Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Participation of Uzbek scholars in cultural processes
(during the period of national independence)
Dilfuza SOBIROVA
1
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article analyzes the social activity and role of Uzbek
female scholars in cultural life following the Republic of
Uzbekistan's attainment of independence. Based on scientific
research, state policies, statistical data, and practical
experiences, the article highlights the role of women scientists
in the development of society and their participation in the
fields of science, education, politics, and culture.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Uzbek scientists,
independence,
social activity,
gender equality,
cultural life,
scientific leadership,
innovation,
education,
politics,
women's activism.
Ўзбекистон олимларининг маданий жараёнлардаги
иштироки (миллий истиқлол даври)
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар
:
Ўзбек олималари,
мустақиллик,
ижтимоий фаоллик,
гендер тенглиги,
маданий ҳаёт,
илмий раҳбарлик,
инновация,
таълим,
сиёсат,
аёллар фаоллиги
.
Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикаси мустақилликка
эришганидан кейинги даврда ўзбек олималарининг
ижтимоий фаоллиги ва маданий ҳаётдаги ўрни таҳлил
қилинган. Илмий изланишлар, давлат сиёсатлари, статистик
маълумотлар
ҳамда
амалий
тажрибалар
асосида
олималарнинг жамият тараққиётидаги ўрни, уларнинг фан,
таълим, сиёсат ва маданият соҳаларидаги иштироки
ёритилган
.
1
Teacher, Institute for Advanced Training of the Ministry of Internal Affairs of the Republic of Uzbekistan.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
184
Участие узбекских ученых в культурных процессах
(период национальной независимости)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
узбекские ученые,
независимость,
общественная активность,
гендерное равенство,
культурная жизнь,
научное лидерство,
инновации,
образование,
политика,
женский активизм
.
В статье анализируется общественная деятельность и роль
узбекских ученых в культурной жизни после обретения
Республикой Узбекистан независимости. На основе научных
исследований, государственной политики, статистических
данных и практического опыта освещается роль ученых в
развитии общества, их участие в сферах науки, образования,
политики и культуры
.
КИРИШ
1991 йилда Ўзбекистон Республикасининг мустақилликка эришиши
мамлакатда сиёсий, ижтимоий, иқтисодий ва маданий ҳаётнинг барча соҳаларида
кенг кўламли ўзгаришлар олиб келди. Шу жараёнда аёлларнинг, хусусан, илмий
салоҳиятга эга
бўлган аёлларнинг ижтимоий ҳаётдаги иштироки тубдан ўзгарди.
Совет даврида ҳам аёллар илм
-
фан соҳасида фаолият юритган бўлсалар
-
да,
уларнинг жамиятдаги мавқеи кўпроқ расмий тусда эди ва кўплаб имкониятлар
реал ҳаётда амалда қўлланилмас эди.
Мустақилликдан
сўнг гендер тенглигини таъминлаш, аёллар ҳуқуқларини
мустаҳкамлаш ва уларни жамиятда фаол субъект сифатида шакллантириш бўйича
муҳим стратегиялар йўлга қўйилди. Айнан шундай шароитда ўзбек олималари
нафақат илмий изланишларда, балки ижтимоий, сиёсий ва маданий ҳаётда ҳам
фаол иштирок эта бошлади. Уларнинг фаолияти жамиятнинг маданий бойлигини
шакллантиришда, ёшларни тарбиялашда ва илмий тафаккурни ривожлантиришда
муҳим омил бўлиб хизмат қилмоқда. Ушбу мақола Ўзбекистон мустақиллиги
даврида олима аёлларнинг
фаоллиги, уларнинг жамиятдаги ижтимоий ва маданий
роли, мавжуд муаммолар ва келажакдаги истиқболларни таҳлил қилишга
бағишланади.
