Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of developing the adversarial principle during the
pre-investigation inquiry process
Seytnazarov KURBANBAY
1
Karakalpak State University named after Berdakh
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2025
Received in revised form
15 February 2025
Accepted 15 March 2025
Available online
25 April 2025
This article analyzes the legal foundations of pre-
investigation inquiry in criminal proceedings and its practical
significance. The primary aim of the research is to enhance the
legal basis of the pre-investigation inquiry process and propose
measures to increase the effectiveness of this institution. This
topic is currently relevant and holds importance in ensuring
transparency and legal confidence in criminal proceedings. The
article examines the Criminal Procedure Code of the Republic of
Uzbekistan, national and international legislative experiences,
and reveals the mechanisms for the effective functioning of the
pre-investigation inquiry institution. The research methodology
includes analysis of legal documents, practical analysis, and
comparative legal research methods. According to the findings,
it is emphasized that the pre-investigation inquiry process plays
a crucial role in solving criminal cases; however, its
effectiveness is linked to the improvement of its legal
foundations. The results of this study can contribute to
enhancing law enforcement activities, developing the legal basis
of the pre-investigation inquiry institution, and increasing the
transparency of criminal proceedings. The conclusions
presented in the article serve as a foundation for developing
proposals to further improve the law enforcement system.
2181-
1415/©
2025 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol6-iss2-pp243-255
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
criminal procedure,
pre-investigation
verification,
legal reforms, adversarial
principle, prosecutorial
oversight, law enforcement
agencies, international
standards, legislation of
Uzbekistan.
1
Candidate of Legal Sciences, Associate Professor, Karakalpak State University named after Berdakh.
E-mail: kurbanbay.seytnazarov@gmail.com
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
244
Терговга қадар текширув жараёнида тортишув
принципини ривожлантириш масалалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
жиноят процесси,
терговга қадар текширув,
ҳуқуқий
ислоҳотлар,
тортишув принципи,
прокурор назорати,
ҳуқуқни муҳофаза қилиш
органлари,
халқаро стандартлар,
Ўзбекистон қонунчилиги.
Ушбу
мақолада
жиноят
процессида
терговга
қадар
текширув
институтининг
ҳуқуқий
асослари
ва
унинг
амалий
аҳамияти
таҳлил
қилинади
.
Тадқиқотнинг
асосий
мақсади
–
терговга
қадар
текширув
жараёнининг
қонуний
асосларини
такомиллаштириш
ва
ушбу
институтнинг
самарадорлигини
оширишга
қаратилган
таклифларни
илгари
суришдир
.
Мазкур
мавзу
бугунги
кунда
долзарб
бўлиб
,
жиноят
процессида
шаффофлик
ва
ҳуқуқий
ишончни
таъминлаш
нуқтаи
назаридан
муҳим
аҳамият
касб
этади
.
Мақолада
Ўзбекистон
Республикаси
Жиноят
-
процессуал
кодекси
,
миллий
ва
халқаро
қонунчилик
тажрибаси
таҳлил
қилиниб
,
терговга
қадар
текширув
институтининг
самарали
ишлаш
механизмлари
очиб
берилган
.
Тадқиқот
давомида
ҳуқуқий
ҳужжатлар
,
амалиёт
таҳлили
ва
қиёсий
-
ҳуқуқий
тадқиқот
методларидан
фойдаланилган
.
Олинган
натижаларга
кўра
,
терговга
қадар
текширув
жараёни
жиноят
ишларини
очишда
муҳим
роль
ўйнаши
,
бироқ
унинг
самарадорлиги
қонуний
асосларнинг
такомиллашуви
билан
боғлиқ
экани
таъкидланади
.
Мазкур
тадқиқот
натижалари
ҳуқуқни
муҳофаза
қилувчи
органлар
фаолиятини
такомиллаштириш
,
терговга
қадар
текширув
институтининг
ҳуқуқий
асосларини
ривожлантириш
ва
жиноят
процесси
шаффофлигини
оширишга
хизмат
қилиши
мумкин
.
Мақолада
илгари
сурилган
хулосалар
ҳуқуқни
муҳофаза
қилиш
тизимини
янада
такомиллаштириш
бўйича
таклифлар
ишлаб
чиқишга
асос
бўлиб
хизмат
қилади
.
Вопросы
развития
принципа
состязательности
в процессе доследственной проверки
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
уголовный процесс,
доследственная проверка,
правовые реформы,
принцип
состязательности,
прокурорский надзор,
правоохранительные
органы,
международные
стандарты,
законодательство
Узбекистана.
В данной статье анализируются правовые основы
института доследственной проверки в уголовном процессе
и его практическое значение. Основная цель исследования
–
совершенствование
правовых
основ
процесса
доследственной проверки и выдвижение предложений,
направленных на повышение эффективности данного
института. Данная тема актуальна на сегодняшний день и
имеет важное значение с точки зрения обеспечения
прозрачности и правового доверия в уголовном процессе.
В статье анализируется Уголовно
-
процессуальный кодекс
Республики
Узбекистан,
опыт
национального
и
международного
законодательства,
раскрываются
механизмы эффективного функционирования института
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
245
доследственной проверки. В ходе исследования были
использованы методы анализа правовых документов,
изучения
практики
и
сравнительно
-
правового
исследования.
Согласно
полученным
результатам,
подчеркивается, что процесс доследственной проверки
играет важную роль в раскрытии уголовных дел, однако
его эффективность зависит от совершенствования
правовых основ. Результаты данного исследования могут
способствовать
совершенствованию
деятельности
правоохранительных органов, развитию правовых основ
института доследственной проверки и повышению
прозрачности
уголовного
процесса.
