Профессиональные компетенции преподавателя изобразительного искусства в XXI веке

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Professional competencies of a visual arts teacher in the
21st century

Doniyorbek BADIRDINOV

1

Namangan State Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received March 2025

Received in revised form

15 April 2025
Accepted 25 April 2025

Available online

25 May 2025

This study analyzes research conducted on the development

of professional competencies in Uzbekistan, examining the

requirements for teachers' professional competencies, their

current state, and ways of improvement. Through this analysis,

the study explores opportunities to further enhance the
educational process and provide students with high-quality fine

arts education.

2181-

1415/©

2025 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp

1

12-127

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

visual arts,

teacher,

professional competencies,
educational process.

XXI asrda tasviriy san’at o‘qituvchisining kasbiy

kompetensiyalari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

tasviriy san’at,

o‘qituvchi,

kasbiy kompetensiyalar,

ta’lim jarayoni

.

Mazkur tadqiqotda O‘zbekistonda kasbiy kompetensiyalarni

rivojlantirish borasida olib borilgan tadqiqotlar tahlil qilinib,

o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalariga qo‘yiladigan tal

ablar,

ularning mavjud holati va rivojlantirish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Shu orqali ta’lim jarayonini yanada takomillashtirish va

o‘quvchilarga sifatli tasviriy san’at ta’limini taqdim etish

imkoniyatlari o‘rganiladi.

1

Teacher, Namangan State Pedagogical Institute.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

113

Профессиональные

компетенции

преподавателя

изобразительного искусства в XXI веке

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

изобразительное
исскуство,

преподаватель,
профессиональные
компетенции,

образовательный
процесс

.

В данной работе анализируются исследования,

проведенные

по

развитию

профессиональных

компетенций в Узбекистане, а также изучаются

требования

к

профессиональным

компетенциям

преподавателей, их современное состояние и пути их
развития.

Это

позволит

изучить

возможности

дальнейшего

совершенствования

образовательного

процесса и предоставить студентам качественное
образование в области изобразительного искусства.

KIRISH

Tasviriy san’at jamiyat madaniyati va estetik qarashlarini shakllantirishda muhim

omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, ta’lim tizimida tasviriy san’at o‘quvchilarning badiiy

didini rivojlantirish, ijodiy tafakkurini kengaytirish va madaniy merosga hurmat bilan

yondashishlariga ko‘maklashadi. YuNESKO tomonidan 2015

-

yilda qabul qilingan “Ta’lim

2030” doirasida belgilab olingan “Barqaror rivojlanish maqsadlari uchun ta’lim”
dasturida ham alohida ta’kidlab o‘tilgan. Jumladan, dasturda belgilangan maqsadlarni

a

malga oshirishga qaratilgan ta’lim jarayoni haqida Irina Bokova shunday deb

ta’kidlaydi:

-

“Ta’limning global taraqqiyotdagi o‘rni haqida fikrlash ekanmiz bizga tub

islohotlar kerak, chunki bu shaxslar farovonligi va sayyoramiz kelajagi uchun muhim

ta’sir ko‘rsatadi.”[1]

Mamlakatimizda ham tasviriy san’at ta’limini yanada rivojlantirish, bo‘lajak

tasviriy san’at o‘qituvchilarini kasbiy jihatdan mukammal tayyorlash hamda ularni
zamon talablari darajasidagi kadr bo‘lib yetishishlarini ta’minlash uchun ta’lim

mazmunini metodik jihatdan takomillashtirish bugungi kunning dolzarb masalalardan

biri bo‘lib qolmoqda. Jumladan, mamlakatimiz prezidenti Sh.M.Mirziyoyev tomonidan

2019-yil 19-

mart sanasida “Yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish va ularning bo‘sh vaqtini

maz

munli tashkil etish” bo‘yicha belgilab berilgan vazifalarda yoshlarning musiqa,

rassomlik, adabiyot, teatr va san’atning boshqa turlariga qiziqishlarini oshirishga,
iste’dodini yuzaga chiqarish lozimligining ta’kidlanganligi, 2020

-yil 21-apreldagi

“Tasviriy va amaliy san’at sohasi samaradorligini yanada oshirishga doir chora

-tadbirlari

to‘g‘risida” PQ

-4688-sonli qarorning mazmun-

mohiyati, shuningdek, O‘zbekiston

Respublikasi Prezidentining 2019-yil 8-

oktyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi oliy ta’lim

tizimini 2030-

yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi PF

-5847-son

Farmoni mazkur masalaning bugungi kundagi ahamiyati muhimligini asoslab beradi.

METODLAR

Mazkur maqolada nazariy va solishtirma tahlil metodlaridan foydalanildi. Xususan,

nazariy tahlil jarayonida o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalari, zamonaviy ta’lim
tendensiyalari va san’at pedagogikasi sohasidagi ilmiy adabiyotlar, shu jumladan,

tadqiqotlarning avtoreferatlari, monografiyalari va maqolalari tahlil qilindi. Shuningdek,
huquqiy-

me’yoriy hujjatlarni tahlil qilishda O‘zbekiston Respublikasining Ta’lim

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

114

to‘g‘risidagi Qonuni, Davlat ta’lim standartlari, Kasbiy standartlar va boshqa normativ

hu

jjatlar san’at o‘qituvchisining kompetensiyalarini shakllantirish talablari nuqtai

nazaridan o‘rganilgan.

Mazkur tadqiqotda qo‘llanilgan usullar muallifning fikriga asoslangan holda,

zamonaviy ta’lim jarayonida tasviriy san’at o‘qituvchilarining kasbiy ko

mpetensiyalarini

takomillashtirishning ilmiy-pedagogik jihatlarini aniqlashga xizmat qiladi.

NATIJALAR

Bugungi kunda mamlakatimizda tasviriy san’at ta’limining sifati va samaradorligi

pedagoglarning kasbiy kompetensiyalariga bevosita bog‘liqdir. O‘qituvc

hilarning ijodiy

yondashuvi, zamonaviy ta’lim metodikalaridan samarali foydalanish qobiliyati hamda
fanlararo integratsiyani amalga oshirish mahorati o‘quvchilarning tasviriy san’at bo‘yicha
bilim va ko‘nikmalarini shakllantirishda katta ahamiyat kasb etad

i. Shu bois, tasviriy

san’at o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalarini tahlil qilish, ularning bilim va
malakalarini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish muhim vazifalardan biridir.

Shuning uchun, avvalo kasbiy kompetensiya, kompetentlik va ularning mohiyati

borasida so‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqot ishlari tahlil qilindi.

Zamonaviy ta’limda bo‘lajak pedagogning har tomonlama kasbiy tayyorgarligining

ahamiyatidan kelib chiqib, mamlakatimiz tadqiqotchilari tomonidan bo‘lajak
o‘qituvchilarni tayyorlashda ularning pedagogik tayyorgarliklari samaradorligini oshirish
hamda kasbiy kompetensiyalarini yanada rivojlantirishga alohida e’tibor qaratildi va
so‘nggi yillarda bu borada salmoqli tadqiqotlar olib borildi. Xususan, kasbiy

kompetensiyalarni rivojlantirishning pedagogik-psixologik jihatlari borasida H. Sh.
Rustamov, N.N. Safarova, R.Z. Xudaykulov, M.O.Xoldorova, E.O. Ismoilov, U.K. Absoatov,

G.A.Ne’matova, A.Xamrayeva, D.M.Yuldashevalar tadqiqot olib borishgan. Shuningdek,

K.A.Kutlimuradov,

D.A.Eshnazarov,

B.Sultanov,

L.X.Gaffarov,

J.A.Qosimov,

A.A.Berikbayevlar kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish bo‘yicha kasb

-hunar

(texnologiya, san’at, muhandislik) bilan bog‘liq yo‘nalishlar kesimida tadqiqotlar olib

borgan va turli yondashuvlarni taklif qilgan. Tadqiqotlarda kasbiy kompetensiyalarni
rivojlantirish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanishning ahamiyatlari ham

o‘rganilgan. Jumladan, M.O.Xoldorova, A.N.Ubaydulloyev, F.Sh.To‘xtayeva, P.E.Nuraliyeva,

M.Z.Qambarovlar axborot texnologiyalari va raqamli vositalardan foydalangan holda

talabalarning kasbiy kompetentligini rivojlantirish masalalarini o‘rganib chiqishgan.

