Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Regulation of collection of procedural costs related to the
production of forensic examination in criminal cases:
a comparative legal analysis with the experience of
foreign countries
Maksudali BOZOROV
Tashkent State University of Law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received July 2024
Received in revised form
15 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
15 August 2024
In this article, the author examines the procedural
significance of procedural results, which are one of the key
institutions of criminal proceedings. Particular attention is paid
to existing problems in this area and the best practices of
foreign countries in solving them. In conclusion, some
recommendations and suggestions for improving practice are
offered.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss7/S-pp262-269
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
procedural costs,
types of procedural costs,
procedural significance and
their application,
procedure for collecting
procedural costs.
Jinoyat ishlari yurituvida sud ekspertizasini oʻtkazishga
doir protsessual chiqimlarni undirishni tartibga solish:
xorijiy davlatlar tajribasi bilan qiyosiy huquqiy tahlil
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Protsessual chiqimlar,
protsessual chiqimlarning
turlari,
protsessual ahamiyati va
ularni qoʻllash,
protsessual xarajatlarni
undirish tartibi.
Ushbu maqolada muallif tomonidan jinoyat protsessining
muhim institutlaridan biri boʻlgan protsessual chiqimlarning
protsessual ahamiyati, sohadagi mavjud muammolar hamda
ularning yechimi yuzasidan xorijiy davlatlarning ilgʻor tajribasi
toʻgʻrisida soʻz yuritilgan.
Shuningdek, bir qancha taklif va
tavsiyalar ham ishlab chiqilgan.
1
Lecturer, Department of Criminal Procedure Law, Tashkent State University of Law.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
263
Регулирование взимания процессуальных расходов,
связанных с производством судебной экспертизы
по уголовным делам: сравнительно
-
правовой анализ
с опытом зарубежных стран
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
процессуальные
издержки,
виды процессуальных
издержек,
процессуальное значение
и их применение,
порядок взыскания
процессуальных издержек.
В данной статье автор рассматривает процессуальное
значение процессуальных результатов, которые являются
одним из ключевых институтов уголовного процесса.
Особое внимание уделено существующим проблемам в
этой сфере и передовому опыту зарубежных стран в их
решении. В заключение предложен ряд рекомендаций и
предложений по улучшению практики.
Mamlakatimizda barcha
sohalarda boʻlganidek sud
-huquq tizimini yanada isloh
qilish, odil sudlovni qaror toptirish orqali fuqarolarning huquq va erkinliklarini ishonchli
himoyasini taʼminlashga, shuningdek odil sudlovga erishish darajasini oshirishga alohida
eʼtibor qaratilmoqda.
Taʼkidlash joizki, mamlakatimiz taraqqiyotining kafolati davlat va jamiyatning
barcha tarmoqlarini rivojlantirishga qaratilgan keng qamrovli islohotlarni amalga
oshirishda namoyon boʻladi.
Soʻnggi yillarda mamlakatimizda sud
-huquq sohasini tubdan takomillashtirish
borasida qator tizimli ishlar amalga oshirildi.
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada
inson huquq va erkinliklarini taʼminlash bilan
bogʻliq huquqiy normalar kiritildi, huquqbuzarlikdan jabrlanganlarning huquqlari qonun
bilan muhofaza qilinishi, davlat
jabrlanganlarga himoyalanishni va odil sudlovdan
foydalanishni taʼminlashi
, ularga yetkazilgan zararning oʻrni qoplanishi uchun
shart-
sharoitlar yaratishiga oid qoidalar
aniq belgilab qoʻyildi.
Biroq, bugungi kunda ushbu sohada
ishni koʻrishda sud ekspertlarini ishtiroki
bilan bogʻliq boʻlgan chiqimlarga doir
hal etilishi lozim boʻlgan ayrim muammo va
kamchiliklar mavjud boʻlib, bu oʻz navbatida
inson huquqlari va manfaatlarini soʻzsiz
taʼminlash va ularning huquqlarini toʻliq himoya qilinishida ayrim toʻsqinliklar
ga
sabab boʻlmoqda.