Выводы,
представленные в статье, служат основой для разработки
предложений
по
дальнейшему
совершенствованию
системы правоохранительных органов.
КИРИШ
Ҳуқуқий
давлат ва жамият ривожининг асосий омилларидан бири инсон
ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини самарали ҳимоя қилувчи институтларнинг
равнақ топганлигидадир. Маълумки, ҳар бир тизимни шакллантириш, унинг
фаолият кўрсатишини таъминлаш ҳамда такомиллаштириб боришда асосий
омиллар бунга имконият яратиб берувчи қонунчилик базасининг мавжудлиги ва
иқтисодий жиҳатдан барқарорлиги ҳисобланади.
Статистик маълумотларга кўра, республика миқёсида ички ишлар
органларига жиноятга оид 2021 йилда 91
636 та, 2022 йилда 74
817 та,
2023 йилнинг 5 ойи мобайнида 24
970 та ариза ва хабар келиб тушган.
Рўйхатга олинган ариза ва хабарлар сонини қиёсий таққослаш орқали
жиноятчилик тенденциясини аниқлашга ҳаракат қилинди. Олиб борилган
тадқиқот натижалари шуни кўрсатадики, 2022 йилда келиб тушган жиноятга оид
ариза ва хабар 2021 йилдаги кўрсаткичларга нисбатан 16 819 тага камайган
[1].
Жиноятга оид ариза ва хабарларни текшириб чиқиш билан шуғулланувчи
терговга қадар текширув институтидан дунё давлатлари воз кечган бўлишига
қарамасдан мамлакатимизда ушбу институт сақланиб қолмоқда. Мазкур ҳолат ўз
навбатида терговга қадар текширув институтини тубдан кўриб чиқиш ва
такомиллаштиришни талаб қилади.
МАТЕРИАЛ ВА МЕТОДЛАР
Тадқиқотда терговга қадар текширув жараёнида тортишув принципини
ривожлантириш масалалари таҳлили бўйича миллий ва хорижий қонунчилик
нормалари,
ҳуқуқшунос
олимларнинг
илмий
-
назарий
қарашларидан
фойдаланилди. Материаллар қиёсий
-
ҳуқуқий, таҳлил, синтез, кузатиш,
умумлаштириш, индукция ва дедукция методларини қўллаган ҳолда ўрганилди.
ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ
Мамлакатимизда бугунги кунга келиб терговга қадар текширув
институтини
такомиллаштириш
юзасидан
кўплаб
ислоҳотлар
амалга
оширилмоқда. Хусусан, терговга қадар текширув институтининг фаолияти янада
ижобий томонга ўзгаришида 2017 йил 6 сентябрдаги “Суриштирув
институти
такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
246
қонун
ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги
ЎРҚ–
442-
сон Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил
14 майдаги “Жиноят ва жиноят
-
процессуал қонунчилиги
тизимини тубдан
такомиллаштириш чора
-
тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ–
3723-
сонли қарори,
2020 йилнинг 10 август куни қабул қилинган “Суд
-
тергов фаолиятида шахснинг
ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолатларини янада кучайтириш
чора
-
тадбирлари тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг
ПФ–
6041-
сонли Фармони ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг
2022 йил 28 январдаги ПФ–
60-
сонли “2022–2026 йилларга мўлжалланган янги
Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги Фармонлари алоҳида
ўрин
тутади. Мазкур норматив
-
ҳуқуқий ҳужжатларида содир этилган жиноятларни тез
ва тўла очишда, жиноятларнинг олдини олишда, шахс, давлат ва жамият
манфаатларини ҳимоя қилишда терговга қадар текширув институтининг роли ва
аҳамиятини кучайтириш, шу жумладан судга қадар иш юритув босқичларида
терговга қадар текширув субъектларининг процессуал мақоми ва ҳуқуқларини
кучайтиришга эътибор қаратилгани яққол намоён бўлади.
Амалга оширилаётган ушбу чора
-
тадбирларга қарамасдан, таҳлиллар шуни
кўрсатмоқдаки, жиноят процессининг терговга қадар текширув жараёнида ягона,
аниқ процессуал механизмнинг мавжуд эмаслиги, терговга қадар текширув
давомида шахс ҳуқуқлари кафолатларининг тартибга солинмаганлиги, амалга
оширилиши мумкин бўлган тергов ҳамда процессуал ҳаракатларнинг етарли
эмаслиги каби қатор камчиликлар юзага келмоқда.
ТАДҚИҚОТ НАТИЖАЛАРИ ТАҲЛИЛИ
Юқоридаги муаммолар ўз навбатида жиноят процессининг дастлабки
босқичларида тортишувлик принципини таъминлашда қатор кенг қамровли
ишлар амалга оширилишини тақозо этади.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят
-
процессуал кодексининг 15
-
моддасида
жиноят аломатлари билан топилган ҳар бир ҳолат юзасидан прокурор, терговчи ва
суриштирувчи ўз ваколатлари доирасида жиноят иши қўзғатиши шартлиги
белгиланган.
Муайян ҳолатда жиноят аломати бор ёки йўқлигини аниқлашда
Ўзбекистон Республикасининг 2017 йил 6 сентябрдаги “Суриштирув институти
такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим
қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонуни
[2]
га асосан ишни судга қадар юритиш босқичидаги субъектлар қаторига янги
тузилма сифатида киритилган терговга қадар текширув органларининг ўрни
беқиёсдир. Чунки, терговга қадар текширувни ўтказишдан мақсад келиб тушган
аризалар асосида ҳар бир ҳолатда жиноят аломати бор ёки йўқлигини аниқлаш ва
шу асосида жиноят ишини қўзғатиш ёки рад этиш ҳисобланади.