KOMPETENSIYA TUSHUNCHASI TAHLILI

Ayni vaqtga qadar o‘zbek tadqiqotchilari tomonidan amalga oshirilgan ilmiy

t

adqiqotlarda “kompetensiya” va “kompetentlik” tushunchalari turli nuqtai nazarlar

asosida talqin qilinadi.

R.Z.Xudaykulov kompetensiyalarga pedagogik jihatdan yondashar ekan, o‘ziga xos

fikrlarni olg‘a suradi. Tadqiqotchi kompetensiyani bu ta’lim orqali o

lingan bilimlarga,

tajribaga, qadriyatlarga, niyatlarga asoslangan umumiy qobiliyat deb hisoblaydi.[2]

E.O.Ismoilovning tadqiqotiga ko‘ra, kasbiy kompetensiya –

talabaning kasbiy

faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishga tayyorligi va qobiliyatidan dalolat beruvchi

fundamental

ixtisoslashtirilgan

nazariy

bilimlar,

amaliy

ko‘nikmalarning

kombinatsiyasiga asoslangan integratsiyalashgan shaxsiy fazilat bo‘lgan kasbiy

mahoratdir.[3]

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

115

G.A.Ne’matova bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalariga to‘xtala

r ekan,

nafaqat mamlakatimizda, balki xorijiy taʼlim hamjamiyatida ham “kompetentlik”
iborasini ta’riflashda yagona tavsif mavjud emasligini ta’kidlaydi. Shundan kelib chiqib
tadqiqotchining fikricha, kompetentlik “insonda mavjud bo‘lgan narsalarning yig‘i

ndisi va

kompetensiya

–

u egalik qiladigan narsalarning yig‘indisidir.[4]

D.M.Yuldasheva kasbiy kompetensiyalar haqida gapirar ekan, uni ta’lim

mazmunini kasbiy faoliyat bilan bog‘lay olish, nazariy bilimlarni amalda qo‘llay olish,

texnologik tayyorgarlik va undan foydalana bilish, bilimlarni kengaytirish kabilardan

iboratligini ta’kidlaydi.[5]

D.A.Eshnazarov kasbiy kompetentlikni ta’riflar ekan, u mutaxassis uchun kasbiy

faoliyatida amalga oshirishda zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning egallanis

hi

va ularni amalda yuqori darajada qo‘llay olinishi emas, balki har bir mustaqil yo‘nalish
bo‘yicha integrativ bilimlar va harakatlarning o‘zlashtirilishini nazarda tutadi, deb
hisoblaydi[6]. Mazkur ta’kid Absoatovning “fanga oid kompetensiyalar” borasida

gi

fikrlari bilan o‘zaro uyg‘un keladi.

L.X.Gaffarovning ta’kidlashicha, kasbiy kompetentlik kasbiy faoliyatga bo‘lgan

munosabati, unda zarurat va qiziqishi, intilishlari, faoliyatdan maqsadi, o‘zining ijtimoiy
o‘rnini tasavvur qilishi hamda amalda qo‘llas

hidan iboratdir[7]. Shuningdek, u

kompetentlik shaxsning o‘z kasbiy faoliyatini sifatli amalga oshirish uchun ichki

motivatsiyasi, shuningdek, kasbiy qadriyatlari va kasbiga qadriyat sifatida munosabatda

bo‘lishini anglatadi, deb hisoblaydi.

J.A.Qosimovga

ko‘ra, kasbiy kompetensiyalar muayyan kasb, ixtisoslik,

mutaxassislikni shakllantirishga yo‘naltirilgan bilim, ko‘nikma va malakalar majmuidan
iborat [8]. Bu kompetensiyalarga ega bo‘lish uchun muayyan kasb bo‘yicha aniq bilim
zarur bo‘ladi va bu ko‘nikmal

arning mavjudligi sinov yoki amaliy ishni bajarishi orqali

aniqlanadi.

KOMPETENSIYA VA KOMPETENTLIKNING OʻZARO ALOQASI

U.K.Absoatov “kompetensiya” va “kompetentlik” tushunchalar borasida turli

qarashlar va ta’riflar borligini ta’kidlar ekan, F.Delamare v

a J.Wintertonning fikrlariga

asoslangan holda quyidagi ta’rifni keltiradi:

“Kompetensiya bu faoliyatda shakllanadigan va unga nisbatan qadriyatli

-

ma’noviy

munosabatni integratsiyalaydigan, insonning sifatiy tavsifi, uning potensial qobiliyati va
turli vazifalarni hal qilishga tayyorligidir. Kompetentlik bu muayyan kompetensiyalarga

ega bo‘lishdir”.

[9].

P.E.Nuraliyeva ham “Kompetensiya” va “Kompetentlik”ning mazmuni haqida turli

xil qarashlar borligini tasdiqlaydi. Uning ta’kidlashicha, kompetensiya ta’lim

natijasi

sifatida qobiliyat va tayyorlik, umumlashtirilgan harakatlar usullari, bilim, tajriba va
boshqalar bilan tavsiflanadi. Tadqiqotchi bunga misol sifatida G.Y.Karilbayevaning
kompetensiya haqida kasbiy tayyorgarlik, tezkorlik, moslashuvchanlik, muntazam

yangilanib turish bilan bog‘liq fikrlari hamda M.M.Ebzeyevning kompetensiyani kundalik

hayot va real vaziyatdagi muammolar yoki masalalarni samarali hal qilishga imkon

beradigan o‘ziga xos qobiliyat sifatida ta’riflaganini keltirib o‘tadi. U tahlillari

natijasi

sifatida kompetensiyani ma’lum sohada muvaffaqiyatli faoliyat yuritishi uchun zarur
bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka va shaxsiy sifatlardan foydalana olish layoqati deb

hisoblaydi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

116

D.M.Yuldasheva XX asrdagi tadqiqotlarga tayangan holda kompetensiya muayyan

faoliyatda talab qilinadigan xulq-

atvor, o‘zini tutish, kompetentlik esa ushbu talabga

moslik darajasi, ya’ni kompetensiyani namoyish qilishning pirovard natijasi sifatida
talqin qilinganligini ta’kidlaydi. Shundan kelib chiqqan holda, u kompetensiyani ma’lum
bir sohada faoliyat yuritish jarayonida shaxsiy sifatlar hamda bilim, ko‘nikma va
malakalarning samarali qo‘llanishi; kompetentlik esa muayyan faoliyatni amalga oshirish
uchun mavjud hamda yuzaga chiqishi mumkin bo‘lgan layoqat deb ta’kidlayd

i.

Mutaxassisning yo‘nalishiga urg‘u bergan holda D.A.Eshnazarov kasbiy

kompetentlikni ta’riflashda ko‘proq kasb egasi nuqtai

-nazaridan qaraydi va uni ilmiy

nazariy bilimlarga ega bo‘lgan, har qanday vazifalarni bajara oladigan, sohaga oid turli xil

muammolarni bartaraf etadigan va yuzaga kelgan texnologik muammolarga zudlik bilan
yechim topa oladigan uddaburon malakali muhandis-texnolog sifatida keltiradi[6].