Shuni taʼkidlash kerakki, j
inoyat va jinoyat-protsessual qonunchiligining samarali
tizimini yaratish davlatning qonuniylik va huquq-
tartibotni taʼminlash, inson huquq va
erkinliklari, jamiyat va davlat manfaatlari, tinchlik va xavfsizlikni ishonchli himoya qilish
boʻyicha ustuvor vazifalaridan biri hisoblanadi.
Odil sudlovni
protsessual chiqimlarsiz
tasavvur etib boʻlmaydi. Zero, mazkur
institut jinoyat ishlarini yuritish jarayonining barcha bosqichlaridagi protsessual
harakatlarni amalga oshirishni tashkiliy-
moddiy jihatdan taʼminlash bilan birga,
ishtirokchilarning mulkiy manfaatlarini himoyalashi bois jinoyat protsessining moliyaviy
vositasi boʻlib xizmat qiladi.
Protsessual xarajatlarni jinoyat ishini yuritishga masʼul
organlar faoliyatini tashkil etishni moddiy-
texnik jihatdan taʼminlab, uning
samaradorligini
baholashga
imkon
beradigan,
shuningdek
koʻmaklashuvchi
ishtirokchilarning moddiy manfaatlarini muhofazalash va dalillarni saqlash, joʻnatish,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
264
tadqiq etish bilan bogʻliq protsessual harakatlarni amalga oshirishning
moddiy sharti
sifatida xizmat qiluvchi hamda shu maqsaddagi faoliyat davomida kelib chiqadigan
jinoyat protsessining asosiy vazifalariga mos boshqa sarf-xarajatlar deb tavsiflashga asos
boʻladi.
Protsessual chiqimlar deganda
jinoyat ishini yuritishga masʼul boʻlgan
mansabdor shaxslarning protsessual faoliyatini moddiy jihatdan taʼminlaydigan,
protsessual harakatlarni amalga oshirishda koʻmaklashuvchi shaxslarning moddiy
manfaatlarini muhofaza qilish, dalillarni saqlash, joʻnatish, tadqiq etish bilan bogʻliq
protsessual harakatlarni amalga oshirishning moddiy sharti sifatida xizmat qiluvchi
hamda protsessual faoliyat davomida kelib chiqadigan jinoyat protsessining asosiy
vazifalariga muvofiq boʻlgan boshqa sarf
-xarajatlar tushuniladi.
Oʻzbekiston Respublikasi Jinoyat
-protsessual kodeksining 75-moddasida
jabrlanuvchi yoki uning vakili, guvoh, ekspert, mutaxassis, tarjimon yoki xolis sifatida
chaqirilgan shaxsning ish joyidagi
oʻrtacha oylik maoshi uning surishtiruvchi, tergovchi,
prokuror va sud huzuriga chaqirilishi munosabati bilan ketgan hamma vaqt uchun
saqlanishi, ishlamaydigan shaxslarga ular kundalik mashgʻulotlari bilan shugʻullana
olmaganliklari uchun haq toʻlanishi, bundan tashqari koʻrsatilgan hamma shaxslar
chaqirilish munosabati bilan qilgan sarf-xarajatlarini undirish huquqiga egaligi
belgilangan. Shuningdek, ushbu moddada ekspert, mutaxassis va tarjimon oʻz
majburiyatlarini bajarganliklari uchun haq olish huquqiga ega ekanligi, istisno tariqasida
ushbu majburiyatlar xizmat
topshirigʻi tarzida bajarilgan hollarda bu qoida tatbiq
etilmasligi,
sarf-
xarajatlar qonunda belgilangan tartibda va miqdorda toʻlanishi
qayd etilgan.