Терговга қадар текширув деб жиноятчиликка қарши кураш вазифаларини
бажаришга қаратилган, Жиноят
-
процессуал
кодекси билан тартибга солинган,
терговга қадар текширув органлари томонидан жиноятнинг олдини олиш ёки
унга йўл қўймаслик, далилларни тўплаш ва сақлаш, жиноят содир этишда гумон
қилинганларни
ушлаш
ва
яширинган
гумон
қилинувчиларни
ҳамда
айбланувчиларни қидириб топиш, жиноят туфайли етказилган моддий зарар
қопланишини таъминлаш учун жиноят иши бўйича кечиктириб бўлмас тергов
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
247
ҳаракатларини
ўтказиш фаолиятидан иборат судга қадар иш юритишнинг алоҳида
шаклига айтилади
[3].
Бошқача қилиб айтганда, терговга қадар текширув –
бу
содир этилган ёки тайёргарлик кўрилаётган жиноят ҳақидаги ариза ва хабарларни
текшириш юзасидан олиб бориладиган ҳаракатлар мажмуи.
Жиноят
-
процессуал
кодексининг
320
2
-
моддасида
терговга
қадар
текширувни ўтказишнинг ҳуқуқий асоси келтириб ўтилган бўлиб, унга кўра
жиноятга оид аризалар, хабарлар ва бошқа маълумотларни текшириш, уларни
кўриб чиқиш натижаси юзасидан қарор қабул қилишга доир тадбирларни,
шунингдек иш учун аҳамиятли бўлиши мумкин бўлган жиноят излари, буюмлар ва
ҳужжатларни мустаҳкамлаш
ва сақлашга доир чораларни ўз ичига оладиган
ҳаракатларга терговга қадар текширув дейилади.
Терговга қадар текширув жиноят процессидаги энг муҳим институт
ҳисобланади. Чунки айнан мана шу институтда ўтказилиши лозим бўлган бир
нечта тергов ҳамда процессуал ҳаракатлар асосида жиноят ҳодисаси содир
этилганлиги тўғрисидаги ариза ва хабарлар синчиклаб текширилиб ва атрофлича
ўрганилиб, уларга ҳуқуқий баҳо берилади.
Терговга қадар текширув институтида терговга қадар текширув органи,
суриштирувчи, терговчи, прокурор ўзларига маълум бўлиб қолган ҳодисада
жиноят белгилари мавжудлигини аниқлаб, жиноят иши қўзғатиш ва иш
юритишни бошлаш ҳақида ёки жиноят аломатлари бўлмаганда, шунингдек
жиноят иши юритишни истисно этувчи ҳолатлар мавжуд бўлганда жиноят иши
қўзғатишни
рад этиш тўғрисида қарор чиқариш учун муайян жиноят
-
процессуал
ҳаракатлар
амалга оширилади.
Кўплаб ҳуқуқий адабиётларда мазкур институтнинг субъектлари қаторига,
жиноят ҳақида ариза берган шахс ёки ташкилот, муассаса, терговга қадар
текширув органи, терговчи, суриштирувчи, прокурор, ҳимоячи, жабрланувчи,
фуқаровий даъвогар ва бошқалар кириши тўғрисида фикрлар мавжудлигини
гувоҳи бўлишимиз мумкин. Аммо, амалдаги ҳеч бир қонунчиликда ундаги
иштирокчилар рўйхати аниқ белгиланмаган.
Амалдаги ЖПКнинг 39
1
-
моддасида фақат терговга қадар текширувни амалга
оширувчи органлар рўйхати келтирилган. Ушбу органлар зиммасига зарур
чоралар кўриш вазифаси, шу жумладан, жиноят аломатларини ва жиноят содир
этган шахсларни топиш, Жиноят
-
процессуал
кодекси қоидаларига мувофиқ
текшириб чиқилганидан сўнг жиноят иши юзасидан далил тариқасида
фойдаланиш мумкин бўлган маълумотларни аниқлаш мақсадида илмий
-
техника
воситаларидан фойдаланган ҳолда, зарур чоралар кўриш вазифаси юклатилади.
Ички ишлар, Давлат хавфсизлик хизмати, Ўзбекистон Республикаси Президенти
Давлат хавфсизлик хизмати, Давлат божхона хизмати органлари, шунингдек
Ўзбекистон Республикаси Бош прокуратураси ҳузуридаги Мажбурий ижро бюроси
ҳамда Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти ва уларнинг
жойлардаги бўлинмалари шу мақсадда тезкор
-
қидирув тадбирларини ўтказишга
ҳақли. Тезкор
-
қидирув фаолиятини ўтказиш тартиби қонун билан белгиланади
,
деб белгилаб қўйилган.
Маълумки, жиноят
-
процессуал
қонунчилигига
кўра, терговга қадар
текширув суриштирувчи, терговчи, прокурорлар томонидан ҳам амалга
оширилиши мумкин. Ушбу ҳолатда улар суриштирувчи, терговчи ёки прокурор
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
248
ваколатидан фойдаланмайди, балки терговга қадар текширувни амалга
ошираётган шахс ҳуқуқларига эга. Бироқ жиноят
-
процессуал
ҳуқуқида
терговга
қадар текширувни амалга ошираётган шахс тушунчаси мавжуд эмас. Фикримизча,
мазкур тушунча қонунчиликка киритилса, суриштирувчи, терговчи, прокурор
терговга қадар текширувни амалга оширувчи шахснинг ваколат доирасида иш
олиб бориши қонун жиҳатидан мустаҳкамланади.