B.Sultanov

“Kompetensiya”

va

“kompetentlik”

tushunchalariga

turli

yondashuvlarni o‘rganish va tahlil qilish ularning bir ma’noli tushunchasi keng namoyon
bo‘lmagan deb hisoblaydi. Uning fikricha, “kompetensiya” bu

-

“bilim, ko‘nikma, amaliy

tajriba ko‘nikmalari va shaxsning kasbiy jihatdan muhim xususiyatlarini keyingi kasbiy
faoliyatda qo‘llash qobiliyati[10]”dir. “Kompetentlik” esa muayyan shaxs tomonidan

kompetensiyalarni egallash natijasidir.

R.Z.Xudaykulov kompetensiya va ko‘nikmalar bir

-biridan farqlanishi lozimligini

ta’kidlaydi. Unga ko‘ra, ko‘nikma –

bu muayyan vaziyatda harakat, kompetensiya

–

xatti-

harakatlar, ko‘nikmalarning kuzatuvlaridan o‘rganilishi mumkin bo‘lgan xarakteristik
xususiyatdir. Tadqiqotchi, shu o‘rinda kompetentlikni mutaxassis tomonidan kasbiy
faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalarning

egal

lanishi va ularning amalda yuqori darajada qo‘llay olinishi deb hisoblaydi [2].

J.A.Qosimov kompetentlik tushunchasiga to‘xtalar ekan, talabada tarkib topgan

shaxsiy sifatlar va berilgan sohadagi faoliyati bo‘yicha to‘plagan minimal tajribasi bilan
belgilanishini ta’kidlaydi.

A.A.Berikbayev kompetensiya va kompetentlik tushunchalariga to‘xtalar ekan,

ularni o‘zaro tutash, aloqador, bog‘liq, chuqurlashtiruvchi va kengaytiruvchi fanlarini
integratsiyasi o‘laroq yaxlit mantiqiy mukammal bilim, ish

-harakat usullari va shaxsiy

sifatlarni rivojlantirishdan iborat deb hisoblaydi [11]. Shundan kelib chiqqan holda
kompetentlikni kasbiy faoliyatning mohiyatini tashkil etadigan funksional vazifalarni

muvaffaqiyatli hal qilishga imkon beradigan bilim, ko‘nikma,

qobiliyat va shaxsiy

fazilatlarning tizimli namoyon qilish mahorati sifatida tavsiflaydi.

A.N.Ubaydulloyevning ta’kidlashicha, kompetensiya bilimlarning umumiyligi va

ularning odamlarda mavjudligini anglatsa, kompetentlik - bu bilimlarni ish jarayonida
ishlatish darajasini anglatadi[12].

Shuningdek P.E.Nuraliyeva “kompetentlik”ning mohiyati ko‘p qirrali ekanligini

ta’kidlaydi. Tadqiqotchi N.A.Grishanova, A.I.Jilina, V.A.Isayev va boshqalarga tayangan

holda -

“Kompetentlik bu ma’lum bir vaziyatda (ta’lim, sh

axsiy va kasbiy) turli bilim,

ko‘nikma, malaka va kompetensiyalarni mustaqil ravishda qo‘llay oladigan shaxsning
yaxlit qobiliyatidir” [13] deydi.

Yuqoridagilardan shuni xulosa qilish mumkinki, kompetensiya va kompetentlik

tushunchalari oʻrtasidagi asosiy

farq shundaki,

kompetensiya

bilim, koʻnikma va

qobiliyatlarning nazariy asosini,

kompetentlik

esa ularning amaliyotda namoyon boʻlish

darajasini anglatadi. Kasbiy faoliyat samaradorligi ikkala tushunchaning uygʻunligiga

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

117

bogʻliq boʻlib, zamonaviy pedagogika

da ularni rivojlantirishning innovatsion usullari

izlanmoqda. Tadqiqotchilarning koʻpchiligi kompetentlikni shaxsning kompleks
qobiliyati sifatida koʻrib, uning rivojlantirilishida ham nazariy, ham amaliy
komponentlarning muvozanatini ta’kidlaydi.

KOMPETE

NSIYANING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Kompetensiyalarning turli tasniflari va tarkibiy tuzilmalari ularning amaliy

ahamiyatini koʻrsatadi. Har bir tadqiqotchi kompetensiyalarning mazmuniga o‘z

yondashuvlarini taklif qilsa-da, ularning umumiy mazmuni

–

shaxsning kasbiy

faoliyatdagi samaradorlig

ini oshirish bilan bog‘liq.

Kompetensiyalarning turlari haqida so‘z yuritilar ekan, ularni kasbga bog‘liq holda

tasniflanganligini ko‘rish mumkin. Jumladan, U.K.Absoatov bo‘lajak o‘qituvchilarga xos
“universal kompetensiyalar” va “fanga oid kompetensiyalar” iboralarini ishlatadi. Bu o‘z
navbatida kasbiy kompetensiyalarni tasniflashda pedagogik sohada ta’lim olayotgan
barcha talabalarga tegishli bo‘lgan va ular ta’lim olayotgan yo‘nalishlarga xos bo‘lgan
jihatlarni e’tiborga olish lozimligini anglatadi.

D.M.Yuldasheva esa kompetensiyalarni tayanch, umumiy va xususiy

kompetensiyalarga ajratadi. Tayanch kompetensiyalarni zarur axborotni izlab topish va

undan foydalanish, jamoada ishlash, o‘rganish layoqatini shakllantirish bilan bog‘laydi va

uning tarkibiga qadriyat-

mazmun, umummadaniy, o‘quv

-bilish, axborot, muloqot,

ijtimoiy-mehnat va komillik kompetensiyalarini kiritadi. Tadqiqotchi, shuningdek,
umumiy kompetensiyalarni faktlari va tushunchalariga tayangan holda muammolarni hal

qilish bilan bog‘laydi. Xususiy kompetensiyalarni esa o‘quv fani doirasida
shakllantiriladigan, ya’ni fanni o‘qitish jarayonida hosil bo‘ladigan bilim, malaka va
ko‘nikmalar yig‘indisi [5] sifatida keltirib o‘tadi.

Tadqiqotlarda tayanch kompetensiyalar shaxsning har qanday kasbiy va shaxsiy

faoliyatini muvaffaqiyatli amalga oshirishi uchun zarur boʻlgan asosiy qobiliyatlar va
koʻnikmalar majmui ekanligini ko‘rish mumkin. A.A.Berikbayev beshta tayanch

kompetentsiyalarni tilga oladi:

-

o‘zligini anglash va himoya qilish;

-tanqidiy fikrlash;
-mantiqiy fikrlash;
-ijodkorlik yoki yaratuvchanlik;
-badiiy tahlil qila olish.[11]

Shu jihatdan B.Sultanov ham umumiy va kasbiy kompetensiyalarni tilga olib o‘tadi.

Uning ta’kidlashicha, kasbiy va kasbiy bo‘lmagan sohalarda muvaffaqiyatli faoliyat uchun

zarur bo‘lgan umumiy kompetensiyalar, kasbiy faoliyatda amalga oshirish uchun zarur
bo‘lgan kasbiy kompetensiyalar aniqlanadi.