УСУЛЛАР
Ушбу тадқиқотда мустақиллик йилларида ўзбек олималарининг ижтимоий
фаоллиги ва маданий ҳаётдаги ўрнини таҳлил қилиш
учун бир нечта комплекс
илмий методлардан фойдаланилди. Аввало, тарихий
-
таҳлилий ёндашув асосида
аёлларнинг илмий ва ижтимоий ҳаётдаги иштироки мустақилликдан олдинги
(Совет даври) ва мустақилликдан кейинги даврлар контекстида қиёсий равишда
ўрганилди. Бу ёндашув орқали турли даврларда мавжуд бўлган сиёсий
-
ҳуқуқий
муҳит, гендер сиёсати, илмий имкониятлар ва ижтимоий стереотипларнинг
таъсири аниқланиб, ўзгаришлар динамикаси кўрсатиб берилди. Айниқса, 1980
-
йилларнинг охири ва 1990
-
йилларнинг бошидаги статистик маълумотлар билан
2020-
йиллар кўрсаткичлари таққослаб чиқилди.
Бундан ташқари, контент
-
таҳлил методидан кенг фойдаланилди. Мазкур
метод асосида республика ва халқаро миқёсда чоп этилган илмий мақолалар,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
185
расмий ҳужжатлар, аёллар ташкилотлари томонидан тақдим этилган ҳисоботлар,
оммавий ахборот воситалари, шу жумладан, газета ва журнал мақолалари, расмий
интервьюлар ва оммавий нутқлар таҳлил қилинди. Шу орқали олималарнинг
жамиятдаги чиқишлари, уларнинг илгари сураётган ташаббуслари ва маданий
-
маънавий ҳаётдаги фаоллиги мазмунан баҳоланди. Шунингдек, ижтимоий
тармоқлардаги фаолиятлар ва рақамли ахборотлар ҳам контент манбаси сифатида
таҳлилга жалб этилди, бу эса замонавий коммуникация воситаларининг олималар
обрўсини шакллантиришдаги ролини ўрганишга имкон берди.
Социологик ёндашув асосида эса Ўзбекистон Республикаси Давлат
статистика қўмитаси, Фанлар академияси, Олий таълим, фан ва инновациялар
вазирлиги
ва
бошқа
тегишли
ташкилотларнинг
расмий
статистик
маълумотларидан фойдаланилди. Шу билан бирга, Гендер тенглиги бўйича
миллий комиссия ва аёллар ташкилотлари (масалан, “Оила” илмий
-
амалий
маркази, “Хотин
-
қизлар қўмитаси”) томонидан тузилган йиллик ҳисоботлар,
социологик сўров натижалари ва мониторинг материаллари асосида ўзбек
олималарининг фаолияти сон
ва сифат кўрсаткичлари орқали таҳлил қилинди.
Статистик маълумотлар хронологик кетма
-
кетликда таҳлил қилиниб, уларнинг
ижтимоий ва маданий жараёнлар билан узвий боғлиқлиги асослантирилди.
Бундан ташқари, айрим фаол олималар билан олиб борилган норасмий
суҳбатлар ҳам таҳлилнинг эмпирик манбаси сифатида хизмат қилди. Ушбу
суҳбатлар орқали олималарнинг индивидуал тажрибаси, уларнинг жамиятдаги
муаммоларга муносабати, шахсий мотивацияси ва ижтимоий лидерлик салоҳияти
ҳақида
контекстуал маълумотлар олинди. Мазкур методологик ёндашувлар
биргаликда қўлланилганда, мавзуга комплекс илмий баҳо бериш, олималарнинг
ижтимоий ва маданий ҳаётдаги ўрнини реал фактлар асосида очиб бериш
имконини тақдим этди.
НАТИЖАЛАР
Ўзбекистон мустақилликни қўлга киритгандан кейинги даврда аёллар,
хусусан, олималарнинг илм
-
фан соҳасидаги фаоллиги сезиларли даражада ошди.
