Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Comparative analysis of chemistry education in France
and Uzbekistan
Nilufar KHASANOVA
1
Alfraganus university
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
28 February 2025
Accepted 20 March 2025
Available online
15 April 2025
This article provides information about the education system
of the French Republic and the methodology of teaching
chemistry. It highlights the distinctive features of the French
education system, its similarities with the education system of
Uzbekistan, as well as its advantages and disadvantages. The
article examines the beneficial aspects of the French education
system and chemistry teaching methods, and offers proposals
and recommendations for their methodological improvement
and implementation in the education system of Uzbekistan.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss3/S-pp520-525
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
STEM,
PISA,
CHIMACTIV,
Fête de la Science,
Labster.
Fransiya davlati va O
‘
zbekistonda kimyo fanini
o
‘
qitishning solishtirma tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
STEM,
PISA,
CHIMACTIV,
Fête de la Science,
Labster.
Maqolada Fransiya Respublikasining ta'lim tizimi va kimyo
fani o‘qitish metodikasi haqida ma'lumotlar berilgan. Fransiya
ta'lim tizimining o‘ziga xos xususiyatlari, O‘zbekiston ta’
lim
tizimi bilan o‘xshash
jihatlari, afzallik va kamchiliklari
ko‘rsatilgan. Fransiya ta'lim tizimi va kimyo fanini o‘qitishning
afzallik tomonlarini o‘rganish ularni metodologik jihatdan
takomillashtirish hamda O‘zbekiston ta’
lim tizimiga joriy qilish
bo‘yicha ham taklif va tavsiy
alar ishlab chiqilgan.
1
Senior Lecturer, National University of Uzbekistan named after Mirzo Ulugbek, Alfraganus university.
Е
-mail: nilufarxasanova@inbox.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
521
Сравнительный анализ преподавания химии во
Франции и Узбекистане
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова
:
STEM,
PISA,
CHIMACTIV,
Fête de la Science,
Labster.
В статье представлена информация о системе
образования Французской Республики и методике
преподавания химии. Описаны особенности французской
системы образования, ее сходства с системой образования
Узбекистана, а также преимущества и недостатки.
Разработаны предложения и рекомендации по изучению
преимуществ французской системы образования и
методики преподавания химии, их методологическому
совершенствованию и внедрению в систему образования
Узбекистана.
KIRISH
Ta’lim –
jamiyat taraqqiyotining hal qiluvchi omillaridan biri. Yevropa
davlatlarining
aksariyatida ta’lim tizimi doimiy ravishda isloh qilinib, zamonaviy mehnat
bozori, texnologiyalar va yosh avlod ehtiyojlariga moslashtirib borilmoqda. Fransiya
–
qadimiy ilmiy-traditsiyalarga ega, ayni paytda XXI asr pedagogikasini faol joriy etayotgan
davlatlardan biri. 2020
–2024 yillar davomida Fransiya Milliy Ta’lim Vazirligi tomonidan
olib borilgan islohotlar, pedagogik innovatsiyalar, STEM (fan, texnologiya, muhandislik,
matematika) ta’limi kengayishi va raqamli ta’lim vositalarining jadal joriy etilis
hi ushbu
mamlakatni global ta’lim trendlarida yetakchi davlatlardan biriga aylantirdi. Ushbu
maqolada Fransiya ta’lim tizimi tuzilmasi, maktabda kimyo fanining o‘qitilishi, yangi
pedagogik yondashuvlar, statistik tahlillar va boshqa davlatlar (O‘zbekiston,
Rossiya,
Germaniya, Yaponiya) tajribasi bilan taqqosiy tahlil qilinadi.
METOD
Tadqiqotda quyidagi ilmiy-tahliliy metodlardan foydalanildi:
•
Hujjatli-tahliliy usul:
Fransiya ta’lim vazirligining ochiq ma’lumotlari, UNESCO,
OECD (PISA), Eurostat hisobotlari
o‘rganildi;
•
Empirik tahlil:
2018
–
2023-
yillar oralig‘idagi kimyo faniga qiziqish darajasi,
STEM bo‘yicha o‘quvchilar soni va ta’limdagi texnologik yondashuvlar statistikasi tahlil
qilindi;
•
Taqqosiy pedagogik tahlil:
Fransiya ta’lim tizimi Germaniya, Rossiya
, Yaponiya
va O‘zbekiston bilan qiyosiy baholandi;
•
Pedagogik kontent-tahlil:
maktab darajasida kimyo fanining dars mazmuni va
metodikasi chuqur tahlil qilindi.
