagi
bilimlardan foydalanishni nazarda tutadi.
Ammo savol qoladi: moliyaviy surishtiruv jarayoni nuqtayi nazaridan qaysi faoliyat
jinoiy hisoblanadi? Qanday jinoyatlar yoki huquqbuzarliklar moliyaviy tekshiruv
o‘tkazishni talab qiladi?
Jorj Manning tomonidan taklif etilgan tasnifni ko‘rib chiqib aytish mumkinki,
deyarli har qanday pul mablag‘lari harakati u yoki bu tarzda moliyaviy jinoyat bilan
bog‘liq bo‘lishi yoki ushbu pul mablag‘lari harakati siklining keyingi bosqichida unga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
199
aylanishi mumkin, shu bilan birga firibgarlik subyekti ham jismoniy shaxs, ham biznes
yoki hatto davlat tuzilmasi bo‘lishi mumkin, ya’ni moliyaviy tergovni talab qiladigan
jinoiy qilmishlar ularda moliyaviy resurslar harakati ishtirokidagi deyarli har qanday
huquqbuzarliklardir.
Binobarin, ham xalqaro, ham milliy amaliyotda moliyaviy tergov jarayoni prinsip
jihatdan kriminalistika va moliyaviy huquq bilan chambarchas bog‘liq. Chunonchi,
moliyaviy tekshiruv jarayonini rasmiylashtiruvchi xorijiy qonunchilik quyidagilarni o‘z
ichiga oladi:
1) Bank faoliyatini tartibga solishning xalqaro-huquqiy standartlari.
2) Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi konvensiya (BMT Bosh
Assambleyasining 2000-yil 15-noyabrdagi 55/25-rezolyutsiyasi bilan qabul qilingan).
3) BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi (2003-yil 31-oktyabrda BMT Bosh
Assambleyasi tomonidan qabul qilingan).
4)
Jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni yuvish, aniqlash, olib qo‘yish va
musodara qilish to‘g‘risidagi ETS No 141 konvensiyasi (Strasburg, 1990
-yil 8-noyabr).
5) Yevropa Kengashining 2005-yil may oyida Varshavada qabul qilingan Jinoiy
faoliyatdan olingan daromadlarni yuvish, aniqlash, olib qo‘yish, musodara qilish va
terrorizmni moliyalashtirish to‘g‘risidagi konvensiyasi (Varshava konvensiyasi).
6)
FATFning pul yuvish bilan bog‘liq moliyaviy chora
-tadbirlari (FATFning
2012-
yil iyun oyidagi moliyaviy tekshiruvlar bo‘yicha qo‘llanmasi).
Hozirgi vaqtda mamlakatimiz qonunchiligi chet el qonunchiligiga asoslanadi.
Yuqorida aytib o‘tilgan FATFning ahamiyati va yo‘riqnomasini ta’kidlash mumkin emas,
ammo turli xil moliyaviy jinoyatlar va ularni tergov qilish O‘zbekiston Respublikasining
bir qator qonun hujjatlari kontekstiga kiradi, shu jumladan O‘zbekiston Respublikasining
Fuqarolik, Soliq, Bojxona va Jinoyat kodekslari, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks
va boshqalar.
Moliyaviy surishtiruvlarni tartibga soluvchi qonunchilik ko‘plab xalqaro va ichki
normativ-
huquqiy hujjatlarni o‘z ichiga oladi, chunki moliyaviy sohani u yoki bu tarzda
tartibga soluvchi barcha qonunchilikni (bular soliq, fuqarolik, ma’muriy, jinoiy, bojxona
va boshqa qonunchilik) moliyaviy surishtiruvlarni tartibga soluvchi qonunchilikka
kiritish mumkin.