1995-
йилда илмий даражага эга бўлган аёллар умумий илмий ходимларнинг 21
фоизини ташкил этган бўлса, 2023
-
йилга келиб бу кўрсаткич 33 фоизга етди[1]. Бу
эса жамиятда аёллар учун яратилаётган шароитлар, илмий имкониятлар ва гендер
сиёсатининг самарадорлигини кўрсатади. Айниқса, педагогика, психология,
тилшунослик, филология, иқтисодиёт, тарих, биология ва тиббиёт соҳаларида
илмий даражага эга аёллар сони юқори. Шу соҳаларда аёллар кўплаб номзодлик ва
докторлик диссертацияларини муваффақиятли ҳимоя қилган.
Фан доктори унвонига эга олималарнинг ортиб бораётгани уларнинг илмий
етакчилик салоҳиятидан далолат беради. Бу олималар ўз илмий мактабларини
шакллантирган, докторантларга раҳбарлик қилмоқда, давлат ва халқаро
миқёсдаги грантлар ютиб, илм
-
фан тараққиётига ҳисса қўшмоқда. Масалан,
биология фанлари доктори Г. Хўжаеванинг лабораторияси Ўзбекистонда генетик
муҳандислик соҳасида муҳим ютуқларга эришган[2]. Шунингдек, илмий
мақолаларнинг муаллифлик таҳлилида ҳам аёллар ҳиссаси сезиларли даражада
ошиб бораётгани кузатилмоқда.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
186
Ўзбек олималари фақат академик доирада эмас, балки сиёсий майдонда ҳам
фаол иштирок этиб келмоқда. Хусусан, 2020
-
йилда ўтказилган парламент
сайловларида аёллар, жумладан, илмий унвонга эга олималар партиявий сиёсатга
фаол қўшилди. Натижада Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси Сенатида
аёллар улуши 25 фоиздан ошди ва уларнинг аксарияти фан номзоди ёки фан
доктори илмий даражасига эга шахслар сифатида фаолият юритмоқда[3].
Бундан ташқари, олий давлат бошқаруви тизимларида ҳам олималарнинг
иштироки кучаймоқда. Масалан, Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлиги,
Соғлиқни сақлаш вазирлиги, Маҳалла ва оилани қўллаб
-
қувватлаш вазирлиги
каби идораларда олима
аёллар масъул лавозимларга тайинланмоқда. Улар илмий
салоҳияти ва тажрибаси орқали муҳим ислоҳотларни амалга оширишда, таълим ва
соғлиқни сақлаш соҳасида стратегик қарорлар қабул қилишда иштирок этмоқда.
Ўзбекистоннинг маданий ҳаётида ҳам олималарнинг роли беқиёс. Таниқли
адабиётшунос, тарихчи ва санъатшунос олималар миллий меросимизни чуқур
ўрганиб, уни оммага етказиш борасида муҳим ишларга бошчилик қилмоқда[4].
Шунингдек, олималар кўплаб телевизион ток
-
шоулар, маънавий
-
маърифий
кўрсатувлар, халқаро конференциялар ва маданият фестивалларида иштирок
этиб, илм
-
фан, маънавият ва ахлоқий қадриятлар тарғиботчиларига
айланишмоқда.
Уларнинг
чиқишлари
ёш
авлоднинг
дунёқарашини
шакллантиришда, миллий ғурур ва қадриятларни сингдиришда муҳим омил
ҳисобланади. Маданият ва санъат соҳасида олималарнинг ютуқлари
Ўзбекистоннинг халқаро майдондаги имижини мустаҳкамлашга хизмат
қилмоқда
[5].
Сўнгги йилларда аёл олималарнинг иқтисодий инновациялар ва
тадбиркорлик фаолиятидаги фаоллиги ҳам ортиб бормоқда. Фанлар академияси,
олий ўқув юртлари ва илмий
-
тадқиқот институтларида фаолият юритаётган
кўплаб олималар стартап лойиҳалар муаллифи ва раҳбари сифатида танилган.