NATIJALAR
1.
Fransiya ta’lim tizimi tuzilmasi
•
Fransiyada ta’lim 3 yoshdan 16 yoshgacha
majburiy va davlat tomonidan bepul
olib boriladi. Maktabgacha (pre-
primary) ta’lim –
uch yillik maternelle (bolalar bog‘chasi)
darajasi bo‘lib, undan so‘ng besh yillik boshlang‘ich (élémentaire) maktabgacha ta’lim
kechadi. Boshlang‘ichdan keyin maktab ta’limi ikkiga bo‘linadi: to‘rtta yillik collège (past
o‘rta bosqich, 11–14 yosh) va uch yillik lycée (yuqori o‘rta bosqich, 15–17 yosh). O‘rta
ta’lim oxirida o‘quvchilar baccalauréat davlat imtihonini topshirib, oliy ta’limga kirish
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
522
huquqini qo‘lga kiritadi. Fransiya ta’lim tizimi davlat tomonidan markazlashgan
boshqarilsa-
da, so‘nggi islohotlar maktablarda inklyuzivlik va raqamli o‘qitishni
rivojlantirishga yo‘naltirilgan. Davlat maktablari bepul, biroq xususiy maktablar mavjud
(ularning 95% i davlat bilan shartnoma asosida ishlaydi).
2.
Kimyo fanining o‘qitilishi va o‘quvchilarning qiziqishi
Fransiyada ilm-
fan darslarida tajriba va loyiha asosidagi metodlarga katta e’tibor
beriladi. Masalan, amaliy laboratoriya mashg‘ulotlari (travaux pratiques) kimyo va
biologi
ya darslarining ajralmas qismi sanaladi. Muhandislik ta’limida talaba loyihalari
kiritilib, ular kichik guruhlarda ilmiy muammo ustida ishlashadi. Raqamli laboratoriyalar
va o‘quv simulyatorlari ham keng tarqalgan: masalan, “CHIMACTIV” kabi interaktiv veb
-
resurslar
o‘quvchilarga
laboratoriya
mashg‘ulotlariga
onlayn
tayyorlanish,
kontseptsiyalarni vizual tasavvur qilish imkonini beradi. Yangi reforma doirasida
fanlararo integratsiyaga ham urg‘u berilmoqda –
masalan, biologiya, fizika va atrof-muhit
mavzulari
bilan bog‘liq kimyo loyihalari o‘quv jarayoniga kiritilmoqda.
Kimyo 4-
darajadan boshlab (13 yoshdan) alohida fan sifatida o‘qitiladi (asosan
“Physique
-
Chimie” yo‘nalishi).
•
O‘quvchilar orasida STEM yo‘nalishlariga qiziqish ortib bormoqda:
o
2022 yilda
63%
y
uqori sinf o‘quvchilari ilmiy yo‘nalishni tanlagan;
o
Kimyo fani bo‘yicha loyihalarda ishtirok etish
o‘quvchilarning 41% ini
qamrab olgan (Fransiya Milliy Tadqiqot Kengashi, CNRS ma’lumotlari asosida);
o
Yillik
“Fête de la Science”
tadbirlari orqali 1,5 millio
ndan ortiq maktab o‘quvchisi
kimyo va biologiya eksperimentlarida qatnashgan.
Umuman olganda, Fransiya ta’lim tizimi so‘nggi yillarda ta’limga raqamli
texnologiyalarni keng jalb etishga va fanlarni o‘zaro bog‘lashga intilmoqda.
3. Zamonaviy pedagogik yondashuvlar
Fransiyada pedagogik innovatsiyalar ta’limda asosiy ustuvor yo‘nalishlardan
biridir:
•
Proyekt asosida o‘qitish (enseignement par projet)
–
o‘quvchilarni muammoli
vazifalar orqali mustaqil fikrlashga undaydi;
•
Flipped Classroom (teskari sinf modeli)
–
uyda nazariyani o‘rganish, sinfda esa
tajriba va amaliyot;
•
Differensial ta’lim
–
har bir o‘quvchining qobiliyatiga moslashtirilgan
yondashuv;
•
Raqamli laboratoriyalar va simulyatsiyalar
–
Labster
,
Chimactiv
,
OpenChemSim
kabi virtual
muhitlar orqali laboratoriya mashg‘ulotlari.
