Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
An effective mechanism for closing expenses for legal
services in primary accounting documents
Shakhriyor TURAEV
1
Independent Researcher, Chief Accountant of the Samarkand Regional Territorial Administration of the
Chamber of Advocates of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received March 2025
Received in revised form
15 April 2025
Accepted 25 April 2025
Available online
25 May 2025
This article substantiates and implements in practice the need
to close the amount paid for the lawyer's services by an act, not
an invoice, taking into account the fact that the manager and
chief accountant do not participate in paying the fee for the
lawyer's services. It is indicated that the amount of
remuneration for the legal services rendered can be settled in a
convenient way without unnecessary hassle. In the case of
goods, material assets, works, services, the main issue in the
calculation is the guarantee for them. It is illegal to guarantee
the provision of legal services. At the same time, the fact that
legal services are not subject to value added tax does not entail
any tax consequences when closing the work performed
between the client and the company. Efficient and simple
methods have been developed for closing a case between a
client and a lawyer after the legal service has been completed,
without the intervention of third parties. In this case, instead of
the time required to close the lawyer's services by issuing an
invoice, the contract - part of the transaction - is closed by
means of an act.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss4/S-pp439-445
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
financial report,
accounting documents,
debit account,
paid,
balance.
1
Independent Researcher, Chief Accountant of the Samarkand Regional Territorial Administration of the Chamber
of Advocates of the Republic of Uzbekistan
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
440
Адвокатлик
хизматига
тўланадиган
гонорарни
бухгалтерия бирламчи ҳужжатларида ёпилишининг
самарали механизми
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар
:
молиявий ҳисобот,
бухгалтерия ҳужжатлари,
ҳисобга олувчи счёт,
тўланган,
фонд қолдиғи
.
Мазкур мақолада адвокатлик хизматига тўланадиган
гонорарга раҳбар ва бош ҳисобчининг дахли йуклигини
инобатга олиб, адвокатлик хизматлари учун тўланадиган
суммани счёт фактура орқали ёпилишининг ўрнига,
далолатнома орқали ёпиш лозимлиги асосланди ва
амалиётга жорий қилинди
.
Эффективный механизм закрытия в первичных
бухгалтерских документах расходов на оплату
юридических услуг
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
финансовый отчет,
бухгалтерские документы,
дебетовый счет,
оплачено,
остаток средств
.
В данной статье обоснована и реализована на практике
необходимость закрытия суммы, уплаченной за услуги
адвоката, актом, а не счетом
-
фактурой, учитывая тот факт,
что руководитель и главный бухгалтер не участвуют в
уплате платы за услуги адвоката. Указывается, что размер
вознаграждения за оказанные юридические услуги может
быть урегулирован удобным способом без лишних хлопот.
В
случае товаров, материальных ценностей, работ, услуг
основным вопросом при расчете является гарантия на них.
Гарантировать
предоставление
юридических
услуг
незаконно. При этом тот факт, что адвокатские услуги не
облагаются налогом на добавленную стоимость, не влечет
за собой никаких налоговых последствий при закрытии
выполненной работы между клиентом и фирмой.
Разработаны эффективные и простые способы закрытия
дела между клиентом и адвокатом после окончания
юридической услуги, без вмешательства третьих лиц. В
этом случае вместо времени, необходимого для закрытия
услуг юриста посредством выставления счета, договор —
часть сделки —
закрывается посредством акта
.
КИРИШ
Жахон тажрибаларидан хам маълумки, хар бир иш хизматлар якунига етгач
уни бухгалтерия бошланғич ҳужжатларида акс эттирилишини интенсив усуллар
орқали амалга ошириш муҳим саналади. Шунга асосан бухгалтерия бошланғич
ҳужжатларини муомалага киритиш учун энг оптимал ва тез йўллари ишлаб
чиқилган. Адвокатлик тузилмаларида фаолият олиб борувчи адвокат томонидан
бажарилган хизматларни бухгалтерия бошланғич ҳужжатлари орқали ёпилишида
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
441
унинг самарадорлигини ошириш ва қулайлаштириш йўллари билан тузилмадаги
мансабдор
шахсларга боғлиқ бўлмаган ҳолда адвокатнинг ўзи томонидан хизмат
якунини ёпилиши, бухгалтерия бошланғич ҳужжатларини ихчамлаштиришнинг
асосий йўли ҳисобланади. Адвокат томонидан бажарилган иш тугагач уни ортиқча
ҳаракатларсиз счёт фактура орқали эмас шартнома
-
битимнинг бир қисми
ҳисобланган далолатнома орқали ёпилиши ишлаб чиқилган.