H.Sh.Rustamov o‘z tadqiqotida Davlat ta’lim standartlari, malakaviy talablar va

mutaxassislarga qo‘yiladigan talablarni tahlil qilgan holda, bo‘lajak o‘qituvchini
tayyorlashda muhim rol o‘ynaydigan kasbiy kompetensiyalar sifatida shaxsiy, pedagogik,

kommunikativ, adaptiv (moslashuvchan), texnologik va metodik kompetensiyalarni

keltirib o‘tadi [14]. U o‘z tadqiqotida kasbiy kompeten

siyalarni rivojlantirish uchun

bo‘lajak o‘qituvchilarga dasturiy ta’lim vositalaridan foydalanishni tavsiya etadi.
Shuningdek, tahlil natijalariga ko‘ra, bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini
rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim

deb hisoblaydi:

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

118

•

zamonaviy dasturiy ta’lim vositalaridan samarali foydalanish;

•

talabalar bilimini nazorat qilishning interaktiv usullarini joriy etish;

•

algoritmik savodxonlikni oshirish va dasturlashga oid materiallarni keng

qo‘llash [14].

M.Z.Qambarovning tadqiqot ishida ham mutaxassisning kompetensiyalarni

borasida fikrlar yuritgan holda kommunikativ, axborot bilan ishlash, shaxs sifatida o‘z

-

o‘zini rivojlantirish, ijtimoiy faol fuqarolik, milliy va umummadaniy, fan va texnika

yangiliklaridan xabardo

r bo‘lish hamda ulardan foydalanish kompetensiyalarini keltirib

o‘tadi. Shu bilan birga tadqiqotchi talabalarda umumiy va kasbiy kompetensiyalar
shakllantirilishi lozimligini ta’kidlaydi [15]. Tadqiqotchi umumiy kompetensiyalarga

axborot texnologiyalarini

qo‘llay olish, ma’lumotlarni yig‘ish, saqlash, qayta ishlash va

ulardan foydalanish, faoliyatga doir mustaqil qarorlar qabul qilish kabilarni kiritadi.

Kasbiy kompetensiyani muhandislik sohasi bilan bog‘lagan holda muammolarni hal

qilishda matematik va inf

ormatsion modellar bilan ishlay olish ko‘nikmalarini keltirib

o‘tadi.

N.N.Safarova pedagogning kasbiy kompetensiyalariga to‘xtalar ekan, zamonaviy

ta’lim barcha sohalar kabi tеzkorlikni, shiddatli oʻzgarishlarga qisqa muddatlarda

samarali moslashishni, ya

ngi bilimlarni mavjud fanlar nеgiziga faol singdirishni, ta’lim

oluvchilarni ular bilan izchil tanishtirib borishni ta’kidlaydi va A.K.Makarovaning fikriga

tayangan holda pedagogning kasbiy kompetensiyasining muhim tarkibiy asoslari sifatida
ijtimoiy, shaxsiy, individual va kasbga oid kompetentliklarni qayd etadi [16].

A.N.Ubaydulloyev maxsus kompetensiyalarga to‘xtalib o‘tadi. Uning tadqiqot

doirasidagi muhandis-

texnolog mutaxassislarga ular ta’lim olayotgan yo‘nalish uchun

quyidagi kompetensiyalar zarur deb hisoblaydi:

- texnikaga qiziqish va kuzatuvchanlik,
- texnik eshitish,
- texnik chamalash,
- grafik tasavvurlash,
- texnik tafakkurlash,
- texnikani boshqarish,
- texnik tashxislash,
- ijodiy yondashuv,
- novatorlik [12].

K.A.Kutlimuradov hunarmandchilikka oid tushunchalarga to‘xtalar ekan, bo‘lajak

o‘qituvchi kasbni nafaqat milliy qadriyatlar asosida egallashi, balki bir nechta

hunarmandchilikka oid kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirish muhitini tashkil etish
lozim, deb hisoblaydi.[17]

Shuningdek, P.E.Nuraliyeva o‘qituvchining kreativ kompetensiyasiga to‘xtalib

o‘tadi va uni ijodiy pedagogik faoliyat, ta’limni loyihalash, samaradorligini o‘lchash,

pedagogik tahlil va talqin materiallar yarata olish hamda hamkorlikda ishlash kabilar

bilan bog‘laydi.

Kompetentlikning komponentlari borasida ham tasniflash kasb va shaxsiyat bilan

bog‘liqligi ko‘zga tashlanadi. Jumladan, D.A.Eshnazarov kasbiy kompetentlikning tarkibiy

tuzilmasi haqida fikr yuritar ekan, A.K.Markovaning tadqiqotlariga tayanadi va maxsus,

ijtimoiy, shaxsiy va individual kompetentliklarni keltirib o‘tadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

119

B.Sultanov turli tadqiqotlarga asoslangan holda kasbiy kompetentligining tarkibiy

qismlarini quyidagilardan iborat deb hisoblaydi:

-

motivatsion-maqsadli:

professional faoliyatga tayyorlash muhimligini anglash,

kasbga yo‘naltirilganlik, shaxsiy tashabbus va kasbiy o‘sish, umumiy va kasbiy

kompetensiyalarni muhim kasbiy shaxsiy fazilatlarni shakllantirish va takomillashtirish
orqali kelajakdagi kasbiy faoliyatga qiziqish

-

kognitiv:

kelajakdagi professional faoliyatni amalga oshirish, o‘quv

-kognitiv

faoliyatni shakllantirish uchun zarur bo‘lgan kasbiy bilimlarni o‘zlashtirish, o‘quv

materialini tushunish, axborotni tushunish, tahlil qilish, umumlash

tirish, o‘zgartirish

-

faoliyatga asoslangan:

gnostik, konstruktiv, operatsiyaviy va tashkiliy

ko‘nikmalar

-

refleksiv-baholash:

o‘z faoliyati natijalariga baholovchi munosabat, o‘z

-

o‘zini

tahlil qilish, o‘zini o‘zi nazorat qilish, kelajakdagi kasbiy faoliyatda o‘zini o‘zi

takomillashtirish

J.A.Qosimov talabaning maxsus kompetentligiga ta’rif berar ekan, uni turli texnik

qurilma va kompyuter texnologiyalaridan foydalanish bo‘yicha muayyan ko‘nikmalar,
ma’lumotlar bilan ishlash, axborotdan samarali foydalanish, ularni tahlil qila olish, o‘z

kasbiy faoliyatga tegishli axborot oqimlarining xususiyatlarini bilish kabilar bilan

bog‘laydi. U talabalarning kasbiy kompetensiyalarini tarkibiy tuzilmasiga o‘quv—

kasbiy,

ilmiy tadqiqot, ta’limiy loyihalash, tashkiliy

-grafik komponentlarni kiritadi.

P. E.Nuraliyeva kompetentlik haqida fikr yuritar ekan, A.M.Maxmudovning

tadqiqotiga havola keltiradi va unda kompetentlikning komponentlari sifatida
quyidagilar keltiriladi:

-

kognitiv komponent:

bir-

biri bilan o‘zaro bog‘liq

va o‘zaro ta’sir ko‘rsatuvchi

integrativ bilim, ko‘nikma va malakalarning alohida qirralari.

-

ijtimoiy-psixologik komponent:

ijtimoiy-muhim sifatlarini (qabul etilayotgan

qarorga tayyorlik, layoqatlilik va mas’uliyatlilik) qamrab olgan shaxsning integrativ

sifatlari.

R.Z.Xudaykulov o‘z ishida boshqa tadqiqotlardan farqli o‘laroq ijtimoiy, shaxsiy,

ekstremal, texnologik, kasbiy, psixologik, metodik kabi kompetentliklarni sifat shaklida

taqdim etadi. R.Z.Xudaykulov kompetentlikni rivojlantirish uchun ko‘proq an’anaviy
didaktik vositalarga tayanadi hamda fanlararo intеgrativ хususiyatlariga ustuvorlik
bеradi.