Улар томонидан яратилган инновацион маҳсулотлар, тиббий воситалар, экологик
тоза технологиялар, қишлоқ хўжалиги ва озиқ
-
овқат хавфсизлигига доир
ишланмалар амалиётга жорий этилмоқда[6].
Статистик маълумотларга кўра, 2022
-
йил якунига қадар Ўзбекистонда
аёллар муаллифлигида рўйхатдан ўтган илмий лойиҳалар сони 187 тага етди,
улардан бир қисми халқаро кўргазмаларда сертификат ва мукофотларга сазовор
бўлган[7]. Инновацион фаолиятда аёлларнинг фаоллигини рағбатлантириш учун
давлат томонидан берилаётган махсус грантлар, инкубация марказларидаги
устозлик дастурлари ҳам ижобий натижа бермоқда. Шу асосда олималар нафақат
илмий, балки иқтисодий жараёнларда ҳам фаол субъектга айланмоқда.
МУНОЗАРА
Юқорида келтирилган натижалар шуни кўрсатмоқдаки, мустақиллик
йилларида ўзбек олималарининг жамиятдаги ўрни сезиларли даражада
мустаҳкамланди. Илм
-
фан, таълим, сиёсат, маданият ва иқтисодиёт соҳаларида
улар фаол иштирок этмоқда ва жамият тараққиётига бевосита таъсир
кўрсатмоқда. Бироқ бу ютуқларга қарамай, ҳали ҳам айрим тизимли муаммолар ва
мувозанатсизликлар мавжудлиги кузатилмоқда.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
187
Биринчидан, гендер тенглиги сиёсати миллий даражада йўлга қўйилган
бўлса
-
да, уни маҳаллий, яъни вилоят ва туман даражаларида тўлиқ амалиётга
тадбиқ қилишда муаммолар мавжуд. Масалан, қишлоқ жойларда яшовчи олима
аёлларнинг илмий фаолияти чекланган бўлиб, уларга замонавий технологиялар,
илмий грантлар, хорижий стажировкалар имкониятларидан фойдаланиш учун
ресурслар етарли эмас. Бу ҳудудий тафовут, айниқса, илмий салоҳият ва кадрлар
етиштиришда номутаносибликка олиб келмоқда.
Иккинчидан, илмий раҳбарлик лавозимларида эркаклар устунлиги сақланиб
қолмоқда. Олий ўқув
юртлари, илмий институтлар ва академиялар таркибида
раҳбарлик қилаётган аёллар сони кам. Аёллар асосан ижрочи ёки ўрта бўғин
лавозимларда фаолият юритмоқда. Бу ҳолат “шиша шип” синдроми деб аталувчи
ижтимоий муаммо –
яъни аёллар маълум бир босқичдан юқорига ўта олмаслиги
ҳолатининг мавжудлигидан дарак беради[8].
Учинчидан, олималарнинг халқаро илмий майдондаги иштироки чекланган.
Кўплаб олималар тил билими, молиявий маблағ ёки техник ёрдам етишмовчилиги
туфайли халқаро журналларда илмий мақола чоп этишда ёки халқаро
конференцияларда иштирок этишда қийинчиликларга дуч келмоқда. Гарчи айрим
дастурлар, масалан, “Эл
-
юрт умиди” жамғармаси ёки хорижий грантлар орқали
имкониятлар яратилса
-
да, улардан фойдаланиш кўп ҳолларда пойтахтдаги
академик доиралар билан чекланган.
Шу билан бирга, аёллар лидерлигини рағбатлантирувчи дастурлар ва
стратегиялар ижобий самара бермоқда. Масалан, 2022–
2023-
йилларда “Хотин
-
қизлар
инновацион лойиҳалари” танловлари доирасида кўплаб олималар ўз
лойиҳалари билан ғолиб бўлиб, давлат буюртмалари асосида ишлаш имконига эга
бўлди. Бундан ташқари, аёлларнинг илм
-
фан ва маданиятни уйғунлаштирган
фаолияти –
яъни илмий билимларни кенг оммага тушунарли, эстетик шаклда
етказиш йўналишидаги ишлари ҳам тобора долзарб бўлиб бормоқда.
