Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Developing emotional intelligence in preschool-aged
children through visual arts
Maksudakhon KHALLOKOVA
1
, Gulsanam OMONJONOVA
2
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article explores the importance of developing emotional
intelligence in preschool children through visual arts. It
analyzes the role of drawing, painting, and other artistic
activities in enhancing children's ability to understand their
emotions, express them, and communicate with others.
According to research findings, visual arts contribute to the
development of empathy, self-awareness, and emotional
regulation skills in children.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
preschool age,
visual arts,
emotional intelligence,
emotions,
development,
child psychology.
Maktabgacha yoshdagi bolalarda tasviriy san’at orqali
emotsional intellektni rivojlantirish
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
maktabgacha yosh,
tasviriy san’at,
emosional intellekt,
his-
tuyg‘ular,
rivojlanish,
bolalar psixologiyasi.
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda tasviriy
san’at orqali
emotsional intellektni rivojlantirishning ahamiyati
o‘rganiladi. Bolalarning his
-
tuyg‘ularini tushunishi, ifodalay
olishi va boshqalar bilan muloqotda bo‘lish qobiliyatlarini
oshirishda rasm chizish, bo‘yoqlar bilan ishlash va boshqa
badiiy faoliyatlarning
o‘rni tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga
ko‘ra, tasviriy san’at orqali bolalarda empatiya, o‘zini anglash va
o‘z his
-
tuyg‘ularini boshqarish qobiliyatlari shakllanadi.
1
PhD, Senior Lecturer, Fergana State University.
2
Student, Fergana State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
75
Развитие эмоционального интеллекта у детей
дошкольного
возраста
через
изобразительное
искусство
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
дошкольный возраст,
изобразительное
искусство,
эмоциональный
интеллект,
эмоции,
развитие,
психология детей.
В данной статье изучается значение развития
эмоционального интеллекта у детей дошкольного возраста
с помощью изобразительного искусства. Рассматривается
роль рисования, работы с красками и других
художественных занятий в формировании способности
детей понимать и выражать свои эмоции, а также
взаимодействовать с окружающими. По результатам
исследования, изобразительное искусство способствует
развитию эмпатии, самопонимания и навыков управления
эмоциями у детей.
KIRISH
Maktabgacha yoshdagi bolalar ruhiy va aqliy rivojlanish jarayonida bo
‘
lib, ularning
hissiy olami muhim ahamiyat kasb etadi. Bu davrda bolaning emotsional rivojlanishi
uning shaxs sifatida shakllanishida katta rol o‘ynaydi. Bolalar hayotning ilk
bosqichlaridanoq turli his-
tuyg‘ularni boshdan kechiradilar, lekin ularni to‘g‘ri anglash va
ifodalash har doim ham oson bo‘lmaydi. Shu sababli, ularning emotsional intellektini
rivojlantirish jarayoni ta’lim va tarbiyaning asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida qaralishi
lozim.
Emotsional intellekt
–
bu insonning o‘z his
-
tuyg‘ularini anglash, ularni boshqarish
va boshqalarning hissiyotlarini tushunish qobiliyatidir. Ushbu qobiliyat insonning
shaxsiy va ijtimoiy hayotidagi muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa,
maktabgacha yoshdagi bolalar uchun emotsional intellektni rivojlantirish nihoyatda
muhim bo‘lib, bu ularga atrof
-
muhit bilan uyg‘un munosabat o‘rnatish, o‘z his
-
tuyg‘ularini tushunish va nazorat qilish, shuningdek, boshqalarning hissiy holatini
tushunishga yordam beradi.
Bolala
r o‘z his
-
tuyg‘ularini og‘zaki tarzda ifodalashga har doim ham qodir
bo‘lavermaydi. Ular o‘z ichki dunyolarini ifodalash uchun ko‘proq harakatlar, obrazlar va
ijodiy usullarga tayanadilar. Shu nuqtayi nazardan, tasviriy san’at bolalar uchun muhim
vositalar
dan biri bo‘lib xizmat qiladi. Rasm chizish, bo‘yash, haykaltaroshlik yoki boshqa
tasviriy san’at turlari orqali bola o‘z his
-
tuyg‘ularini so‘zsiz ifodalash imkoniyatiga ega
bo‘ladi. Tasviriy san’at orqali bolaning ichki dunyosi namoyon bo‘lib, u o‘z kechi
nmalarini
yanada chuqur anglay boshlaydi.