Мавзуга оид адабиётларнинг таҳлили
Ш.Мирзиёев 2017–2021 Ҳаракатлар стратегияси, Л.Б.Хван, Солиқ Ҳуқуқи,
Ф.Ҳ.Отахонов Юридик хизматнинг хўжалик шартномаларини тузиш ва уларнинг
ижросини таъминлашдаги роли, И.А.Каримов “Адолат қонун устуворлигида”
номли адабиётларда юридик хизматларини самарали ривожлантириш билан
боғлиқ муаммолар, юридик хизматнинг назарий
-
ҳуқуқий муаммолари
мавзусида илмий тадқиқот олиб борилмаган
бўлса
-
да, Ўзбекистон
Республикасида ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини шакллантиришнинг
умумназарий ва хусусий муаммолари Ш.Н.Бердияров, Ҳ.Б.Бобоев, М.С.Восиқова,
И.Б.Зокиров Ў.Х.Мухамедов, З.Муқимов, Х.Т.Одилқориев, О.Оқюлов, Ф.А.Примов,
Ф.Х.Рахимов, Х.Рахмонқулов, М.Х.Рахмонқулов ва бошқаларнинг асарларида
ўрганилган бўлиб, унда адвокатлик хизматларида фонд тўлови ва аъзолик бадал
тўловлари уларнинг муаммоли масалалари ўрганилмаган. Бу эса, танланган
мавзунинг ҳозирги кунда долзарблигини кўрсатади.
Тадқиқот методологияси
Мақолада анализ ва синтез, сабаб ва оқибат, замон ва макон, индукция ва
дедукция, тизимли ёндашув, иқтисодий таҳлилнинг анъанавий, иқтисодий
математик ва статистик, корреляция даражаси ва линия регрессия каби
усуллардан фойдаланилган.
Таҳлил ва натижалар
Адвокат билан мижоз ўртасида узоқ вақтли ёки маълум муддатли шартнома
тузилган бўлса, шартнома шартларидан бир қисмини тугатиб бўлиб, тугатилган
адвокатлик хизмати учун маблағ тўланган бўлса, ушбу маблағни юқоридаги каби
адвокат иш ҳақидан бўнак тўлови (аванс) сифатида иш кунини ҳисобга олган
холда ойнинг хоҳлаган санасида олиш имконияти мавжуд.
Адвокатлик фаолияти Конституциянинг бевосита талабига биноан доимо
мавжуд бўлиши зарур. Конституциянинг 141
-
моддасида “жисмоний ва юридик
шахсларга малакали юридик
ёрдам кўрсатиш учун адвокатура фаолият кўрсатади.
Адвокатура фаолияти қонунийлик, мустақиллик ва ўзини ўзи бошқариш
принципларига асосланади.”
[1]
деб белгилаб қўйилган.
Конституциямизда белгиланганидек, адвокатлик хизмати
-
юридик ёрдам
доимо талаб даражасида мавжуд бўлишлиги керак. Адвокат жисмоний ва юридик
шахслар билан ўртада шартнома ёки битим асосида фаолият бошлаб унинг
натижасига адвокат масъул эмас, адвокат томонида бажарилаётган ҳар бир
адвокатлик хизматига ҳимоя позицияси билан ёндашади ва мижозларни
ҳуқуқларини ҳимоясини таъминлайди, унинг натижасига тегишли органлар
хулоса чиқаради. Адвокатлик хизмат тугагандан сўнг тергов органининг қарори
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
442
ёки суднинг ажрими чиқарилганлиги сабабли икки томонлама ҳужжат орқали
ёпилиш заруратига эга эмас деб ҳисоблаймиз.