4. Yangi metodlar va an’anaviy yondashuvlar taqqoslanishi
•
Yangi pedagogik yondashuvlar (tajriba asosida, loyiha asosidagi, raqamli o‘qitish)
o‘quvchilarning bilimini va ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qiladi. M
asalan, loyihaga
asoslangan o‘qitish (Project
-
Based Learning) an’anaviy dars usullariga qaraganda o‘qish
natijalarini sezilarli darajada yaxshilaydi va o‘quvchilarda fanga bo‘lgan ijobiy
hissiyotlarni kuchaytiradi. Shu bilan birga, amaliy tajriba (eksperimental yondashuv)
o‘quvchilarni mavzuga chuqurroq oshno qiladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, talaba
markazli o‘qitish, flipped
-
classroom, o‘yin asosidagi ta’lim kabi yangicha metodlar
o‘quvchilarni darsga faol jalb qiladi va mavzuni o‘zlashtirishni osonla
shtiradi. Masalan,
loyiha asosida mashg‘ulotlar va laboratoriya tajribalari o‘quvchilarning mustaqil
faoliyatini rag‘batlantiradi va darsga qiziqishini oshiradi. Raqamli vositalar –
laboratoriya
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
523
simulyatsiyalari, ta’limiy o‘yinlar yoki interfaol veb
- resurslar
–
o‘quv jarayonini yanada
jozibali qiladi. «CHIMACTIV» kabi raqamli resurslarni joriy qilish amaliyotda
o‘quvchilarni laboratoriya oldidan tayyorlashni yaxshilab, ularning o‘z
-
o‘zini o‘qitishi
imkonini beruvchi interfaol o‘yin
-mashqlarni taqdim etgani
da, o‘qituvchilar talabalar
o‘rgangan bilimlarni yaxshilagani haqida xabar qilishgan. Shuningdek, ta’limdagi
inklyuziv texnologiyalar (masalan, maxsus ehtiyojli o‘quvchilar uchun adaptatsiyalangan
kontent va yordamchi vositalar) ham talabalarning sinfga qiziqishini oshirishga xizmat
qiladi. Barcha innovatsiyalar talabalarning motivatsiyasini kuchaytirsa-da, ularni
muvaffaqiyatli qo‘llash uchun o‘qituvchilarning tajribasi, dars resurslari va bilim darajasi
muhim omillar bo‘ladi.
Pedagogik innovatsiyalar va o
‘quvchilar motivatsiyasiga ta’siri
•
Yangi pedagogik yondashuvlarning o‘quvchilarning o‘rganish motivatsiyasiga
ijobiy ta’siri isbotlangan.
5.
Taqqoslovchi tahlil: Fransiya, O‘zbekiston, Rossiya, Germaniya va
Yaponiya
•
Har bir mamlakatning ta’lim tizimi o‘ziga xos xususiyatlarga ega. Quyidagi jadval
Frantsiya ta’limini O‘zbekiston, Rossiya, Germaniya va Yaponiyaga nisbatan taqqoslaydi:
•
Mamlakat
Ta’lim bosqichlari va
tuzilishi
Baholash tizimi
Zamonaviylik va
inklyuzivlik
Fransiya
3 yoshdan 5 yoshgacha
3 yil maktabgacha
(maternelle);
6
–
11 yoshgacha 5 yil
boshlang‘ich;
11
–
15 yoshgacha 4 yil
collège; 15–
18 yoshgacha
3 yil lycée.
Baccalauréat –
milliy
yakunlovchi imtihon, oliy
ta’limga kirish sertifikati.
Ta’limda markazlashgan
boshqaruv, so‘nggi
islohotlar raqamli o‘qitish
va inklyuzivlikni
rivojlantirishga qaratilgan.
O‘zbekiston
3
–
6 yoshgacha maktabgacha
ta’lim; 6–
15 yoshda 9 yillik
umumta’lim (birlamchi +
o‘rta bosqich); keyingi 2 yil
10
–
11-sinflar (ixtisoslashgan
maktab/ litsey); 18+ yoshda
oliy ta’lim.