Amaldagi qonunchilikka muvofiq,
protsessual chiqimlar:
1) jabrlanuvchilar va ularning vakillari, guvohlar, ekspertlar, mutaxassislar,
tarjimonlar va xolislarga ularning protsessual harakatlar oʻtkaziladigan joyga kelib
-
ketish, turar joyni ijaraga olish xarajatlarini qoplash uchun, shuningdek, sutkalik xarajat
puli tariqasida beriladigan summadan;
2) doimiy ish haqi olmaydigan jabrlanuvchilar va ularning vakillari, guvohlar
hamda xolislarga ularni odatdagi mashgʻulotidan chalgʻitganlik uchun toʻlanadigan
summadan;
3)
ekspertlar, tarjimonlar, mutaxassislarga ular surishtiruv, dastlabki tergov
yoki sudda oʻz vazifalarini bajarganligi uchun toʻlanadigan haqdan
(ana shu
vazifalar xizmat topshirigʻi tartibida bajarilgan hollar bundan mustasno);
4)
sudlanuvchi toʻlovdan ozod qilingan taqdirda yuridik yordam koʻrsatganlik
uchun himoyachiga toʻlanadigan haqdan (ishni yuritayotgan
surishtiruvchi,
surishtiruvchi, tergovchi, prokuror yoki sud gumon qilinuvchini, ayblanuvchini,
sudlanuvchini yuridik yordam uchun toʻlovdan batamom yoki qisman ozod etishga
haqlidir. Bunday hollarda advokat mehnatiga haq toʻlash xarajatlari Oʻzbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasi belgilaydigan tartibda davlat hisobidan boʻladi);
5)
ashyoviy dalillarni saqlash va joʻnatish bilan bogʻliq xarajatlar summasidan;
6)
ekspertiza muassasalarida ekspertiza oʻtkazish uchun sarflangan summadan;
7) shaxslarni ushlash, majburiy keltirish va qidirish uchun qilingan xarajatlardan;
8) surishtiruv, dastlabki tergov yoki sud majlisini videokonferensaloqadan
foydalangan holda oʻtkazish chogʻida qilingan xarajatlardan;
9) jinoyat ishini yuritishda qilingan boshqa xarajatlardan;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
265
10)
guvoh tariqasida, shuningdek, jabrlanuvchi, fuqaroviy daʼvogar, fuqaroviy
javobgar va ularning vakillari, ekspert, mutaxassis, tarjimon, xolis, jamoat ayblovchisi va
jamoat himoyachisi tariqasida chaqiriladigan shaxsning tergovga qadar tekshiruv
organiga, surishtiruvchiga, tergovchiga, prokurorga yoki sudga chaqirilganligi bilan
bogʻliq butkul vaqt uchun
ularning ish
joyida saqlab qolinadigan oʻrtacha ish haqidan
iborat.
Jinoyat-
protsessual qonunchilikda keltirib oʻtilgan protsessual chiqimlarni qoplash
nuqtayi nazaridan uch guruhga taqsimlasa boʻladi:
1)
mahkumlar hisobidan
undirilishi nazarda toʻtilgan xarajatlar;
2)
davlat hisobidan
qoplanishi lozim boʻlgan xarajatlar;
3)
protsess ishtirokchisi doimiy ishlaydigan
korxona, tashkilot va muassasalar
hisobidan qoplanishi nazarda tutilgan xarajatlar.
Protsessual chiqimlar mazmun-mohiyati va turlaridan kelib chiqib, ularning
jinoyat-protsessual ahamiyatini
quyidagilarda koʻrish mumkin:
1) jinoyat ishlarini yuritish uchun uchun zaruriy shart-sharoitlarni yaratib beradi;
2) jinoyat-protsessi
ishtirokchilarining
moddiy
manfaatlarini
samarali
muhofazalaydi;
3)
turli sohaga oid bilim va koʻnikmalarga ega boʻlgan mutaxassislar hamda zarur
maʼlumotga ega ishtirokchilarni koʻproq jalb etish vositasida jinoyat ishi sifatini oshiradi;
4)
jinoyat haqida berilgan ariza va xabarlar oʻz tasdigʻini topmaganda ularni
tekshirish bilan bogʻliq xarajatlar undirib olinishi
haqidagi ogohlantirish asossiz
murojaatlarning kamayishiga xizmat qiladi;
5) jinoyat ishlarini yuritishda davlat tomonidan sarflangan xarajatlar miqdorini
aniqlash va ularni undirib olishga koʻmaklashadi.