Ushbu maqolada tasviriy san’at vositasida bolalarda emotsional intellektni
shakllantirish imkoniyatlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, tasviriy san’atning bolalar ruhiy
va emotsional rivojlanishiga qanday ta’sir ko‘
rsatishi, bu jarayonda pedagog va ota-
onalarning roli ham muhokama qilinadi. Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar bilan
olib boriladigan amaliy mashg‘ulotlar, innovatsion metodlar hamda san’at terapiyasi
usullari asosida emotsional intellektni rivojlantir
ish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Emotsional intellekt va uning maktabgacha yoshdagi bolalar uchun ahamiyati.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
76
Emotsional intellekt inson hayotida muhim o‘rin tutadi, chunki u nafaqat shaxsiy
muvaffaqiyatga, balki jamiyat bilan samarali muloqot qilish qobiliyatiga ham bevosita
ta’sir qiladi.
Bolalar tug‘ilganidan boshlab, turli his
-
tuyg‘ularni boshdan kechiradilar.
Dastlab, bu hissiyotlar instinktiv ravishda namoyon bo‘lsa, vaqt o‘tishi bilan bola ularni
anglashi, boshqarishi va boshqalar bilan muloqot jarayonida ulardan foydalanishni
o‘rganishi kerak.
Maktabgacha yosh
–
bu bola ongining intensiv rivojlanish davri bo‘lib, aynan shu
bosqichda u atrof-
muhitni kuzatish, tushunish va o‘zini unda tutish qoidalarini
shakllantirishga harakat qiladi.
Ushbu jarayonda
emotsional intellektning ahamiyati katta bo‘lib, u quyidagi
jihatlar orqali namoyon bo‘ladi:
Hissiyotlarni anglash va tushunish: Bola o‘z ichki holatini anglashi va atrofdagilar
bilan bo‘ladigan munosabatlarda o‘z hissiyotlarini to‘g‘ri ifoda etishni o‘rga
nishi lozim.
Bu, o‘z navbatida, bolaning ruhiy barqarorligini ta’minlaydi.
Emotsiyalarni boshqarish: Bolaning o‘z his
-
tuyg‘ularini nazorat qilish qobiliyati
uning ijtimoiy rivojlanishida katta ahamiyatga ega. Masalan, g‘azablangan yoki xafa
bo‘lgan
bola ushbu hissiyotlarni to‘g‘ri yo‘nalishga burishni o‘rganishi kerak.
Empatiya va tushunish: Bola o‘z atrofidagi insonlarning hissiyotlarini tushunishi va
ularga hamdard bo‘lishi kerak. Bu ijtimoiy muloqot jarayonida muhim ahamiyat kasb
etadi.
Motivatsiya: Bola o‘z oldiga maqsad qo‘yib, unga erishish yo‘lida hissiy
barqarorlikni saqlab qolishi lozim.
Ijtimoiy ko‘nikmalar: Bola jamiyat bilan uyg‘un holda yashashni o‘rganishi, turli
sharoitlarda moslashuvchan bo‘lishi kerak.
Emotsional intellektni
rivojlantirish bolaning o‘zini anglashiga, qiyinchiliklarni
yengishga va jamiyatga moslashishiga yordam beradi. Shu sababli, tarbiyachilar, ota-
onalar va psixologlar maktabgacha yoshdagi bolalar bilan ishlash jarayonida ushbu
jihatga alohida e’tibor qarat
ishlari lozim.
Tasviriy san’at bolalarning ijodiy fikrlashini rivojlantirish bilan birga, ularning
ruhiy barqarorligi va emotsional holatiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Maktabgacha
yoshdagi bolalar so‘zlashuv nutqi to‘liq rivojlanmaganligi sababli, ularn
ing hissiyotlarini
ifodalashda san’at muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Bolalar rasm chizish, bo‘yash,
loydan shakllar yasash yoki boshqa san’at turlari orqali o‘zlarini erkin ifodalash
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Tasviriy san’atning bolalar ruhiy rivojlanishiga quyidagi ijobiy ta’sirlari mavjud:
Ijodiy ifoda vositasi: Bolalar o‘z hissiyotlarini so‘z bilan tushuntira olmagan
hollarda, san’at ular uchun muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Turli shakl va ranglar orqali
bolalar o‘z ichki dunyolarini namoyon e
tadilar.