Терговга қадар текширув жараёнида ҳуқуқни муҳофаза қилувчи орган
ходимларидан ташқари жиноят содир этганликда гумон қилинаётган шахс,
жисмоний, моддий ёки маънавий зарар кўрган шахс ҳамда иш бўйича аниқланиши
лозим бўлган бирор бир ҳолатдан хабардор бўлиши мумкин бўлган бошқа шахслар
ҳам иштирок этади.
Терговга қадар текширув жараёнида иштирок этувчи субъектни амалга
ошириш функцияларига кўра қуйидаги гуруҳларга бўлиш мақсадга мувофиқ:
1)
терговга қадар текширувни амалга ошириш ваколати юклатилган
шахслар;
2)
далилий ахборотга эга бўлган ва тергов жараёнида ушбу ахборотни
терговга қадар текширувни амалга оширувчи шахсларга узатадиган шахслар.
Бу гуруҳга жиноят содир этишда гумон қилинаётган шахслар, жисмоний, моддий
ёки маънавий зарар кўрган шахс, уларнинг қонуний вакиллари, аниқланиши
лозим бўлган ҳолатдан хабардор ёки шоҳид бўлган шахслар киради.
3)
далилий ахборотни аниқлаш, ўрганиш ва мустаҳкамлашда терговга қадар
текширувни амалга оширувчи шахсга ёрдам берувчи махсус билимга эга бўлган
шахслар –
мутахассис,
эксперт ва таржимон.
Юқоридаги иккинчи гуруҳга мансуб
шахслар ўз кўрсатувлари,
тушунтиришларини ўзбек, қорақалпоқ ёки муайян жойдаги кўпчилик аҳоли
сўзлашадиган тилда бериш ёки таржимон хизматидан фойдаланиш, важларини
шахсан ёки (қонуний, шартномавий) вакиллари орқали баён этиш, қўшимча
материаллар тақдим этиш ёки бунда материалларни бошқа органлардан талаб
қилиб олиш тўғрисида ва қонунда белгиланган бошқа илтимоснома билан
мурожаат қилиш, терговга қадар текширув натижалари юзасидан маълумот олиш,
терговга қадар текширувни амалга оширувчи орган мансабдор шахсининг
ҳужжатларини қабул қилиш ва уларни кўриб чиқиш билан боғлиқ ҳаракатлари
ёки ҳаракатсизлиги устидан шикоят қилиш каби ҳуқуқлар берилиши лозим.
Б.К.
Худайбергеновнинг терговга қадар текширув жараёнида иштирок
этувчи субъектларнинг ҳуқуқлари тўғрисидаги фикрларига кўра, жиноят ишини
қўзғатиш жараёнида иштирок этувчи процесс иштирокчиларнинг процессуал
мақоми муаммоли ҳисобланади. Чунки миллий қонунчилигимизда терговга қадар
текширув жараёнида жабрланувчи ёки гумонланувчи каби процессуал мақомлар
мавжуд эмаслиги, ушбу процессуал мақомлар жиноят иши қўзғатилгандан сўнг
аниқланади. Шунингдек, ариза берувчининг Жиноят
-
процессуал
кодексимизда
процессуал мақомга эга эмаслиги сабабли у процессуал ҳуқуқларга ҳам эга эмас
деб тахмин қилиш мумкин
[4]
. Б.Б.
Хидоятов эса “терговга қадар текширув ишни
судга қадар юритишнинг дастлабки кичик босқичи бўлганлиги сабабли ҳам ундаги
иштирокчилар барча процессуал ҳуқуқ ва мажбуриятлардан фойдаланиши
зарур”
[5]
деб ҳисоблайди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
249
Дарҳақиқат, терговга қадар текширув жараёни билан боғлиқ муаммолардан
бири жиноят
-
процессуал
қонунчилигида
“терговга қадар текширувни амалга
оширувчи шахс”, “жабр кўрган шахс”, “терговга қадар текширув олиб борилаётган
шахс” тушунчалари ҳамда уларнинг ҳуқуқ, мажбуриятлари мавжуд эмаслиги
саналади. Фикримизча, жиноят процессининг дастлабки босқичларида
тортишувни таъминлаш учун даставвал ундаги иштирокчиларнинг процессуал
мақомини белгилаш, шунингдек, уларнинг процессуал ҳуқуқ ва мажбуриятларини
белгилаш зарур.
Терговга қадар текширувда қатор тергов ва процессуал ҳаракатларга рухсат
этилган. Жумладан, Жиноят
-
процессуал
Кодексининг 221
-
моддасида жиноят содир
этишда гумон қилинган шахсни ушлаб туришнинг 4 та асоси келтирилган бўлиб,
ушбу модданинг 3
-
бандида шахснинг ўзида ёки кийимида, ёнида ёки уйида содир
этилган жиноятнинг яққол излари топилиши уни ушлаб туришга асос бўлиши
кўрсатилган. Бу асос билан жиноят содир этишда гумон қилинган шахс Кодекснинг
224-
моддасида белгиланган тартиб бўйича жиноят иши қўзғатилгунга қадар ҳам
ушлаб турилиши мумкинлиги барчамизга маълум. Эътиборлиси шундаки, бунда
шахснинг ўзида ёки кийимида содир этилган жиноятнинг яққол излари қандай
процессуал ёки тергов ҳаракатлари натижасида аниқланиши мумкинлиги
қоронғилигича
қолиб кетмоқда. Бизнинг назаримизда, ушбу ҳолатда, албатта,
гувоҳлантириш тергов ҳаракатини ўтказиш зарурияти юзага келади. Чунки,
Жиноят
-
процессуал
кодексининг кўздан кечиришни белгиловчи нормаларида
шахснинг баданини кўздан кечириш тўғрисидаги тартиб белгиланмаган. Унинг
амалга оширилиши ЖПКнинг 142–
147-
моддалари асосида ўтказилиши мумкинлиги
тўғрисида фикр келтирилган. Яъни, шахснинг баданидаги жиноятнинг излари,
тирналган, шилинган, қонталаш жойлар ва доғларни аниқлаш жиноят
-
процессуал
ҳуқуқда фақат гувоҳлантириш тергов ҳаракати натижасида аниқланади.