Umuman olganda, jinoyatga oid odil sudlovni protsessual chiqimlarsiz tasavvur
etib boʻlmaydi. Zero, mazkur institut jinoyat ishini yuritishning barcha bosqichlaridagi
protsessual harakatlarni amalga oshirishni moddiy taʼminlashi bilan birga, protsess
ishtirokchilarining mulkiy manfaatlarini ham muhofaza qiladi.
Boshqacha aytganda, mazkur institut tom maʼnoda
protsessning
moliyaviy
vositasi
boʻlib xizmat qiladi.
Biroq shunga qaramasdan, bugungi kunda
protsessual chiqimlar instituti
amalda
toʻliq ishlamayapti
hamda ayrim mutaxassislarning taʼbiri bilan aytganda
jinoyat protsessida
formal xarakterdagi
“oʻlik institut”
lardan biriga aylanib qolgan.
Mazkur institutning toʻliq ishlamasligini asosiy sababi quyidagilar:
Birinchidan,
Oʻzbekiston Respublikasining “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi
Qonunida protsessual chiqimlarni undirishdagi Ekspertiza muassasalari rahbarlarining
huquqlari toʻliq bayon etilmagan.
Jumladan, “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 13
-moddasida Davlat sud-
ekspertiza muassasasi yoki boshqa tashkilot rahbarining sud-ekspertlik faoliyati
sohasidagi huquqlari nazarda tutilgan boʻlib, unga koʻra
Davlat sud-ekspertiza
muassasasi yoki boshqa tashkilot rahbari
sud ekspertizasini tayinlagan organdan
(shaxsdan) mazkur tashkilotning tekshirish obyektlari tekshirilganidan soʻng
ularni
tashish
, bundan pochta xarajatlari mustasno; tekshirish obyektlari sud ekspertizasini
tayinlagan organ (shaxs) tomonidan olinmagan taqdirda, ularni qonunchilikda belgilangan
muddat mobaynida ushbu tashkilotda saqlash
; katta xavf tugʻdiradigan obyektlarning
mazkur tashkilotga kelib tushishi natijasidagi zararli oqibatlarni (portlash, yongʻin va shu
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
266
kabilarni), agar sud ekspertizasini tayinlagan organ (shaxs) ushbu obyektlar bilan
muomalada boʻlishning unga maʼlum boʻlgan maxsus qoidalari toʻgʻrisida rahbarga xabar
bermagan boʻlsa yoki ular lozim darajada oʻralmagan boʻlsa, bartaraf etish bilan
bogʻliq
xarajatlarning oʻrnini qoplashni
talab qilish huquqi nazarda tutilgan.
Biroq, Jinoyat-protsessual kodeksining
318-moddasi
da protsessual chiqimlar
turlari nazarda tutilgan boʻlib, ulardan biri
ekspertiza muassasalarida ekspertiza
oʻtkazish uchun sarflangan summasi
hamda
ashyoviy dalillarni saqlash va joʻnatish
bilan bogʻliq xarajatlar summasi protsessual chiqimlar
sifatida nazarda tutilgan.
Bu oʻz navbatida ushbu chiqimlarni Ekspertiza muassasalari rahbarlari tomonidan
talab qilinishiga toʻsqinlik qilmoqda va natijada ushbu toʻlovlar undirilmasdan
qolinmoqda.
Shu bilan birga, ekspertizasini tayinlagan organdan (shaxsdan) mazkur
tashkilotning tekshirish obyektlari tekshirilganidan soʻng
ularni tashish
, bundan pochta
xarajatlari mustasno
deb belgilanganligi, JPKning 318-moddasi talablariga zid
hisoblanadi.
Vaholanki, Jinoyat-protsessual kodeksining
318-moddasi
da
ashyoviy dalillarni
saqlash va joʻnatish bilan bogʻliq xarajatlar summasi protsessual chiqim sifatida
kiritilgan.