Шунингдек, ОАВ ва
рақамли коммуникациялар орқали олималарнинг
ижтимоий образини шакллантиришда ижобий силжишлар кузатилмоқда. Улар
ёшлар учун нафақат устоз, балки илҳом манбаи, лидер ва маданият тарғиботчиси
сифатида намоён бўлмоқда. Бу эса уларнинг жамиятдаги таъсирини кучайтиради
ва гендер стереотипларни йўқ қилишга хизмат қилади.
ХУЛОСА
Мустақиллик йилларида ўзбек олималарининг ижтимоий фаоллиги ва
маданий ҳаётдаги ўрни сифат жиҳатидан янги босқичга кўтарилди. Улар нафақат
илмий изланишларда, балки сиёсий, маданий ва инновацион жараёнларда ҳам
фаол иштирок этиб, жамият тараққиётида муҳим субъектга айланишди. Илмий
салоҳият ортмоқда, лидерлик салоҳияти кучаймоқда, маданият тарғиботида фаол
рол ўйналмоқда. Шу билан бирга, мавжуд муаммолар –
ҳудудий номутаносиблик,
раҳбарлик лавозимларида гендер тафовути, халқаро интеграцияда чекловлар –
тизимли ёндашув орқали босқичма
-
босқич ҳал этилиши лозим.
Келгусида ўзбек олималарининг фаоллигини янада кучайтириш учун қуйидаги
таклифларни илгари суриш мумкин:
1.
Илмий грант ва лойиҳаларда гендер тенглик принципига асосланган
квоталарни жорий этиш.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
188
2.
Қишлоқ
жойларда яшовчи олималар учун рақамли таълим ва
менторлик дастурларини йўлга қўйиш.
3.
Аёллар учун мўлжалланган илмий инкубатор марказларини ташкил
қилиш
.
4.
ОАВ орқали ижобий олима образини тарғиб қилиш ва ёш авлодга
намуна сифатида кўрсатиш.
5.
Халқаро илмий ҳамкорликда аёллар иштирокини ошириш учун тил
ўргатиш ва илмий таржима марказларини қўллаб
-
қувватлаш.
Хулоса қилиб айтганда, мустақил Ўзбекистон шароитида олима аёллар
жамият тараққиётининг
энг муҳим интеллектуал, маънавий ва маданий
таянчларидан бирига айланган. Уларнинг фаолияти нафақат бугунги кун, балки
мамлакатнинг илм
-
фанли келажагини белгилаб берувчи кучли ижтимоий омил
сифатида хизмат қилмоқда.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. Халқаро Тикланиш ва Тараққиёт Банки / Жаҳон Банки. Гендер ва
инклюзив ўсиш: Марказий Осиё минтақавий таҳлили. –
Вашингтон: Жаҳон Банки,
2024.
–
1818 H Street NW, Вашингтон, 20433. –
Илк нашр: май, 2024. –
Қўлланмада:
URL: https://www.worldbank.org
(мурожаат қилинган сана: 18.04.2025). –
Барча
ҳуқуқлар ҳимояланган.
2. Каримова М. Ўзбекистонда аёллар ва илм
-
фан: статистика ва таҳлил //
Илмий изланишлар. –
2021.
–
№ 2. –
Б. 24–
29.
3.
Олий Мажлис расмий веб
-
сайти // Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлиси.
–
URL: https://parliament.uz (мурожаат қилинган сана: 10.04.2025).
4.
Абдуллаева Г. Аёллар ва маданият: Ўзбек олималарининг замонавий
жамиятдаги роли // Маданият ва тараққиёт. –
2022.
–
№ 3. –
Б. 15–
20.
5.
Расулова Н. Илм
-
фанда гендер тенглиги: муаммо ва ечимлар // Гендер
тадқиқотлари журнали. –
2020.
–
№ 1. –
Б. 34–
39.