A.Xamrayeva kasbiy kompetentlikning mazmunini aniqlash uchun turli

yondashuvlar mavjudligini keltrib o‘tadi [18]. Xususan:

- dunyoqarash, axloq va hamkorlikka asoslangan gumanistik yondashuv;
-

mehnatda mohiyat, subyekt va insonning ichki dunyosi bilan bog‘liq bo‘lgan

antropologik yondashuv;

-

mehnat, ta’lim, innovatsiya va ijodkorlik nuqtai nazaridan ijodiy yondashuv;

-

shaxsning qobiliyati va salohiyatidan kelib chiqib o‘zini rivojlantirishiga urg‘u

beruvchi shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv;

-

ta’limiy, shaxsiy va hamkorlikda rivojlanishni o‘rganuvchi aksiologik

yondashuvlar.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

120

KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISHDA YONDASHUV VA USLUBLAR

Zamonaviy pedagogikada kompetensiyalarni shakllantirish integratsiyalashgan

yondashuv va faol ta’lim metodlari asosida amalga oshiriladi. Asosiy e’tibor nafaqat
nazariy bilimlarni o‘zlashtirishga, balki ularni amaliyotda qo‘llash, tanqidiy fikrlash,

ijodiy yechimlarni topish va hamkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratiladi.
Shuningdek, raqamli texnologiyalardan foydalanish (masalan, virtual laboratoriyalar,

interaktiv platformalar) bilimlarni vizuallashtirish, individual ta’limni differensiyalash va

kompetensiyalarni dinamik baholash imkoniyatlarini kengaytiradi. Bu kabi yondashuvlar

va metodlar o‘zbek tadqiqotchilarining ilmiy izlanishlarida ham o‘z aksini topadi.

E.O.Ismoilov integratsiyaviy yondashuv asosida kompetensiyalarni rivojlantirishni

tahlil qilgan va uning samaradorligini isbotlab berar ekan kasbiy kompetensiyalarni

rivojlantirish uchun motivatsiya, bilim, ko‘nikma, malaka va kasb

iy madaniyat kabilarga

e’tibor berish lozimligiga urg‘u beradi.

N.N.Safarova tadqiqotning asosiy maqsadi sifatida muhandislik-texnologiya

mutaxassisligiga xos bo‘lgan maxsus kompetensiyalarga e’tibor qaratgan holda u amaliy
mashg‘ulotlarda katta ma’lumotlarni tahlil qilishda matematikaga taalluqli bo‘lgan
masalalar ishlab chiqish va talabalar bilan muhokama qilish bo‘lajak mutaxassislaring
kompetentligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etishini ta’kidlaydi. Tadqiqotchi tа‘lim
jаrаyоnidа аxbоrоt tеxnоlоgiyаlаridаn fоydаlаnishga ham e’tibor qaratib, zamonaviy
texnologiyalaridаn fоydаlаnishni uchtа didаktik dаrаjаgа аjrаtadi:

-

аn’аnаviy pеdаgоgik muаmmоlаrni hаl qilish dаrаjаsi;

-

jаmiyаtni аxbоrоtlаshtirish hisоbigа yаngi muаmmоlаrni hаl qilish;

-

о‘qituvchilаr tа’limining yаngi nаmunаsini yаrаtish dаrаjаsi [16].

A.N.Ubaydulloyevga ko‘ra, kasbiy kompetentlikni rivojlantirish bosqichli va

muntazam jarayondir. U mazkur bosqichlarni quyidagicha keltiradi:

1.

Maxsus ma’lumot olish;

2.

Amaliy bilim va

ko‘nikmalarga ega bo‘lish;

3.

Kasbiy tajribaga rga bo‘lish;

4.

Malaka oshirish, maxsus kurs va treninglardan o‘tish;

5.

O‘z sohasida professionallikka erishish;

6.

Tajriba to‘plash, yangi bilim va ko‘nikmalarni egallash.

A.N.Ubaydulloyev tadqiqotiga A.K.Markovaning tarkibiy modelini asos qilib oladi,

uning motivatsion-maqsadli, kognitiv, faoliyatga asoslangan va refleksiv komponentlarini
integratsiyalashgan holda am

aliy metodlarga tatbiq etadi. Markova modeliga koʻra,

kompetentlik nafaqat bilim va koʻnikmalarni egallashni, balki shaxsning kasbga boʻlgan

munosabati, maqsadliligini ham qamrab oladi. Ubaydulloyev bu yondashuvni muhandis-
texnologlar tayyorlash kontekstida rivojlantirib, ularga texnik tafakkur, innovatsion
yondashuv va muammolarni tezkor hal qilish qobiliyatlarini shakllantirishga qaratilgan
pedagogik tizimni taklif etadi. Bu model asosida kompetentlikni rivojlantirish jarayoni
tizimli, izchil va real ish sharoitlariga moslashtirilgan holda amalga oshiriladi, natijada

mutaxassislarning nazariy bilimlarni amaliyot bilan uygʻunlashtirish imkoniyati

kuchayadi.

U.K.Absoatov bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetentliligini rivojlantirishda

kontekstli-empirik yondashuvni taklif qiladi va uning tarkibini qadriyatli, intellektual,
operatsion faoliyatli va tashkiliy-

faoliyatli komponentlardan shakllanganligini ta’kidlaydi.

Rivojlantirish bosqichlarini esa qiyudagi ketma-ketlikda tasvirlaydi (1-rasm):

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

121

1-rasm. Kasbiy kompetentlikning rivojlantirish bosqichlari

(U.K.Absoatov)

U.K.Absoatov kontekst-empirik yondashuvni tavsiflar ekan, mazkur yondashuvdan

oliy ta’lim tizimidagi talabalar uchun kasbiy kompetentlikni rivojlantirish borasida
konseptual asos sifatida olish mumkinligiga e’tibor qaratadi. Shuningdek tadqiqotchi

kontekst-

empirik yondashuv ta’lim jarayonida kasbiy kontekstdan foydalanish orqali

amaldagi tajribani doimiy aqliy jarayonlarga (faoliyatni interiorizatsiya qilishga) faol

ravishda o‘zgartirishni nazarda tutadi deb hisoblaydi[9].

A.Xamrayeva refleksiv monitoringni tavsiya etadi va uning samaradorligini

quyidagilarda deb hisoblaydi:

a) talaba kasbiy kompetentlik modelini

–

kasbiy rivojlanishini

o‘zlashtirishning

kvalimetrik etaloni ko‘rinishida rasmiylashtirilgan o‘zagini harakatlanish;

b) boshqaruvning barcha darajalari, bosqichlari va funksiyalarida monitoring

qilishni amalga oshirish;

v) mutaxassis shaxsiy va kasbiy rivojlanish jarayonlari bilan izchillik [18].
A.Xamrayeva talabaning kasbiy kompetentligini rivojlantirish birgalikda va shaxsiy

boshqaruv mexanizmlariga asoslangan strategiyalar va taktikalarni qo‘llash orqali
tayyorgarlikni boshqarish va o‘z

-

o‘zini boshqarish mexanizmlariga asosl

angan murakkab

ko‘p jihatli jarayon deb qaraydi.

K.A.Kutlimuradov texnologik ta’lim yo‘nalishidagi bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy

kompetensiyalarini milliy qadriyatlar asosida rivojlantirish masalalarini o‘rgangan. U

kompetensiyalarni tayanch, kasbiy va maxsus turlariga ajratadi hamda ularni

rivojlantirishni to‘rt bosqichda amalga oshirishni tavsiya etadi:

1-bosqich: kasbiy kompetensiya faoliyatning kamida ikkita komponentini puxta

o‘zlashtirib olish.