Shu bilan birga, Rahbarga qoʻshimcha ravishda “
jismoniy va yuridik
shaxslarning murojaatlariga muvofiq oʻtkazilishi mumkin boʻlgan sud ekspertizasi
turlari boʻyicha tadqiqotlarni oʻtkazish haqida shartnomalar tuzish”ni
qoʻshimcha
huquq sifatida taqdim etish lozim boʻladi.
Bu borada xorijiy
davlatlar tajribasi oʻrganilganda quyidagilarni koʻrish
mumkin.
Jumladan,
Mustaqil
davlatlar
Hamdustligi
ishtirokchi
davlatlarning
Parlamentlararo Assambleyasi tomonidan qabul qilingan “Sud
-ekspertlik faoliyati
toʻgʻrisida”gi Qonunining 27
-moddasida sud ekspertizasi tashkiloti (muassasi)
rahbarining huquqlari berilgan boʻlib, unga asosan,
sud ekspertizasi tashkiloti (muassasi)
rahbari davlat qonun hujjatlarida belgilangan cheklashlarni hisobga olgan holda yuridik
va jismoniy shaxslar uchun maxsus bilimlardan foydalanishni talab qiluvchi tadqiqotlar
oʻtkazish
toʻgʻrisida shartnomalar tuzishga haqliligi
belgilangan.
Qirgʻiziston Respublikasi “Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi Qonunining 20
-moddasida
qoʻshimcha ravishda Rahbar
ekspertning koʻchmas yoki olib oʻtish mumkin
boʻlmagan obyekt joylashgan joyga borishi bilan bogʻliq xarajatlarning
qoplanishini talab qilish huquqiga egaligi qayd etilgan.
Rossiya Federatsiyasining “Davlat sud ekspertizasi faoliyati toʻgʻrisida”gi
Qonunining 20-moddasiga asosan Rahbar sud ekspertizasini tayinlagan organ yoki
shaxsdan: 1)
sud ekspertizasi uchun olingan tadqiqot obyektlarini transportda
tashish uchun tovon toʻlash
, ushbu muassasaga oʻz vaqtida kelib tushmaganlik uchun
jarimalar bundan mustasno; 2) obyektlarni tekshirishdan soʻng tashish, pochta
xarajatlari bundan mustasno; 3) sud ekspertizasi tugagandan soʻng, tegishli vakolatli
federal davlat organlarining normativ-huquqiy hujjatlarida belgilangan muddatlardan
tashqari tadqiqot obyektlarini davlat sud ekspertizasi muassasasida saqlash; 4) agar sud
ekspertizasini tayinlagan organ (shaxs) ushbu obyektlar bilan muomalada boʻlishning
unga maʼlum boʻlgan maxsus qoidalari toʻgʻrisida rahbarga xabar bermagan boʻlsa yoki
ular lozim darajada oʻralmagan boʻlsa, bartaraf etish bilan
bogʻliq xarajatlarning oʻrnini
qoplashni talab qilish huquqiga ega.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
267
Ikkinchidan,
Jinoyat-protsessual kodeksida
protsessual chiqimlar turlari aniq
va batafsil bayon etilmagan.
Xususan, Jinoyat-protsessual kodeksining
318-moddasi
da protsessual chiqimlar
turlari nazarda tutilgan boʻlib, ulardan biri
ekspertiza muassasalarida ekspertiza
oʻtkazish uchun sarflangan summa
si deb belgilangan.
Misol uchun, jinoyat ishlari doirasida kimyoviy moddalarni aniqlashga oid
tayinlangan ekspertizalar boʻyicha
reagentlar, sarf materiallari
, tibbiy ekspertizalar
davomida
kasallikni aniqlashga doir koʻrik
(reagent, rentgen, MSKT, KT va boshqa.)
xarajatlari, sud psixiatriya ekspertizasida
30 kungacha statsionar davolash
uchun
juda
katta miqdorda
yiliga bir necha oʻn mlrd
soʻm
miqdoridagi xarajatlari davlat
byudjetidan hamda ularning byudjetdan tashqari manbalari hisobidan sarflanadi.