11-sinf yakunida umumiy
o‘rta ta’limni tugatish
sertifikati; baholar 5 balli
tizim bo‘yicha.
So‘nggi yillarda ta’lim
11 yillikka uzaytirildi;
inklyuziv ta’limga e’tibor
qaratilmoqda
(qonunchilikda imkoniyati
cheklanganlar uchun teng
ta’lim haqidagi normalar
yuksalmoqda).
Rossiya
6
–10 yosh: 4 yil boshlang‘ich;
11
–
15 yosh: 5 yil asosiy
umumta’lim; 16–
17 yosh:
2 yil yuqori umumta’lim yoki
kasb-hunar maktabi.
9-
sinf oxirida “ОГЭ”
(Osnovnoy
Gosudarstvenny
Ekzamen) imtihoni;
11-
sinfda “ЕГЭ” (Ediny
Gosudarstvenny Ekzamen,
oliy ta’lim kirish
imtihoni).
O‘rta ta’lim asosan davlat
standartlari asosida,
ko‘plab maktab va
litseylar mavjud;
inkluzivlik borasida sa’y
-
harakatlar ketmoqda,
lekin maxsus va inklyuziv
maktablar ham mavjud.
Germaniya
6 yosh: boshlang‘ich
(Grundschule, odatda 4 yil);
undan keyin quyidagi
yo‘nalishlardan biriga
o‘tiladi: umumiy o‘rta
(Hauptschule/Realschule/Gy
Gymnasium bitiruvchilari
Abitur sertifikatini oladi
(oliy o‘quv yurtlariga
kirish huquqi); boshqa
yo‘nalishlarda I, II toifa
maktab bitiruv
Federal tizim, ko‘plab
reyslar mavjud (duales
System). Inklyuziv
ta’limga urg‘u berilib,
imkoniyati cheklangan
o
‘quvchilar ko‘pincha
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
524
Mamlakat
Ta’lim bosqichlari va
tuzilishi
Baholash tizimi
Zamonaviylik va
inklyuzivlik
mnasium). Majburiy ta’lim
9
–
10 yil davom etadi.
sertifikatlari beriladi.
umumbelgilangan
maktablarga ham jalb
etiladi.
Yaponiya
6
–12 yosh: 6 yil boshlang‘ich;
12
–15 yosh: 3 yil o‘rta
(majburiy); 15
–
18 yosh: 3 yil
yuqori (ixtiyoriy, ammo
~98% o‘quvchi qatnashadi).
O‘rta maktabga va
universitetga kirish ta’lim
muassasalari tomonidan
o‘tkaziladigan qabul
imtihonlari orqali amalga
oshiriladi; yakuniy davlat
sertifikati mavjud emas,
lekin umumiy bilim
bo‘yicha davlat standarti
joriy etilgan.
Ta’lim milliy e’lon qilingan
darsliklar asosid
a o‘tiladi;
o‘quv jarayoni an’anaviy
usullar (avtorizatsiya
yuqori) va qat’iy jadvalga
bo‘ysunadi.
Inklyuzivlik
bo‘yicha alohida “maxsus
yordam” sinflari va
maktablar tashkil qilingan.
•
Yuqoridagi taqqoslovchi tahlildan ko‘rinib turibdiki, ta’lim bosqichl
ari barchada
umumiy bo‘lsa
-
da, ularning muddati va nomlari mamlakatlarga ko‘ra farq qiladi. Fransiya
va Germaniyada oliy o‘quv yurtlariga kirish yakuniy imtihon (baccalauréat, Abitur) orqali
amalga oshiriladi, O‘zbekistonda esa umumiy o‘rta ta’lim sertifik
ati va oliyga kirish
imtihonlari mavjud. Inklyuziv ta’lim jihatidan Germaniya va Fransiya umumbelgilangan
maktablardagi integratsiyaga ahamiyat bersa, O‘zbekiston va Rossiyada an’anaviy
ravishda alohida maktablar ko‘proq bo‘lgan. Yaponiya yuqori darajadagi
muntazam
ta’limga va kuchli milliy standartlarga ega.