“Республикамизнинг БҲМС 4
-
сон «Товар
-
моддий захиралар”га мувофиқ
товар
-
моддий захираларнинг сотиб олиш қиймати, яъни таннархи (Тт), ўз ичига
қуйидагиларни олади:
1.
Сотиб олишда товар етказиб берувчи билан тузилган шартномада
кўрсатилган баҳо (Шб);
2.
Сотиб олиш билан боғлиқ бошқа харажатлар (Сх). Буларга сотиб олиш
билан боғлиқ брокерлик хизматлари, комиссион (воситачилик) харажатлар, ташиб
келтириш харажатлари (темир йўл, сув, ҳаво йўллари ва бошқа транспорт
ташкилотларнинг юклаш, тушириш ва етказиб бериш харажатлари), товарларни
сертификациялаш харажатлари ва шу кабилар киради;
3.
Божхона тўловлари (Бт). Божхона тўловларига акциз солиғи (А), қўшилган
қиймат солиғи (ҚҚС), божхона божи (Бб), божхона йиғими (Бй) киради. Бу
харажатлар чет элдан импорт қилинган товарларга тааллуқли бўлиб, уларнинг
суммалари божхона юк декларацияларида (БЮД) кўрсатилади.
-
Товар
-
моддий захираларнинг сотиб олиш қийматини (таннархини)
белгилаш қуйидаги тартибда амалга оширилади.
Биринчидан, келиб тушган товарларнинг сотиб олиш баҳоси бошланғич
ҳужжатларга (счёт фактуралар, БЮД) асосан аниқланади. Ушбу баҳолар томонлар
ўртасида тузилган шартномалар (контрактлар)га мос бўлиши лозим.
Иккинчидан, бошланғич ҳужжатларга (счёт фактуралар, БЮД) асосан
таъминотчиларга ҳар бир
товар бўйича тўланган ҚҚС суммаси топилади. ҚҚС
суммаси уни сотиб олиш баҳосини 20 фоизга кўпайтириш ва 100 фоизга бўлиш
йўли билан топилади.
Учинчидан, товарларни сотиб олинишига бевосита алоқадор бўлган турли
хизмат
харажатлари
(ташиб
келтириш,
брокерлик,
воситачилик,
сертификациялаш ва бошқалар) суммаси ушбу хизматларни кўрсатган
ташкилотларнинг тақдим этган счётлари бўйича аниқланади. Топилган сумма
жами келиб тушган товарларнинг сотиб олиш қийматига (ҚҚС сиз) бўлинади ва
натижа 100 фоизга кўпайтирилиб, бир сўмлик товарга тўғри келадиган хизмат
харажатларининг ўртача фоизи аниқланади. Ушбу ўртача фоизни ҳар бир
товарнинг сотиб олиш нархига (ҚҚС сиз) кўпайтириш ва 100 фоизга бўлиш орқали
унинг сотиб олиш баҳосига киритиладиган хизмат турлари харажатларининг
ўртача суммаси аниқланади.
Тўртинчидан, импорт товарлар бўйича божхона тўловларининг ҳар бир
бирлик товарнинг сотиб олиш нархига қўшиладиган мос равишдаги акциз солиғи,
ҚҚС солиғи, божхона божи ва божхона йиғимлари суммаси топилади.
Ушбу санаб ўтилган процедуралар амалга оширилгандан сўнг келиб тушган
ҳар бир бирлик товарнинг ўртача сотиб олиш қиймати (таннархи) юқоридаги
математик қурилма асосида топилади.
Мисол 1.
Улгуржи савдо корхонасида 2008 йил 15 январь куни 25
-
сон счёт
фактура билан гилам тўқиш фабрикасидан қуйидаги товарлар қабул қилинди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
443
Қўшимча
ахборотлар:
1. Ташиб келтириш харажатлари
-
93000 сўм,
сертификация харажатлари
-
126000 сўм, брокерлик хизмати –63000 сўм.”