Shuningdek, ushbu moddada
ekspertiza muassasalarida ekspertiza oʻtkazish
uchun sarflangan summa
tushunchasiga aniqliklar kiritilmaganligi, mazkur normani
amaliyotda koʻplab muammolarni keltirib chiqarmoqda.
Masalan, bir jinoyat ishi doirasida 10 dan ortiq ekspertizalar tayinlanishi
mumkinligi, taqqoslash obyektlarini koʻplab boʻlishi, mazkur summaga
aynan qanday
shakllanishi
(elektr sarfi, uskunalarning eskirishi va boshqalarni inobatga olinishi
mumkinligi) va boshqalar aniq belgilanmagan.
Mazkur moddada
shaxslarni ushlash, majburiy keltirish va qidirish uchun
qilingan xarajatlar
ning manbalari va undirish mexanizmlari toʻliq nazarda tutilmagan.
Bu oʻz navbatida asosan
xorijiy davlat hududida boʻlgan
ayblanuvchi,
sudlanuvchilarni ekstraditsiya qilishda koʻplab muammolarni olib kelishga sabab boʻlib,
ayrim holatlarda mamlakatimiz fuqarolarining chet el hibsxonalarida koʻp vaqtga qolib
ketishiga sabab ham boʻlmoqda.
Shu bilan birga, mazkur moddada
ashyoviy dalillarni saqlash va joʻnatish bilan
bogʻliq xarajatlar summasi protsessual chiqimlar
sifatida nazarda tutilgan boʻlsada,
bugungi kunda ushbu normalarni amalda qoʻllanishida turli xil tushunmovchiliklar kelib
chiqmoqda. Misol uchun, ashyoviy dalillarni olib kelish, tashish, shuningdek
murdalarni
va ularning qismlarini tashishga sarflangan summalar
xarajati aniqlashtirilmagan.
Misol uchun,
Ukrainaning Jinoyat-protsessual kodeksining 118
–
126-moddalarida
protsessual chiqimlarni undirish tartibi batafsil koʻrsatilgan.
Rossiya Federatsiyasi JPKning 131-moddasiga asosan
ashyoviy dalillarni demontaj
qilish, saqlash, oʻtkazish va tashish (tashish), shuningdek murdalarni va ularning
qismlarini tashish (tashuv)ga sarflangan summalar protsessual chiqimlar turlari
sifatida aniq nazarda tutilgan.
Shuningdek,
Belorus Respublikasi JPKning 162-moddasiga
8-1-band sifatida
ekspertiza oʻtkazish uchun foydalanilgan sarf materiallarini sotib olish va
ekspertizaning (maxsus) asbob-
uskunalarni joriy taʼmirlash uchun davlat sud
-
ekspert tashkilotlari tomonidan sarflangan mablagʻlar ham
protsessual chiqimlar
turlari sifatida nazarda tutilgan.
Taʼkidlash joizki, davlat sud ekspertiza muassasalari va ularning hududiy
boʻlimlari bugungi kun zamon talablariga javob beradigan
yetarli uskunalar bilan
taʼminlanmagan
. Shuningdek, ular tomonidan yetarlicha mablagʻlar yetishmovchiligi
natijasida yangi uskunalar olinmasligi sababli, vakolatli organlar tomonidan sud
ekspertlari oldiga qoʻyilgan ayrim savollar
hal qilinmasdan qolinmoqda
.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
268
Shu bilan birga, Jinoyat protsessual kodeksining 75 va 318-moddalarida sud
eksperti va mutaxassislar xizmat majburiyatini bajarish tarzida topshiriqni amalga
oshirsa toʻlov amalga oshirilmasligi belgilangan.
Mazkur holatda aynan “xizmat topshirigʻi tarzida bajarish” soʻzlariga
qonunchilikda aniqlik kiritilmaganligi sababli, bir qator muammolar paydo boʻlmoqda.
Misol uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X.Sulaymonova
nomidagi Respublika sud ekspertiza markazida
koʻrsatilinadigan pullik xizmatlari
hisobidan
byudjetdan ajratilgan shtatlarga qoʻshimcha ravishda
50 dan
ortiq
sud
eksperti shtat birligi
joriy etilgan.