Moliyaviy surishtiruvlar, ularning mexanizmi, ular jarayonida ko‘rib chiqiladigan
sohalar, ular tartibga solinadigan qonunchilik to‘g‘risidagi mavjud tadqiqot bazasini
tadqiq etish natijasida shunday xulosaga kelish mumkinki, moliyaviy surishtiruvlar
–
bu
jinoiy faoliyatning moliyaviy jihatlarini o‘rganish jarayoni bo‘lib, u natijasida tergov
qilinayotgan jinoyat sodir etilishiga olib kelgan pul mablag‘lari harakati faktlarini
aniqlash va hujjatlashtirish maqsadini ko‘zlaydi, pul muomalasi bilan bog‘liq moliyaviy
huquqbuzarlik yoki huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ma’lumotlarni to‘plash, tizimlashtirish va
keyinchalik tahlil qilishni o‘z ichiga olgan muayyan mexanizmga ega. Ta’kidlash joizki,
hozirgi vaqtda mavjud bo‘lgan moliyaviy tekshiruvlarning mahalliy nazariyasi moliyaviy
tekshiruvlarni talab qiladigan faoliyatga nisbatan qarash bo‘yicha xorijiy nazariyalardan
“
ortda qolmoqda
”. G‘arb tadqiqotchilari pul mablag‘lari/moliyaviy resurslar harakati
bilan bog‘liq har qanday huquqbuzarlik moliyaviy tekshiruv obyekti ekanligiga e’tibor
qaratadilar. Xorijiy va mahalliy amaliyotda tergov mexanizmi oxir-oqibatda
huquqbuzarlik to‘g‘risidagi ma’lumotlarni tahlil qilishga olib keladi, ammo xorijiy
tadqiqotlar ma’lumotlarda huquqbuzarlik subyekti haqidagi axloqiy va hissiy
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
200
ma’lumotlarni ajratib ko‘rsatadi. Moliyaviy tekshiruvlarni tartibga soluvchi
qonunchilikka murojaat qilar ekanmiz, FATFning O‘zbekistonda ham, xorijda ham
qo‘llaniladigan tavsiyalarini (majburiy xarakterga ega emas) aniqlamaslik mumkin emas.
Biroq, shuni ta’kidlash joizki, moliyaviy tekshiruvlarning deyarli hayotning har qanday
sohasi, jumladan, pul mablag‘lari/moliyaviy resurslar harakati bilan chambarchas
bog‘liqligi tufayli moliyaviy tekshiruvni o‘tkazishda u yoki bu tarzda e’tiborga loyiq
bo‘lgan xalqaro va ichki qonun hujjatlarining butun bir ro‘yxati mavjud.
Shunday qilib, zamonaviy sharoitda xalqaro va milliy amaliyotda moliyaviy
tekshiruvlarning yagona rasmiylashtirilgan ta’rifi, shuningdek, moliyaviy huquqbuzarlik
sodir etilishi mumkin bo‘lgan sohaning kengligi tufayli o‘tkazish mexanizmining ta’rifi
mavjud emas, biroq, tekshiruvlarni o‘tkazish samaradorligini oshirishga imkon beradigan
moliyaviy tekshiruvlarning bevosita mexanizmini tizimlashtirish va kengaytirish
tendensiyasi mavjud.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Financial investigation. URL: https://www.pinow.com/investigations/financial-
investigations
2.
Manning George A. Financial investigation and forensic accounting / Boca Raton
[etc.]: CRC press, Cop. 1999.
XIII, 474 с.
3.
Ефимов В.С., Бродунов А.Н. Механизмы финансовых расследований в
отечественной практике // ТДР. 2015. №5. URL: https://cyberleninka.ru/article/
n/mehanizmy-finansovyh-rassledovaniy-v-otechestvennoy-praktike
4.
Калинина И.Н., Мезина С.А., Воротникова А.М. Форензик как вид экспертно
-
аналитической деятельности // ЕГИ. 2020. №1 (27).
URL: https://cyberleninka.ru/
article/n/forenzik-kak-vid-ekspertno-analiticheskoy-deyatelnosti
5.
Лебедев И.А., Ефимов С.В. Финансовые расследования: российская
практика и зарубеж
-
ный опыт // Аудиторские ведомости. 2018. №10. URL:
https://www.lawmix.ru/bux/40915
6.
Определение
термина
«механизм».
Режим
доступа
URL:
https://dic.academic.ru/dic.nsf/dmitriev/2312/механизм
7.
Пименов Н.А. Финансовые расследования: основные подходы // Финансы:
Теория и Прак
-
тика. 2017. №1. Режим доступа URL: https://cyberleninka.ru/
article/n/finansovye-rassledovaniya-osnovnye-podhody
8.
Руководство ФАТФ по финансовым расследованиям: оперативные
вопросы. Июнь 2012г. Режим
доступа
URL: http://portal.fedsfm.ru/content/files/
documents/fatf/fin_rassledovaniya.pdf
9.
Татаровская Т.Е., Татаровский Ю.А. Финансовая устойчивость и деловая
активность в анализе экономической безопасности предприятия // Российский
экономический интернет
-
журнал. 2019. № 4. С. 128.
10.
ФАТФ посоветовала России усилить борьбу с зарубежными «прачечными».
URL: https://www.rbc.ru/finances/18/10/2019/5da9da549a7947b3d9d4c791