[
2]
1-
расм.
Счёт фактурани тўлдириш учун талаблар кетма
-
кетлиги.
Расмда
товарларни
сотганда,
иш
-
хизматларни
бажарганда
расмийлаштириш учун бухгалтерия бирламчи ҳужжатлари сифатида счёт
фактурани тўлдириш кетма кетлигини ишлаб чиқилган.
Счёт фактурани тўлдириш талабларидаги товарнинг номи, сони, жўнатиш
қиймати
каби тўлдирилиши лозим муҳим мажбуриятлар адвокатлик хизматига
мос эмас. Адвокатлик хизматининг ажратган ҳолда ёзиб бўлмайди (масалан:
терговга бориш, судга қатнашиш, мижоз билан учрашиш, иш билан танишиш ва.
ҳо,козо). Хизматларни ажратиб ёзиш имконияти йўқлиги сингари унинг сонини
ҳам ёзиш иложсиз (масалан: мижозни билан учрашди уч дона, терговга борди икки
дона). Адвокатлик хизматини тўлиқ тугамасдан унинг тўлиқ охирги қийматини
баҳолаб бўлмайди ва шу қийматга боғлаган ҳолда хизматнинг 100% кафолат
билан сифатли етказиш талабини қуйишни ўзи адвокатлик хизматига бўлган
ишончсизлик ҳамда қонун ва ҳужжатларимизда белгиланган талабларга мос
бўлмаган нотўғри талаб ҳисобланади. Адвокатлик хизмати бошқа товар ёки
№
Товарнинг номи
Ўлчов
бир
лиги
Сони
Баҳоси
Жўнатиш
қиймати
ҚҚС, 20
%
Тўлов
суммаси
1
Гилам 1,4*1,8
Дона
100
7500
750000
150000
900000
2
Гилам 1,8*2,6
Дона
200
9000
1800000
360000
2160000
3
Гилам 2*3
Дона
300
12500
3750000
750000
4500000
Жами
6300000
1260000
7560000
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
444
хизматлар каби белгиланган кафолат билан мижозга етказилмайди. Адвокат
ҳимоя позициясидан келиб чиқиб қонунларга асосланган холда, касбий маҳорати
орқали мижозни ҳимоя қилади. Мижознинг хатти ҳаракатларининг оқибатига
тегишли органлар томонидан баҳо берилади ва қарорлар ёки ҳукм чиқарилади.
Адвокат ўз хизматининг натижасига бошқа хизматлар сингари 100% кафолат
беришлиги нотўғри саналади. Шу билан бирга жисмоний шахслар учун
кўрсатилган адвокатлик хизмати, айрим ҳуқуқий маслаҳатлар, тушунтиришлар,
аризаларни тайёрлаш кабилари қоғоз орқали ёпилиш имконияти мавжуд эмас.
Тугалланган адвокатлик хизматини ҳаммаси, ҳужжат орқали яъни счёт
-
фактура
билан ёпилиш зарурияти йўқ ва уни имконияти мавжуд эмаслигини кўрсатади.
Адвокатлик хизмати кўрсатилганда, счёт
-
фактура адвокат фаолият олиб борувчи
тузилма орқали ёпилади. Бунда счёт
-
фактура раҳбар ва бош бухгалтерни имзоси
орқали тасдиқланиб ёпилади. Адвокат томонидан кўрсатилган хизматнинг тўлиқ
ёки қисман бажармаганлиги, мижоз талаб даражасида адвокатлик хизмати
кўрсатганлиги каби масъулиятлар хам бевосита раҳбар ва бош бухгалтер
зиммасига ўтади. Адвокатлик хизмати кўрсатиш тўғрисидаги шартнома
-
битим
адвокат билан мижоз ўртасида ёки айнан адвокатга иш бириктирилган ҳолда
тузилган бўлиб, мижозга адвокатлик хизматни амалга оширишда фақат ҳеч бир
шахснинг иштирокисиз, айнан адвокатнинг ўз зиммасида бўлади. Адвокатлик
хизматни бажаришдаги ошкор этмаслик, сир сақлаш каби принциплари асосида
адвокат томонидан хизматни қай даражада бажарган ёки йўқлигидан адвокатлик
тузилмасининг раҳбари ва бухгалтери хабарсиз бўлади. Шунинг учун уларга счёт
фактура орқали адвокатлик хизмат вазифасини бажаришлик масъулиятини
маълум даражада ўтиши нотўғри саналади.