Maʼlumot uchun, Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019
-yil 17-yanvardagi
PQ
–
4125-
son “
Sud-ekspertlik faoliyatini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”gi qarorining 4
-
bandida Oʻzbekiston Respublikasi adliya vaziriga Oʻzbekiston
Respublikasi Adliya vazirligi huzuridagi X. Sulaymonova nomidagi Respublika sud ekspertizasi
markazi va Oʻzbekiston Respublikasi Adliya vazirligi tomonidan
pullik xizmatlar
koʻrsatishdan kelib tushadigan va boshqa byudjetdan tashqari mablagʻlar hisobidan
Markazning yangi boʻlinmalarini tashkil etish va qoʻshimcha shtatlar birligini
joriy
qilish hamda Markaz tomonidan bajariladigan ishlar, koʻrsatiladigan xizmatlar boʻyicha
tariflar, narxlar va qiymatlarni mustaqil ravishda belgilash huquqi berilgan.
Biroq, bugungi kunda ushbu joriy etilgan shtat birliklari tomonidan oʻtkazilgan sud
ekspertizalari uchun
toʻlovlar olinmasdan kelinmoqda
.
Bu kabi holatlarni
boshqa davlat sud ekspertiza muassasalarida
hamda
Ilmiy
faoliyatni amalga oshiruvchi muassasalarda
ham koʻrish mumkin.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 8-noyabrdagi PQ
–
416-son
Arxitektura-qurilish sohasida kadrlar tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish
tadbirlari toʻgʻrisida”gi qarorining 14
-bandida Toshkent arxitektura-qurilish
universiteti hamda Mirzo Ulugʻbek nomidagi Samarqand davlat arxitektura
-qurilish
universitetlariga tegishli litsenziya talablari va shartlarini bajargan holda,
bino va
inshootlarning texnik holatini tekshirish
va
moddiy madaniy merosning koʻchmas
mulk obyektlarini asrashga doir faoliyatni
amalga oshirishga ruxsat etilgan.
Ushbu universitetlar tomonidan ushbu faoliyat bilan shugʻullanuvchi tarkibiy
boʻlinmalarga universitetlar mablagʻlari hisobidan qoʻshimcha shtatlar ajratilgan boʻlib,
jinoyat ishlari doirasida ushbu mutaxassislarni mutaxassis va ekspert sifatida jalb
qilinishi mumkin.
Bundan tashqari, amaliyotda asosan vakolatli organlar tomonidan
OTMlarning
professor-
oʻqituvchilarini ekspert sifatida jalb qilinmoqda
hamda ularga ham
toʻlovlar berilmasdan qolinmoqda.
Mazkur holatda
2 ta savol paydo boʻladi
, birinchidan ushbu mutaxassislarni sud-
tergov organlari topshiriqlarini
bajarishi xizmat topshirigʻiga kiradimi
hamda unga
toʻlov olishi mumkinmi
.
Mazkur holatda ham xizmat topshirigʻi tarzida bajarishni aniqlashtirish zarur
boʻladi.
Uchinchidan,
Jinoyat-protsessual kodeksida
protsessual chiqimlarni undirish
bilan bogʻliq aniq mexanizmlar belgilanmagan
.
Ushbu kodeksning
320-moddasi
ga asosan keyinchalik protsessual chiqimlarni
mahkumlardan undirish bilan bogʻliq normalar koʻrsatilgan boʻlsada, mazkur moddada
chiqimlarni undirishga doir talablar aniq yoritilmaganligi aksariyat holatda undirilishi
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
07 (2024) / ISSN 2181-1415
269
lozim boʻlgan protsessual chiqimlarni
davlat byudjeti
hamda
davlat sud ekspertiza
muassasalari
hisobiga undirilmasdan qolinishiga olib kelmoqda. Mazkur mablagʻlarni
qaytarilishi
sohani yanada rivojlanishiga,
sud ekspertlarini ish haqlari miqdorlarini
oshirilishiga
xizmat qilishi mumkin.