Бу фикрлардан хулоса қилганда, жиноят иши қўзғатилгунга қадар шахс
ушлаб турилганда ҳам уни гувоҳлантириш зарурияти юзага келади. Бу эса
гувоҳлантиришни жиноят иши қўзғатилгунга қадар ўтказилиши масаласига
ойдинлик киритишни талаб этади. Шу ўринда таъкидлаш жоизки, гувоҳлантириш
жараёнида иш учун зарурий аҳамиятга эга бўлган далиллар тўпланиши билан бир
қаторда, жиноятнинг очилишига ҳам эришиш мумкин.
Фикримизча ҳам кўздан кечиришни белгиловчи нормаларда шахснинг
баданини кўздан кечириш тўғрисидаги тартиб белгиланмаганлиги сабабли
ЖПК 221
-
моддаси биринчи қисмининг 3
-
бандида кўзда тутилган шахснинг ўзида
ёки кийимида, ёнида ёки уйида содир этилган жиноятнинг яққол изларини
аниқлаш имконини берувчи гувоҳлантириш тергов ҳаракати ўтказилганидан
кейингина амалга оширилиши мумкин деган хулосага келишга ва гувоҳлантириш
тергов ҳаракатини кечиктириб бўлмас тергов ҳаракати сифатида ЖПКнинг
329-
моддасига киритиш зарур деган фикрга келиш имконини беради
.
Юқоридаги
ҳолатларда
фуқароларнинг
ҳуқуқлари
ва
қонуний
манфаатларини таъминлаш учун уларга профессионал, бошқача айтганда
малакали юридик ёрдамдан фойдаланиш ҳуқуқи муҳимдир.
Амалиётда терговга қадар текширувни амалга оширувчи мансабдор шахслар
жиноий таъқиб остига олинган шахсни гумонланувчи сифатида ишга жалб этиб
процессуал хатога йўл қўймоқда, чунки ЖПКнинг 47
-
моддасига биноан шахсни
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
250
гумон қилинувчи тариқасида эътироф этиш суриштирувчи, терговчи ёки
прокурорнинг қарори билан амалга оширилади. Шунингдек, ЖПКнинг 24
-
моддаси
талабларига кўра, гумон қилинувчи ўзига қўйилган айбловдан ҳимояланиш учун
қонунда назарда тутилган барча восита ва усуллардан фойдаланишда ҳақиқий
имкониятга эга бўлишига қаратилган чора
-
тадбирлар кўриш мажбурияти
суриштирувчи, терговчи ва прокурор зиммасига юклатилган бўлиб, терговга қадар
текширувни амалга оширувчи мансабдор шахсларда бундай ваколатлар мавжуд
эмас. Бу эса терговга қадар текширув давомида жиноий таъқиб остига олинган
шахснинг ҳимояланишга бўлган ҳуқуқини таъминланмаслигига олиб келмоқда.
Ўзбекистон Республикаси ЖПКнинг 49
-
моддасига мувофиқ “ҳимоячи гумон
қилинувчиларнинг, айбланувчиларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини
қонунда белгиланган тартибда ҳимоя қилишни амалга ошириш ҳамда уларга
зарур юридик ёрдам кўрсатиш ваколатига эга бўлган шахсдир”. Адвокатлар ишда
ҳимоячи сифатида иштирок этишлари мумкин. Ишда иштирок этиш учун адвокат
ўз гувоҳномаси ва муайян ишни бажариш ваколатини тасдиқловчи ордер тақдим
этилгандан кейин рухсат этилади. Бу ерда ЖПК нормалари коллизияси юзага
келади, чунки ушланган шахс ҳимоя ҳуқуқига эга бўлиб, аммо жиноят ишини
қўзғатиш босқичида адвокатнинг иштироки етарли даражада тўлиқ тартибга
солинмаган. Бу ҳолат
жиноят иши қўзғатилгунга қадар ушланган шахснинг
алоҳида мақомини ва ҳуқуқларини аниқлаш зарурлигини таъкидлайди.
Чақирилувчи шахс белгиланган тартибда чақирув қоғозини олгандан сўнг
чақирувга биноан ҳозир бўлиши лозим ҳисобланади. Узрсиз сабабларга кўра
келмаган тақдирда уларга қонуний чора кўрилиши назарда тутилган. Қонуний
чора сифатида ЖПКнинг тегишли моддаларига назар ташлайдиган бўлсак,
ЖПКнинг 261
-
моддасида судга қадар иш юритув босқичида жиноят ишини
юритиш муносабати билан суриштирувчи, терговчи ва прокурор томонидан
белгиланган тартибда чақирилган шахслар айнан кўрсатилган вақтда ҳозир
бўлишлари шартлиги, узрсиз сабабларга кўра келмаган тақдирда улар мажбурий
келтирилиши кўрсатиб ўтилган. Гувоҳнинг ҳуқуқ ва мажбуриятларига
бағишланган ЖПКнинг 66
-
моддасида ҳам гувоҳнинг суриштирувчи, терговчи,
прокурор ва суднинг чақирувига биноан ҳозир бўлиши агар узрсиз сабабга кўра
келмаган тақдирда ушбу Кодекснинг 261–
264-
моддаларида назарда тутилган
тартибда мажбурий равишда олиб келиниши мумкин. Иккала нормада
ҳам
терговга қадар текширувни амалга оширувчи мансабдор шахснинг мажбурий
келтириш билан боғлиқ ваколатлари келтирилмаган, шу сабабли ҳам амалиётда
терговга қадар текширув жараёнида жиноий таъқиб остига олинган шахс билан
кечиктириб бўлмас тергов ҳаракатлари ва бошқа процессуал ҳаракатларни
ўтказишда уларни ушбу тергов ҳаракатларига жалб этиш билан боғлиқ муаммолар
вужудга келмоқда.