2-

bosqich. ko‘nikmalarni o‘zlashtirish hamda o‘zida

kasbiy kompetensiyalarni

kamida uchta komponentini puxta o‘zlashtirib olish.

3-

bosqich. o‘zining faoliyatini tanqidiy tahlil qilish, vaziyatlarga nostandart

yechimlar topish, pedagogik yangiliklarni o‘zlashtirish, o‘quv jarayonida qo‘llay olish,

ilmiy-meto

dik adabiyotlardan foydalanish, zamonaviy ta’lim texnologiyalaridan

foydalanish ko‘nikmalariga ega bo‘lishi hamda metodik faoliyatning komponentlaridan
kamida to‘rttasini puxta egallash.

4-

bosqich. o‘zlashtirgan bilim, ko‘nikma va malakalarning tub mohiyat

ini anglash,

kasbiy kompetensiyalarni oshirish, bitiruv malakaviy ishi mavzusi bo‘yicha
muammolarni aniqlash, qo‘yilgan pedagogik vazifalarni shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv

Bosqichlar

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

122

asosida bajarish, zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanib, nostandart o‘

quv

mashg‘ulotlarini ishlab chiqish va o‘tkazish.

D.A.Eshnazarov uchun modulli yondashuvni qo‘llaydi. Uning ta’kidlashicha mazkur

yondashuv ta’lim jarayonida moslashuvchanligini ta’minlash, talabaga individual

yondashish orqali shaxsiy rivojlanish borasida ahamiyatlidir. Shuningdek, mazkur

yondashuv bilim qobiliyatini va o‘z

-

o‘zini tarbiyalash ko‘nikmalarini rivojlantirishda,

kommunikatsion va ijtimoiy qobiliyatlarni rivojlantirishda, zarur kasbiy ko‘nikma va

malakalarni shakllantirishda katta ahamiyat kasb etadi. Tadqiqotchining fikricha, oliy

ta’lim muassasalarida bo‘lajak kadrlarning kasbiy kompetentligini takomillashtirish
ta’limni tashkil etishda insonparvarlik muhitini yaratish, pedagogning namuna sifatida
namoyon bo‘lishi, talabalardagi kreativlik, darsni tashkil etishdagi noan’anaviylik,
fikrlardagi originallik kabilarda o‘z ifodasini topadi.

Shuningdek, D.A.Eshnazarovning fikriga ko‘ra, kompetensiyaning muntazam

yuqori darajada bo‘lishi mutaxassisning zamon bilan hamnafas bo‘lishiga bevosita
bog‘liq.

Mutaxassis doimiy ravishda bilimlar doirasini kengaytirib borishi, sohaga oid

so‘ngi axborotlardan xabardor bo‘lishi, jamiyatning dolzarb ijtimoiy talablarini anglashi,
ma’lumotlarni izlab topish va qayta ishlash bilan bog‘liq faoliyatni muntazam qo‘llab

borishini taqozo etadi.

Kompetensiyalarni rivojlantirishda zamonaviy raqamli texnologiyalardan

foydalanish ham alohida ahamiyat kasb etadi. Buni tadqiqotlarda axborot texnologiyalari

asosida yondashuv bo‘yicha olib borilgan ishlarda ko‘rish mumkin. Misol u

chun,

A.N.Ubaydulloyev kasbiy kompetentlikni rivojlantirish uchun ta’limning mobilligi hamda
mobil ilovalarga urg‘u beradi. B.Sultanov esa simulyatsion ta’lim texnologiyalariga urg‘u

beradi. U professional faoliyatga taqlid qilish, xususan, trenajyorlarda harakatlarni

imitatsiya qilish, rolli o‘yinlar, rollarni bajarish orqali tajriba orttirish kabilar asosida
o‘rganish samarali hisoblanishini ta’kidlaydi. Uning ta’kidlashicha o‘yinsiz uslublar,

modellashtirish, keys-

uslub, ko‘rsatmalar asosida ta’limni tashkil etish bo‘lajak

mutaxassisning idrok etish qobiliyatini faollashtirish, tahlil qilish va tanqidiy fikrlash, o‘z
nuqtayi nazarini ifoda eta bilish ko‘nikmalarini rivojlantirish orqali professional
faoliyatni amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan umumiy va

kasbiy kompetensiyalarni

shakllantirishga yordam beradi.

Shundan kelib chiqib tadqiqotchi ta’limda simulyatsion texnologiyadan foydalanish

kelajakdagi mutaxassis faoliyatining haqiqiy kasbiy vaziyatlarini, mijozlar va hamkasblar
bilan munosabatlar jaray

onlarini, o‘zini o‘zi anglash, bo‘lajak mutaxassisning umumiy va

kasbiy kompetensiyalari, kasbiy muhim fazilatlarini shakllantirishga yordam beradigan
yaxlit faoliyat usuli konturlarini yaratishga imkon beradi deb hisoblaydi [10].

M.O.Xoldorova zamonaviy internet texnologiyalaridan, bulutli xizmatlardan

foydalangan holda aralash o‘qitishdan foydalanishni tavsiya etadi. Tadqiqotchi kasbga
oid kompetensiyalarga mukammal to‘xtalmasa

-da, ularni rivojlantirish bosqichlarini

keltirib o‘tadi. Uning qayd etishicha

talaba motivatsiyali, kognitiv va faoliyatli

bosqichlardan o‘tishi orqali o‘z navbatida shaxsning fundamental xususiyatlari, asosiy va

tayanch kompetensiyalarni rivojlantiradi.

Shuningdek, M.O.Xoldorova aralash o‘qitishni kompetensiyalarni rivojlantirishda

gi

o‘rnini tadqiq qilar ekan, aralash o‘qitishni an’anaviy va elektron ta’lim shakllarining eng
yaxshi usullarini o‘zida mujassamlashtirgan hamda pedagogik texnologiyalaridan
samarali foydalaniladigan o‘qitish shakli sifatida ta’riflaydi.[19]

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

123

F.Sh.To‘xtayeva tadqiqotida boʻlajak professional taʼlim oʻqituvchilaridagi kasbiy

kompetensiyalarni raqamli vositalar asosida rivojlantirishga qaratgan holda talabalarga

kasbiy raqamli kompetensiya elementlari zarurligini ta’kidlaydi [20]. Ularga raqamli

hissiy intellekt, raqamli himoya, raqamli xavfsizlik, raqamli huquq, raqamli savodxonlik
kabilarni kiritadi. Shuningdek, raqamli kompetentlikning komponentlari sifatida raqamli

savodxonlik, raqamli yaratuvchanlik, raqamli hamkorlik kabilarni keltirib o‘tadi. U

raqamli

vositalar yordamida kompetensiyalarni rivojlantirish uchun raqamli taʼlim

muhitini subkulturaviylik, interfaollik, shaxsga yoʻnaltirilgan, moslashuvchanlik

prinsiplari asosida tashkil etish maqsadga muvofiq deb hisoblaydi. Shuningdek
tadqiqotchi kompetentl

ikni rivojlantirish uchun aniq koʻnikma, reflekeksiv kuzatish,

abstrakt konseptuallashtirish, faoli tajriba(ARAF) bosqichlaridan foydalanishni

D.Kolbning tajribaviy ta’lim nazariyasiga asoslangan holda taklif etadi.