Мижозларга адвокат томонидан бажарилган хизматни натижаси
шартномани ажралмас бир қисми тариқасида адвокат билан бажарилган ишлар
далолатномаси орқали ёпилиб юридик шахслар учун харажатларга олиб
борилиши лозим. Адвокатлик тузилмалари қўшилган қиймат солиғи тўловчиси
ҳисобланмайди, шу боис юридик шахслар ҳисобланган мижозлар сотиб олинган
товар ёки иш
-
хизматлар учун ҚҚС ни ҳисобга олиш имконияти мавжуд эмас.
Натижада счёт фактурасиз ёпилган адвокатлик хизматлари учун иккала томон
солиқ тўловларига бирон бир солиқ оқибати олиб келмайди. Бунинг натижасида
мижоз билан адвокат ўртасида бажарилиши лозим вазифалар ортиқча
ҳаракатларсиз тезлашади ва бухгалтерия ҳужжатларини расмийлаштиришдаги
ортиқча қоғозбозликлар камайиб, оптималлашади. Адвокатга бажарган ишлари
учун ойлик маош бериш ишлари билан боғлиқ оворагарчиликларни олди олиниб,
ҳисоблаш ишлари интенсивлашади, адвокат томонидан иш ҳақини олиш
самарадорлиги сезиларли ошади. Натижада адвокат хизмат вазифасини тезда
якунлаб кейинги хизматига киришиш учун эффектли имконият пайдо бўлади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2025) / ISSN 2181-1415
445
“Шартномадаги адвокатлик хизмати (юридик ёрдам) юзасидан тарафлар
томонидан имзоланган
ДАЛОЛАТНОМА.
“___”__________2025 й
Самарқанд шаҳри
Адвокат томонидан шартнома асосида ҳуқуқий ёрдам кўрсатилиб,
мижоз___________________________ га _________________________(юридик шахлар учун
ташкилот номи кўрсатилади) ҳуқуқий ёрдам кўрсатилиш жараёнида қонуний
тартибда амалга оширилган ишлар юзасидан батафсил маълумот берилди ва
_________________________________________ ишларда иштирок этиб қонуний ҳимояни амалга
оширди. Мен ___________________________ ушбу тушунчани тўлиқ
англаган холда, ушбу
шартнома асосида адвокат ва адвокатлик хизматига эътирозим________.
Адвокатлик хизмати учун тўланган________________________________ сўм тўлов учун
тўлиқ хизмат амалга оширилди.
Шартномани имзолаган шахснинг имзоси ва И.Ф.О: ___
_______
________________________”
[3]
Ушбу далолатномани шартномани охирида ажралмас қисим сифатида
тўлдирилиб иш тугагандан кейин
суд ёки тергов органларининг ажрми, қарори
чиққач ёки адвокатлик фаолияти тугаган деб ҳисоблагач имзоланиб хизмат
ёпилди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
ЎЗБЕКИСТОН
РЕСПУБЛИКАСИ
КОНСТИТУЦИЯСИ.
Қонунчилик
маълумотлари миллий базаси, 01.05.2023 й., 03/
23/837/0241-
сон.
2.
БОШҚА
ТАРМОҚЛАРДА
БУХГАЛТЕРИЯ
ҲИСОБИНИНГ
ХУСУСИЯТЛАРИК.Б.Уразов,
С.В.Вахидов.
Бошқа
тармоқларда
бухгалтерия
ҳисобининг хусусиятлари. Дарслик, 2010 –
445 б.
3.
Муаллиф томонидан ишлаб чиқилган
.