Терговга қадар текширувда тортишувликни таъминлашга қаратилган
институтларни таҳлил қилиш мақсадида хориж тажрибасига ҳам назар солиш
лозим деб ҳисоблаймиз.
Италия Жиноят
-
процессуал
кодексида ҳам жиноят процессининг муҳим
принциплари баён этилган бўлиб,
96-
ва 368
-
моддаларига мувофиқ адвокатнинг
иштироки кенг тартибга солинган. Ушлаб турилган шахс дарҳол ҳимоячи ҳуқуқи
билан таъминланиши шарт. Қолаверса, судга қадар босқичда адвокатнинг
иштирокисиз ўтказилган тергов ҳаракатлари ноқонуний деб топилади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
251
АҚШда тортишувчанлик, тарафларнинг тенглиги шахс жиноят содир
қилишда
гумон қилиниб қўлга олинган вақтдан бошлаб бу принцип ишлашни
бошлайди шундан суд музокараси тугагунча бу принцип амалда бўлади. АҚШда бу
принцип фуқароларнинг конституциявий ҳуқуқи даражасида белгиланган. Шунга
кўра, АҚШ конституцияси бўйича фуқаролар қуйидаги ҳуқуқларга эга:
Конституция ҳимоясида бўлиш, бу ҳуқуқ асоссиз ушлаб турилмаслик, асоссиз
мулкдан маҳрум этилмаслик ва нимада айбланаётганлигини билишни ўз ичига
олади;
қонунда
белгиланган жазодан кўп жазоланмаслик, бу ҳуқуқ ўз таркибига
қийноқларга солинмаслик, шафқатсиз муомалада бўлмаслик каби муҳим
элементларни қамраб олади;
суд ва ҳукумат томонидан мазкур ҳуқуқларнинг ҳурмат қилиниши ва
кафолатланиши;
ўзига
-
ўзи қарши кўрсатма беришга мажбур эмаслиги ёки бунга мажбур
қилинмаслиги
;
суд жараёнида ҳимоячи
-
адвокатдан фойдаланиш ёки уни инкор қилиш;
давлат ва суд томонидан тарафларга тенг шароитлар яратиб берилиши ва
фуқароларга нисбатан дискриминация қилинмаслиги;
одил судлов фойдаланиш ҳуқуқлари белгиланган
[6].
Бунга қўшимча тариқасида АҚШда Миранда ҳуқуқлари ҳам мавжуд ва
жиноят процессида бу ҳуқуқ кафолатланиши керак. “Миранда қоидаси”га кўра,
жиноят содир этишда гумон қилинувчи шахсни сўроқ қилишдан олдин унга
процессуал ҳуқуқлари тушунтирилиши керак. Мазкур тартиб миллий
қонунчиликка ҳам 2023 йилда амалга оширилган конституциявий ислоҳотлар
орқали жорий этилди [7]. Миранда қоидаси ушлаб турилган шахсга “сукут сақлаш”
ҳуқуқини тушунтиришдан иборатдир.
Шуни айтиш керакки, “Миранда қоидаси”
бугунги кунда аксарият давлатлар
Конститутсияси ва қонунларида ҳамда инсон ҳуқуқларига оид халқаро ҳужжатларда
умумэътироф этилган норма сифатида белгиланган. Яна бир жиҳати шундаки,
“Миранда қоидаси”
турли давлатлар қонунчилигида турли хилда ўз ифодасини
топган. Ҳозирги кунда дунёнинг аксарият ривожланган ва ривожланаётган
мамлакатларида фуқароларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини чеклаш ёки
улардан маҳрум қилиш билан боғлиқ мажбурлов чораларини қўллашга санкция
бериш судлар ваколатида бўлиб, у узоқ тарихга эга Мисол тариқасида Англо
-
саксон
ҳуқуқ оиласининг муҳим институтларидан бири бўлган “Хабеас корпус акти”
ҳам
дастлаб миллий ҳуқуқда пайдо бўлиб, сўнгра халқаро даражада умумеътироф
этилган ҳужжат сифатида тан олинган инсон ҳуқуқларини суд орқали ҳимоя
қилишга оид жаҳон мамлакатлари қонунчилигининг фундаментал асосини ташкил
этиши билан бирга ушбу соҳа ривожи йўлида ўзига хос янги даврга асос солган.
“Хабеас корпус акти”
ўз номини судьянинг озодликдан маҳрум этилган
шахсни судга олиб келиш тўғрисидаги буйруғининг биринчи сўзларидан олинган
бўлиб, “
habeas corpus ad subjiciyendum
”, яъни (сен шахсни судга олиб келишга
мажбурсан), деган маънони англатади
[8]
. Бу тартибот XV асрлардаёқ пайдо
бўлган ва 1679 йил 26 майда Англия парламенти томонидан қонуний
расмийлаштирилган.