MUHOKAMA VA TAVSIYALAR

XXI asrda tasvir

iy sanʼat oʻqituvchisining kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish

masalalari milliy va xalqaro miqyosda olib borilayotgan islohotlar kontekstida dolzarb

ahamiyatga ega. Tadqiqotda keltirilgan maʼlumotlar asosida quyidagi asosiy xulosalar

chiqarish mumkin.

Tadqiqotchilarning koʻpchiligi kompetensiyani bilim, koʻnikma va qobiliyatlarning

nazariy asosi, kompetentlikni esa ularning amaliyotdagi namoyon boʻlish darajasi sifatida
ajratadi (R.Z.Xudayqulov, D.M.Yuldasheva). Biroq bu tushunchalarga boʻlgan

yondashuvlarda muhim farqlar mavjud. Masalan, U.K.Absoatov kompetensiyani

faoliyatga qadriyatli munosabat bilan bogʻlaydi, E.O.Ismoilov esa uni fundamental
bilimlar va amaliy koʻnikmalar integratsiyasi deb talqin qiladi. J.A.Qosimovning
taʼkidlashicha, kompetentl

ik minimal tajriba va shaxsiy sifatlar kombinatsiyasidan iborat

boʻlib, bu tasviriy sanʼat kabi ijodiy sohalarda oʻquvchilarning individual qobiliyatlarini
hisobga olish zaruratini koʻrsatadi.

Shulardan kelib chiqib bizning fikrimizcha, kompetensiya

—

bu shaxsning o‘z

kasbiy faoliyatini samarali va ijodiy tarzda amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan
integrallashgan bilim, ko‘nikma, malaka, shaxsiy fazilatlar, motivatsiya va qadriyatlarning
uyg‘unlashgan tizimi bo‘lib, u real vaziyatlarda mu

staqil qaror qabul qilish, muammolarni

hal qilish, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish va doimiy rivojlanishga tayyorlik
orqali ifodalanadi.

Tadqiqotda kompetensiyalarning turli tasniflari keltirilgan:

•

Universal va fanga oid kompetensiyalar (Absoatov): universal kompetensiyalar

barcha mutaxassislar uchun umumiy (masalan, muloqot qobiliyati), fanga oid

kompetensiyalar esa tasviriy sanʼat kabi muayyan sohaga xosdir.

•

Tayanch, umumiy va xususiy kompetensiyalar (Yuldasheva): tayanch

kompetensiyalar (axbo

rotni izlash, jamoada ishlash) asosiy hayotiy koʻnikmalarni,

xususiy kompetensiyalar esa fan doirasidagi maxsus bilimlarni oʻz ichiga oladi.

•

Shaxsiy, pedagogik, texnologik kompetensiyalar (H.Sh.Rustamov): bu tasnif

oʻqituvchilarning koʻp qirrali faoliyatini aks ettirib, zamonaviy taʼlimning talablariga mos

keladi.

Ayniqsa, A.A.Berikbayevning tanqidiy fikrlash, ijodkorlik kabi beshta tayanch

kompetensiyalari tasviriy sanʼatda ijodiy yechimlarni topish va estetik qarashlarni

shakllantirish uchun asos hisoblanadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

124

Yuqoridagilardan kelib chiqib, bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchisida shakllanishi

lozim bo‘lgan kompetensiyalarni quyidagicha tasniflash mumkin (1

-jadval):

1-

jadval. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchisida shakllanishi lozim bo‘lgan

kompetensiyalar tasnifi

Kompetensiya toifasi

Asosiy yo‘nalishlar

Namoyon bo‘lish shakllari

1. Tayanch
kompetensiyalar

- Tanqidiy fikrlash

- Mustaqil fikr bildira olish

- Ijodkorlik

- Yangi g‘oyalarni yaratish

- Mantiqiy tahlil

- Estetik qarashlarni asoslash

2. Umumiy pedagogik

- Ta’limni
rejalashtirish

- Darslarni metodik tashkil eta
olish

- O‘quvchilar bilan
muloqot

- O‘quvchini rag‘batlantira olish

- Baholash

- Differensial yondashuvni
qo‘llay bilish

3. Kasbiy (fanga oid)

- San’at tarixini
bilish

- San’at asarlarini tahlil qilish

- Tasviriy va amaliy
san’at yo‘nalishlari

- Ranglar, kompozitsiya, grafika
bilan ishlash

Kreativlik

- Estetik mezonlar asosida fikr
yurita olish

4. Texnologik/raqamli

- Axborot
texnologiyalari

- Dasturiy grafik vositalardan
foydalanish (Photoshop,
CorelDraw)

- Interaktiv vositalar

- Raqamli taqdimotlar tuza olish

- Onlayn platformalarda dars
o‘ta olish

5. Shaxsiy va axloqiy

- Mas’uliyatlilik

- O‘quvchilarga ijobiy
namunaviy shaxs bo‘lish

- Kasbga sadoqat

- Tarbiyaviy darslar orqali
qadriyatlarni singdirish

- Madaniy
qadriyatlarga hurmat

- O‘z ustida ishlash

6. Refleksiv-tahliliy

- O‘z faoliyatini
baholash

- O‘z-o‘zini monitoring qilish

- O‘zini rivojlantirish - Kamchiliklarni tahlil qila olish

Innovatorlik

- Ilmiy-metodik yangiliklarni
joriy etish

Ammo, tasviriy san’at o‘qituvchisining nafaqat kasbiy

-amaliy, ijodiy ishlarni bajara

olishi, balki ta’lim jarayonini rejalashtirish va tashkil etishini inobatga olgan holda uning

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

125

kasbiy kompetensiyalarini kengaytirish lozim deb hisoblaymiz. Xususan, ularni
quyidagicha keltirish lozim (2-jadval):

2-

jadval. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchisining zamonaviy kasbiy

kompetensiyalari

Nomi

Mazmuni

Ijodiy-amaliy

kompetensiyalar

Tasviriy san’atning asosiy yo‘nalishlarida amaliy ishlarni
bajarish (rangtasvir, grafika, haykaltaroshlik)
Kompozitsiya, ranglar nazariyasi va tasviriy tahlilni amalda
qo‘llay olish
San’at asarlarini tahlil qilish, baholash va estetik mezonlarga
tayangan holda sharhlash
Madaniy va badiiy merosni o‘rgatish hamda unga asoslangan
loyihalar yaratish

Pedagogik-didaktik

kompetensiyalar

Ta’lim jarayonini rejalashtirish, dars mazmunini shakllantirish
va maqsadlarga yo‘naltirish
Zamonaviy ta’lim metodlari va texnologiyalaridan foydalanish
Differensial, shaxsga yo‘naltirilgan va fanlararo yondashuvlarni
qo‘llash
Baholash mezonlari asosida o‘quvchilar ijodini tahlil qilish va
rag‘batlantirish

Raqamli va

texnologik

kompetensiyalar

Grafik dizayn dasturlari (Photoshop, Illustrator, CorelDraw)
bilan ishlash
Raqamli taqdimotlar, vizualizatsiyalar tayyorlash (PowerPoint,
Canva, Prezi)
Aralash va onlayn ta’lim platformalaridan foydalanish (Google
Classroom, Zoom, LMS)
Raqamli xavfsizlik, ma’lumotlarni muhofaza qilish va axborot
madaniyati

Kommunikativ va

interaktiv

kompetensiyalar

O‘quvchilar bilan samarali muloqot o‘rnata olish, badiiy
fikrlashni rivojlantirish
Jamoada ishlash, o‘z fikrini aniq va estetik ifoda eta olish
Taqdimotlar, ko‘rgazmalar, darsdan tashqari mashg‘ulotlarni
tashkil etish