MUNOZARA VA XULOSA
Fransiya ta’lim tizimi o‘zining qat’iy strukturasi, erta yoshdan boshlanuvchi
majburiy ta’limi, chuqur ilmiy yondashuvi va zamonaviy metodikasi bilan ajralib turadi.
STEM
fanlariga e’tibor, ayniqsa, kimyo fani bo‘yicha darsliklar, tajribalar va raqamli
texnologiyalar bilan boyitilgan ta’lim Fransiyada yuqori darajada. Ularning
differensial
va
flipped
yondashuvlari boshqa davlatlarga ham moslashtirish mumkin bo‘lgan ilg‘or
amaliyotlardir.
O‘zbekiston ta’lim tizimi esa hozirgi vaqtda innovatsion islohotlar bosqichida
bo‘lib, Fransiya tajribasidan quyidagilarni o‘zlashtirish mumkin:
•
STEM asosli loyiha va tanlovlarni rivojlantirish;
•
Raqamli laboratoriyalarni darslarga joriy qilish;
•
Pedagoglar malakasini zamonaviy metodikalar bo‘yicha oshirish.
Fransiya tajribasi ko‘rsatadiki, fanlarga qiziqishni oshirishning eng muhim omili –
bu o‘quvchini dars jarayonining faol subyektiga aylantirishdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ministère de l'Éducation nationale et de la Jeunesse. (2023). Le système éducatif
français. https://www.education.gouv.fr
2.
OECD (2022). Education at a Glance 2022: OECD Indicators. Paris: OECD
Publishing.
3.
PISA (Programme for International Student Assessment) (2018, 2022). Results
and Country Profiles
–
France. https://www.oecd.org/pisa
4.
CNRS (Centre National de la Recherche Scientifique) (2022).
Fête de la Science:
bilan annuel. https://www.fetedelascience.fr
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
03 (2025) / ISSN 2181-1415
525
5.
European Commission. (2023). Education and Training Monitor
–
France.
https://education.ec.europa.eu
6.
UNESCO Institute for Statistics (UIS). (2022). Global Education Monitoring
Report. https://uis.unesco.org
7.
Labster. (2023). Virtual Labs in Science Education
–
Impact Report.
https://www.labster.com
8.
ChimActiv. (2022). Digital chemistry simulations for secondary schools.
https://chimactiv.fr
9.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2022). Umumta’lim maktablari
faoliyati to‘g‘risida ma’lumot. https://xtv.uz
10.
Federal Ministry of Education and Research, Germany (BMBF). (2023). The
German Education System. https://www.bmbf.de
11.
Ministry of Education, Culture, Sports, Science and Technology
–
Japan (MEXT).
(2022). Overview of the Japanese School System. https://www.mext.go.jp
12.
Российское Министерство Просвещения. (2022). Система школьного
образования в России. https://edu.gov.ru
13.
Xasanova Nilufar Xaqnazarovna, Nizamova Saida Adilovna kimyo fanini
o'qitishda pedagogik hamkorlik finlandiya va o’zbekiston misolida // SAI. 2023.
№Special Issue 12. URL: https://cyber
leninka.ru/article/n/kimyo-fanini-oqitishda-
pedagogik-hamkorlik-finlandiya-va-o-zbekiston-
misolida
(дата
обращения:
22.03.2024).
14.
Xаsаnovа N. (2024). Singapur dаvlаtining ta’lim tizimidagi yutuqlari. Молодые
ученые, 2(3), 41–43. извлечено от https://in
-academy.uz/index.php/yo/article/
view/26709
15.
Nizamova S.A., Khasanova N.Kh. Determination and analysis of the
improvement of educational efficiency in the teaching of chemistry based on a qualitative
approach // EESJ. 2023. №3
-2 (88). URL: https://cyberleninka.ru/article/n/
determination-and-analysis-of-the-improvement-of-educational-efficiency-in-the-
teaching-of-chemistry-based-on-a-qualitative (
дата
обращения
: 22.03.2024).
16.
Хасанова, Н. (2024). Использование проектной работы в преподавании
химии, развитие научно
-
исследовательских навыков у молодежи. В
theoretical
aspects in the formation of pedagogical sciences (
Т
. 3,
Выпуск
4,
сс
. 89
–
91). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10704557