Ҳозирги
кунда ушбу ҳужжат дунёнинг ҳамма қисмларида, энг
аввало, англо
-
саксон ҳуқуқ тизимида
ва Лотин Америкаси мамлакатларида
эркинлик ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқининг конститутсиявий кафолати сифатида
кенг тарқалган.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
252
Шу маънода, “Хабеас корпус”
институти сингари “Миранда қоидаси”
ҳам
инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш йўлидаги курашлар тарихида ўзига
хос из
қолдирган, инсон ҳуқуқларига оид миллий жиноят
-
процессуал
қонунчилиги
ҳамда
умумеътироф этилган халқаро ҳуқуқ нормаларининг муҳим нормаларидан бири
ҳисобланади.
Демак, АҚШ қонунчилигига кўра, ҳар бир айбланувчига ҳимоя ҳуқуқи
кафолатланади, буни Миранда ҳуқуқларидан ҳам кўрдик, яъни “Сиз сукут сақлаш
ҳуқуқига эгасиз. Сиз айтганларнинг ҳаммаси судда ўзингизга қарши
фойдаланилиши мумкин. Сўроқ жараёнида адвокатингиз қатнашиши мумкин.
Агар адвокат хизматидан фойдаланиш имкониятига эга бўлмасангиз, Сиз адвокат
билан давлат томонидан таъминланасиз.
Ҳуқуқларингизни
тушундингизми?” [9]
.
Бундан
кўринадики
,
ҳимоя
билан
таъминлаш
жиноят
процессининг
ҳар
қандай
босқичида
тортишувликни
таъминлашда
кафолат
бўла
олади
.
Йигирманчи
асрдан
бери
Франция
жиноят
-
процессуал
кодексида
жиноят
процесси
адолатли
ва
тортишувчанлик
асосида
амалга
оширилиши
энг
долзарб
масалалардан
эканлигига
гувоҳ
бўлишимиз
мумкин
.
Франциянинг
жиноят
-
процессуал
ҳуқуқ
соҳасини
таққослаганда
бироз
бошқача
фарқларни
кўришимиз
мумкин
.
Судга
қадар
иш
юритиш
босқичига
келсак
,
фарқлар
асосан
босқичларнинг
номи
ва
кетма
-
кетлиги
билан
боғлиқ
.
Схематик
жиҳатдан
буни
қуйидагича
ифодалаш
мумкин: “жиноят
тўғрисида
маълумот
(
ариза
ва
хабарларни
рўйхатга
олиш
)
–
суриштирув
(
жиноят
ишини
қўзғатиш
)
–
дастлабки
тергов
(
жиноий
таъқиб
қилиш)”
[10].
Содир этилганлиги аниқ бўлмаган ҳолатларда дастлабки
суриштирув жараёнининг муҳим хусусияти жиноят процессига хос бўлган тезкор
-
қидирув фаолияти ва жиноят
-
процессуал
фаолияти ўртасида тафовут йўқлигидир.
Процессуал ҳаракатлар ва тезкор
-
қидирув тадбирларини амалга ошириш битта
мансабдор шахсга юклатилган. Францияда жиноят процесси биринчи босқичи
суриштирувнинг тугаши полиция томонидан ҳисобот тайёрлаш ва суриштирув
давомида тўпланган материалларни прокурорга топшириш билан якунланади. Шу
пайтдан бошлаб жиноят процессининг навбатдаги босқичи –
жиноий таъқиб
қилиш (тергов) босқичи бошланади
[11].
Бизнинг фикримизча, амалдаги
қонунчилигимизда ўз ифодасини топган суриштирув фаолияти Француз моделида
бўлгани каби асл фаолияти суриштирув билан шуғулланмайди. Бу эса жиноят
ҳақидаги ариза ва хабарлар билан бошқа бир терговга қадар текширув
органларининг вужудга келишига замин яратган.
Узоқ вақт давомида Германия Федератив Республикасининг жиноий иш
юритуви француз моделига мувофиқ кўрилган. Германиядаги жиноят
процессининг таркибида терговга қадар текширув мустақил аҳамиятга эга эмас.
Жиноят процессининг судга қадар иш юритишда биринчи ва аслида ягона босқичи
терговдир. Бундан хулоса қилиш мумкинки, жиноятлар тўғрисидаги хабар ҳам
полиция томонидан ўтказилган терговнинг бир қисми сифатида текширилади.
Ушбу фаолият устидан назоратни прокурор амалга оширади.
Шунингдек, суд терговчиси Германия жиноят процессида иштирок этади.
Унинг иштироки далилларни легаллаштириш ва ишда энг муҳим қарорларни
қабул қилиш билан боғлиқ.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
253
Бу кўп жиҳатдан, Германияда мавжуд бўлган жиноий процессуал далилларга
ёндашув билан изоҳланиши мумкин. Гап шундаки, “Германия жиноят процессида
одатда икки хил далил: қатъий ва эркин”
далилларга ажратиш қабул қилинади.
Қатъий далиллар сифатида процессуал тартиблар асосида расмийлаштирилган ва
олинган далиллар тушунилади. Ўз навбатида, эркин далиллар процессуал
тартибга риоя қилишни талаб қилмайди, далиллар иштирокчиларига когнитив
усулларни танлашда кенг эркинликни таъминлайди.
Шундай қилиб, терговга қадар
текширув босқичи сифатида полициянинг
билим фаолияти натижалари “соф шаклда” далил сифатида тан олиниши мумкин
эмас. Шу билан бирга, қонунда суд терговчисини жалб қилиш орқали уларни
қонунийлаштириш имконияти кўзда тутилган, у ҳимоя ва айблов иштирокида
тергов ҳаракатлари орқали полиция томонидан тўпланган маълумотларнинг
тўғрилигини ва белгиланган процессуал шаклда олинганлигини текширади.