Stressni kamaytirish: San’at terapiyasi bolaning hissiy muvozanatini saqlashga
yordam beradi. Masalan, g‘amgin yoki xavotirga tushgan bola bo‘yoqlar orqali o‘z
kechinmalarini ifodalash orqali yengillik his qilishi mumkin.
Ijtimoiy muloqotni rivojlantirish: Jamoaviy rasm chizish yoki haykaltaroshlik
ishlari orqali bolalar o‘zaro hamkorlik qilish, guruh bilan ishlash va fikr almashish
qobiliyatlarini o‘rganadilar.
O‘zini anglash: Bolalar o‘z his
-
tuyg‘ularini vizual shaklda ifodalash orqali o‘zlarini
yaxshiroq tushunadilar va o‘zlariga ishonch hosil qiladilar.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
77
Muvaffaqiyat hissini shakllantirish: Bola o‘z qo‘li bilan yaratgan ijodiy mahsulotni
ko‘rib, o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va o‘z qobiliyatlarini qadrlashni o‘rganadi.
Bolalarda emotsional intellektni rivojlantirishning samarali usullaridan biri
tasviriy san’atdan foydalanishdir. Quyida ushbu jarayonni rivojlantirishga yordam
beradigan ba’zi usullar keltirilgan:
Rangli his-
tuyg‘ular: Bolalar turli ranglar yordamida o‘z hissiyotlarini ifodalas
hni
o‘rganishlari mumkin. Masalan, ulardan o‘z kayfiyatini eng yaxshi ifodalovchi rangni
tanlash so‘raladi.
Hikoya orqali rasm chizish: Bolaga o‘z his
-
tuyg‘ularini ifodalash uchun hikoya
yaratish va uni rasm orqali aks ettirish vazifasi beriladi. Bu uning ichki dunyosini
yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Jamoaviy san’at loyihalari: Bolalar jamoaviy ijodiy loyihalar ustida ishlash orqali
hamkorlik qilishni, fikr almashishni va bir-
birlarini tushunishni o‘rganadilar.
San’at terapiyasi: Bolalar o‘z ichki ke
chinmalarini rasm chizish yoki
haykaltaroshlik orqali ifodalashlari mumkin. Bu usul ayniqsa, ruhiy bosimni kamaytirish
va o‘zini anglash jarayonini rivojlantirish uchun foydalidir.
Erkin ijod qilish imkoniyati:
Bolalar o‘z xohishlariga ko‘ra, hech qanday
c
heklovlarsiz rasm chizish yoki ijodiy faoliyat bilan shug‘ullanishlari kerak. Bu ularning
o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshiradi va his
-
tuyg‘ularini ochiq ifodalashga yordam beradi.
XULOSA
Tasviriy san’at maktabgacha yoshdagi bolalar uchun nafaqat ijodiy ifoda
vositasi,
balki ularning hissiy va ruhiy rivojlanishi uchun muhim omillardan biri hisoblanadi.
Bolalar o‘z his
-
tuyg‘ularini og‘zaki tarzda yetarlicha ifodalash imkoniyatiga ega
bo‘lmagani sababli, tasviriy san’at ular uchun ichki kechinmalarini namoyon et
ishning
samarali usuli bo‘lib xizmat qiladi. Chizish, bo‘yash, haykaltaroshlik va boshqa san’at
shakllari orqali bolalar o‘z hissiyotlarini chuqurroq anglash, ularga mos munosabat
bildirish va boshqalarning kechinmalarini tushunish imkoniyatiga ega bo‘ladi
lar.
Emotsional intellektning rivojlanishi bolalarning ijtimoiy hayotiga ham katta ta’sir
ko‘rsatadi. San’at mashg‘ulotlari davomida bolalar o‘z tengdoshlari bilan birgalikda
ishlash, o‘zaro hamkorlik qilish, guruh ichida muloqotga kirishish va his
-
tuyg‘ul
arni
baham ko‘rish kabi ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantiradilar. Bu esa kelajakda ularning
o‘ziga bo‘lgan ishonchini oshirish, stressli holatlarga bardosh berish va to‘g‘ri qarorlar
qabul qilishiga yordam beradi.