Xususan, cud bir necha sudlanuvchini aybli deb topgan taqdirda, ularning har
biridan qancha miqdorda protsessual chiqimlarni undirish lozimligini belgilashligi bu
holda sud aybning ogʻir yoki yengilligini, jinoyat uchun javobgarlik darajasi va
mahkumlarning mulkiy ahvolini inobatga olishi belgilangan.
Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasi Oliy sud Plenumining 1998
-yil
11-
sentyabrdagi “Jinoiy harakatlar oqibatida yetkazilgan moddiy zararni qoplash
masalasiga doir sud amaliyoti toʻgʻrisida”gi 21
-son qarorida
ish boʻyicha bir necha
shaxslar aybli deb topilgan taqdirda
, sud xarajatlari mahkumlar zimmasiga ulardan
birining ayb darajasi va
mulkiy ahvoli inobatga olinib yuklatiladi
deb koʻrsatilgan
boʻlsada, mazkur talablar sudlar tomonidan bajarilmasdan kelinmoqda.
Rossiya Federatsiyasining Jinoyat protsessual Kodeksining 132-
moddasida “Bir
nechta sudlanuvchilarni jinoiy ishda aybdor deb topib, sud ularning har biridan
protsessual xarajatlar qancha miqdorda undirilishi kerakligini aniqlashi, sud aybning
mohiyatini, jinoyat uchun javobgarlik darajasini va mahkumning mulkiy holatini hisobga
olishi” nazarda tutilgan.
Shu bilan birga, protsessual chiqimlar undirilishi lozim boʻlgan shaxsning
toʻlovga
moddiy imkoniyati boʻlmagan taqdirda chiqimlar davlat hisobiga oʻtkaziladi
.
Mahkumning protsessual chiqimni toʻlashi uning qaramogʻida boʻlganlarning moddiy
ahvoliga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlsa, sud mahkumni protsessual chiqimlarning
hammasini yoxud bir qismini toʻlashdan ozod etishga haqlidir.
Qozogʻiston Respublikasi Jinoyat protsessual Kodeksining 178
-moddasida
“Protsessual xarajatlar, ular undirilishi kerak boʻlgan shaxsning mulkiy toʻlovga layoqati
boʻlmagan taqdirda, davlat hisobvaragʻiga qabul qilinadi. Sud mahkumni protsessual
xarajatlarni toʻlashdan toʻliq yoki qisman ozod qilishga haqlidir, agar ularni toʻlash
mahkumga qaram boʻlgan shaxslarning moddiy ahvoliga sezilarli taʼsir koʻrsatishi
mumkin boʻlsa. Ayblov hukmi buyruq tartibida chiqarilgan taqdirda, sud mahkumni
mulkiy holatini hisobga olgan holda protsessual xarajatlarni toʻlashdan toʻliq yoki qisman
ozod qilishga haqlidir” deb koʻrsatilgan.
Yuqorida qayd etib oʻtilgan holatlardan kelib chiqib, mavjud muammolarni hal
qilish va sohani yanada rivojlantirish maqsadida
quyidagilar taklif etiladi
:
–
“Sud ekspertizasi toʻgʻrisida”gi
Qonunida protsessual chiqimlarni undirishni
talab qilishga doir huquqlarini oshirish
;
–
jinoyat-protsessida
ishni koʻrish bilan bogʻliq boʻlgan chiqimlarni
toʻliq
qoplanishi, ularning miqdorlari;
–
jinoyat-protsessida
protsessual chiqimlarni undirish bilan bogʻliq
aniq
mexanizmlarni, bunda ishtirokchilik asosida hamda
toʻlovga moddiy imkoniyati
boʻlmagan mahkumlarning
protsessual xarajatlarni toʻlashdan toʻliq yoki qisman ozod
qilishga doir munosabatlarni tartibga soluvchi normativ-huquqiy hujjatlar loyihasini
ishlab chiqish;
–
ekspertlar, tarjimonlar va mutaxassislarni xizmat topshirigʻi tartibida
bajarish holatlariga
aniqlik kiritish.