Refleksiv va metodik

kompetensiyalar

O‘z faoliyatini tahlil qilish, mustaqil ravishda kamchiliklarni
aniqlab, ularni bartaraf etish
Pedagogik yangiliklarni kuzatish va joriy etish
O‘z metodikasini ishlab chiqish va doimiy takomillashtirish

Madaniy-aksiologik

kompetensiyalar

O‘zbek va jahon san’atidagi estetik qadriyatlarni bilish va ularga
hurmat bilan yondashish
Talabalarda milliy, madaniy va umuminsoniy qadriyatlarni
shakllantira olish
San’at orqali tarbiyaviy maqsadlarga erisha olish

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

126

XULOSA

Bugungi kunda ta’lim sohasidagi islohotlar fonida bo‘lajak tasviriy san’at

o‘qituvchilarining kasbiy kompetensiyalarini shakllantirish va

rivojlantirish dolzarb

masalalardan biri bo‘lib qolmoqda. Tahlil natijalari shuni ko‘rsatdiki, zamonaviy san’at
o‘qituvchisi nafaqat kasbiy

-

amaliy va ijodiy faoliyatni puxta egallashi, balki ta’lim

jarayonini samarali rejalashtirishi, pedagogik texnologiya

larni qo‘llay olishi va raqamli

vositalardan foydalanish ko‘nikmalariga ham ega bo‘lishi zarur[21].

Tadqiqotlarda ilgari surilgan fikrlar, yondashuvlar asosida bo‘lajak tasviriy san’at

o‘qituvchisining kasbiy kompetensiyalari pedagogik, ijodiy

-amaliy, kommunikativ,

texnologik, refleksiv va madaniy-aksiologik jihatlar kesimida tahlil qilindi. Bu esa tasviriy

san’at o‘qituvchisi faoliyatining ko‘p qirrali va integrallashgan xarakterini anglatadi.

Shu bois, kelajakdagi san’at pedagogini tayyorlashda kasbiy kom

petensiyalarni

tizimli va bosqichma-

bosqich rivojlantirish, ularni ta’lim jarayoniga uzviy

integratsiyalash, shaxsiy rivojlanishga yo‘naltirilgan yondashuvlar asosida tashkil etish
muhim ahamiyat kasb etadi. Bu esa o‘z navbatida ta’lim sifatini oshirishga,

san’atni

sevuvchi va estetik didga ega avlodni tarbiyalashga xizmat qiladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YHATI:

1. UNESCO. (2015). Education 2030: Incheon Declaration and Framework for

Action for the implementation of Sustainable Development Goal 4. UNESCO Publishing.
https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000245656

2.

R.Z.Xudaykulov. Bo‘lajak muhandislarning kasbiy kompetentligini rivojlantirish

mexanizmi” (“Avtotransport vositalarining diagnostikasi” o‘quv fani

misolida). PhD

dissertatsiyasi avtorefetati. Qarshi, 2023.

3.

E.O.Ismoilov.

Integrativ

yondashuv

asosida

talabalarning

kasbiy

kompetensiyalarini rivojlantirish. PhD dissertatsiyasi avtorefetati. Toshkent, 2023.

4.

G.A.Ne’matova. Oliy ta’lim tashkilotlarida bo‘lajak o‘qituvchilarning verbal

-

kasbiy kompetensiyalarini takomillashtirish. PhD dissertatsiyasi avtorefetati. Toshkent,
2023.

5. D.M.Yuldasheva. Talabalarning kasbiy kompetensiyalarini sohaviy terminlar

asosida takomillashtirish. PhD dissertatsiyasi avtorefetati. Toshkent, 2023.

6. D.A.E

shnazarov. Oliy ta’lim muassasalarida bo‘lajak texnika yo‘nalishi

mutaxassislari kasbiy kompetensiyalarini modulli yondashuv asosida rivojlantirish

(paxtani dastlabki ishlash texnologiyasi va jihozlari fanini o‘qitish misolida). PhD

dissertatsiyasi avtorefetati. Jizzax, 2024.

7.

L.X. Gaffarov. Tabaqalashtirilgan ta’lim dasturlari asosida o‘quvchilarni kasbiy

kompetentligini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish. PhD dissertatsiyasi
avtorefetati. Toshkent, 2023.

8. J.A.Qosimov. Talabalarning kasbiy kompetentligini zamonaviy grafik dasturlar

asosida takomillashtirish (gidrotexnika qurilishi ta’lim yo‘nalishi misolida). PhD

dissertatsiyasi avtorefetati. Toshkent, 2023.

9. U.K.Absoatov. Kontekstli-

empirik yondashuv asosida bo‘lajak o‘qituvchilarning

kasbiy kompetentliligini rivojlantirish. PhD dissertatsiyasi avtorefetati. Toshkent, 2023.

10.

B.F.Sultanov.

Simulyatsion

taʼlim

texnologiyalari

orqali

bo‘lajak

mutaxassislarning

kasbiy

kompetensiyasini

shakllantirish

metodikasi.

PhD

dissertatsiyasi avtorefetati. Toshkent, 2024.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

04 (2025) / ISSN 2181-1415

127

11.

A.A. Berikbayev. Bo‘lajak tasviriy san’at o‘qituvchilarining kasbiy

kompetentligini rivojlantirish. PhD dissertatsiyasi avtorefetati. Toshkent, 2023.

12.

A.N.Ubaydulloyev. Raqamli ta’lim texnologiyalari vositas

ida talabalarning

kasbiy kompetentligini rivojlantirish metodikasini takomillashtirish. PhD dissertatsiyasi
avtorefetati. Buxoro, 2023.

13. P.E.Nuraliyeva. Talabalarning kasbiy kompetentligini shakllantirishda raqamli

texnologiyalardan foydalanish metodikasini takomillashtirish. PhD dissertatsiyasi
avtorefetati. Chirchiq, 2023.

14.

H.Sh.Rustamov. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini

rivojlantirish metodikasini dasturiy ta’lim vositalari asosida takomillashtirish. PhD

dissertatsiyasi avtorefetati. Buxoro, 2024.

15.

M.Z.Qambarov. Ta’limni axborotlashtirish sharoitida bo‘lajak muhandislarning

kasbiy kompetentligini rivojlantirish. PhD dissertatsiyasi avtorefetati. Toshkent, 2023.

16.

N.N.Safarova. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetentligin

i rivojlantirish

metodikasini zamonaviy ta’lim texnologiyalari vositasida takomillashtirish. PhD

dissertatsiyasi avtorefetati. Buxoro, 2024.

17.

K.A.Kutlimuradov. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy kompetensiyalarini milliy

qadriyatlar asosida rivojlantirish texnologiyalari. PhD dissertatsiyasi avtorefetati. Nukus,
2023.

18.

A.F.Xamrayeva. Refleksiv monitoring asosida oliy ta’lim tashkilotlari

talabalarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish. PhD dissertatsiyasi avtorefetati.
Toshkent, 2023.

19.

M.O.Xoldorova. Elektron ta‘lim vositalari asosida bo‗lajak muhandislarni kasbiy

kompetentligini rivojlantirish metodikasi. PhD dissertatsiyasi avtorefetati. Jizzax, 2024.

20.

F.Sh.To‘xtayeva. Raqamli texnologiyalar asosida boʻlajak professional taʼ

lim

oʻqituvchilarining kasbiy kompetentligini rivojlantirish metodikasi. PhD dissertatsiyasi

avtorefetati. Toshkent, 2024.

21. Isakov, A. (2023). Approaches to Teaching Art in a Digital Age: An Analytical

Review of Research between 2000-2021. Best Journal of Innovation in Science, Research
and Development, 2(10), 8-19.