Bundan tashqari, tasviriy san’at bolalarning psixologik farovonligini ta’minlashda
ham muhim rol o‘ynaydi. Rasm chizish yoki bo‘yoqlar bilan ishlash bolalar uchun o‘ziga
xos terapiya bo‘lib, stressni kamaytirish, ichki muvozanatni saqlash va hissiy
barqarorlikni shakllantirish imkonini beradi. Ayn
iqsa, maktabgacha ta’lim
muassasalarida san’at terapiyasidan foydalanish orqali bolalarning ruhiy salomatligini
qo‘llab
-quvvatlash mumkin.
Shu sababli, maktabgacha ta’lim muassasalarida tasviriy san’at orqali emotsional
intellektni rivojlantirishga alohida
e’tibor qaratish lozim. O‘qituvchilar va psixologlar
bolalar bilan ishlashda san’atning terapevtik imkoniyatlaridan keng foydalanishlari, har
bir bolaning hissiy dunyosini chuqurroq tushunishga harakat qilishlari zarur.
Shuningdek, ota-onalar ham uy sharo
itida bolalarining san’atga bo‘lgan qiziqishini
qo‘llab
-quvvatlashi, ularning ijodiy ifodasiga erkinlik berishi muhimdir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
78
Umuman olganda, tasviriy san’at yordamida bolalarda hissiy ongni rivojlantirish
nafaqat ularning bolalik davrida, balki butun hayoti d
avomida muhim rol o‘ynaydi.
Shuning uchun ham maktabgacha ta’lim jarayonida san’atga oid mashg‘ulotlarni yanada
rivojlantirish, metodik jihatdan takomillashtirish va innovatsion yondashuvlarni qo‘llash
zarur. Faqat shundagina bolalarning nafaqat ijodiy, balki hissiy va ijtimoiy rivojlanishiga
ham yuqori darajada yordam berish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Maxmudova Z.A., Usmonova Sh.S. (2024). Maktabgacha yoshdagi bolalarda
tasviriy faoliyat va ijodkorlik qobiliyatini shakllantirish vositalari.
Лучшие
интеллектуальные
исследования
, 19(4), 107
–
113.
2.
Mamirova Z.U., Niyozova G.B. (2021).
Maktabgacha ta’lim tashkilotlarida
bolalarni tasviriy faoliyat mashg‘ulotlarida ijodiy qobiliyatlarini shakllantirish
. Science
and Education, 2(1).
3.
Ishmuxamedov R.J., Yuldashev M. (2016).
Ta’lim va tarbiyada innovatsion
pedagogik texnologiyalar. Toshkent: Nihol nashriyoti.
4.
Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar rivojlanishiga qo‘yiladigan davlat talablari
.
(2018). Toshkent: Maktabgacha ta’lim vazirligi.
5.
Eshova S.D., Rajabova K.I. (2020).
Maktabgacha ta’limda didaktik o‘yinlarni
tashkil etish. Academy, 3(54).
6.
Qodirova N.N. (2022). Bolalar psixologiyasi va ijodiy rivojlanish jarayonlari.
O‘zbekiston Respub
likasi Pedagogika akademiyasi nashriyoti.
7.
Mamatova S.X. (2019).
Maktabgacha ta’lim yoshidagi bolalarda hissiy intellektni
rivojlantirish. Pedagogik innovatsiyalar markazi.
8.
Norboyeva G.U. (2021).
Tasviriy san’at mashg‘ulotlarining bolalar hissiyotiga
ta’s
iri
. Maktabgacha ta’lim metodikasi, 2(3).
9.
Hamidova D.T. (2020). Bolalarda ijodiy tafakkurni rivojlantirish omillari. Fan va
taraqqiyot, 1(1).
10.
Umarova F.A. (2023).
Maktabgacha ta’lim tizimida san’at terapiyasining o‘rni
va ahamiyati
. O‘zbek pedagogika jur
nali, 5(2).
11.
Hasanboyeva R.M. (2018).
Bolalar psixologiyasi va ularning ijodiy o‘sish
imkoniyatlari. Toshkent davlat pedagogika universiteti nashriyoti.
12.
www.maktabgacha.uz
–
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha va maktab
ta’limi vazirligi rasmiy veb
-sayti.