Акс ҳолда, полиция ёки прокуратура томонидан олинган маълумотлар судда далил
сифатида ишлатилиши мумкин эмас. “Бундан ташқари, суд зарур эмаслиги,
номутаносиблиги ёки мақсадга мувофиқ эмаслиги сабабли полиция ёки
прокуратура органининг далилни кўриб чиқиш тўғрисидаги илтимосини
қондиришни рад эта олмайди” [12].
Шу билан бирга, жиноят
-
процессуал
доктринада ишнинг судгача
бўлган
босқичи
тортишувчанлик
принципи
асосида
амалга
оширилмаслиги
таъкидланади. Ушбу босқичда тергов судьясининг мавжудлигига қарамасдан, у
фақат прокурор илтимосномасига биноан иш тутиши сир эмас. Лекин Германия
жиноят процессида судгача бўлган босқичда прокурор ваколатлари кенг бўлиб,
айблов функциясини тўлиқ ўзи амалга оширади. Ҳимоячи билан терговни
юритаётган мансабдор шахс ўртасидаги тенглик ушбу тергов судьяси томонидан
таъминланади [13]
.
Жиноят процессининг тортишувчанлик принципи асосида амалга
оширилиши шахс ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш кафолати ҳисобланади.
Ҳимоя томон билан айблов томоннинг бир хил ҳуқуқларини таъминлаш
мақсадида суд холислик ва беғаразликни сақлаган ҳолда тарафлар процессуал
мажбуриятларини бажаришлари ва берилган ҳуқуқларини
амалга оширишлари
учун зарур шароитлар яратиб беради.
Француз ва герман ҳуқуқ тизимлари таҳлили шуни кўрсатадики, уларда
терговга қадар текширув институти мавжуд эмас. Жиноят ҳақида ариза ва хабар
юзасидан суриштирув ва жиноий таъқиб амалга оширилади. Ушбу босқичларда
мувозанатни сақлаш, тарафларга тенг имконият яратиш, тортишувлик
тамойилларини мустаҳкамлаш мақсадида тергов судьяси фаолият юритади.
Бундан ташқари барча иштирокчилар ўзларининг процессуал мақомига эга бўлиб,
барча ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга ошириш имкониятига эгадир.
ХУЛОСАЛАР
Мазкур тадқиқот терговга қадар текширув институтининг ҳуқуқий
асослари, халқаро тажриба ва миллий қонунчиликдаги долзарб муаммоларни
чуқур таҳлил қилишга бағишланган. Тадқиқот жараёнида амалий ва назарий
жиҳатдан
асосланган ҳолда терговга қадар текширув институтининг
самарадорлиги, унинг тортишув принципига мослиги ва инсон ҳуқуқларини
таъминлашдаги ўрни ҳар томонлама ўрганилди. Статистик маълумотлар таҳлили
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
254
шуни кўрсатдики, 2021
-
2023 йиллар давомида жиноят ҳақидаги
ариза ва
хабарларнинг камайиш тенденцияси кузатилган. Шу билан бирга, терговга қадар
текширув институтининг мавжудлиги ҳамон ҳуқуқшунослар, амалиётчилар ва
қонунчилик органлари ўртасида баҳс
-
мунозараларга сабаб бўлиб келмоқда.
Халқаро тажрибага мурожаат қилинганда, айрим давлатларда мазкур институтдан
воз кечилган бўлса
-
да, Ўзбекистонда уни сақлаб қолиш ва такомиллаштириш
зарурати илгари сурилмоқда. Тадқиқот давомида инсон ҳуқуқлари билан боғлиқ
халқаро стандартлар, хусусан, Mиранда қоидаси ҳамда тортишув принципининг
миллий ҳуқуқий тизимда акс этиши атрофлича ўрганилди. 2023 йилги
конституциявий ислоҳотлар доирасида ушбу меъёрларнинг миллий қонунчиликка
интеграция қилиниши ҳуқуқий таққослаш усули ёрдамида таҳлил қилинди.
Олинган натижалар шуни кўрсатадики, терговга қадар текширув институтини
самарали ислоҳ қилиш ва инсон ҳуқуқлари ҳамда тортишув принципини
мустаҳкамлаш учун ҳуқуқий механизмларни тубдан такомиллаштириш талаб
этилади. Айниқса, ушбу институтнинг процессуал жиҳатдан аниқ белгиланган
ҳуқуқий механизмлар орқали фаолият юритишини таъминлаш зарур. Шу сабабли
терговга қадар текширув институтининг ваколатлари ва чегараларини аниқ
белгилаш, унинг инсон ҳуқуқлари тамойилларига мослигини таъминлаш учун
қонунларга тегишли ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш лозим ҳамда ҳуқуқни
муҳофаза қилувчи органлар фаолиятини янада шаффофлаштириш ва процессуал
назоратни кучайтириш орқали терговга қадар текширув босқичининг
суиистеъмол қилинишининг олдини олиш мумкинлиги ҳақида хулосаларга
келинди. Тортишув принципининг амалда тўлиқ таъминланишини кафолатлаш
учун суд ҳокимиятининг мустаҳкамланиши ва прокуратура ҳамда адвокатура
институтларининг ваколатларини кучайтириш асосий масалалардан биридир.
Ушбу тавсиялар терговга қадар текширув институтининг қонунийлик,
шаффофлик ва адолат тамойилларига мослигини таъминлаш билан бирга,
Ўзбекистон суд
-
ҳуқуқ тизимини демократлаштириш йўлидаги муҳим қадам бўлиб
хизмат қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
https://tergov.uz (мурожаат қилинган вақт: 22.11.2023 йил);
2.
Ўзбекистон Республикаси “Суриштирув институти такомиллаштирилиши
муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига
ўзгартиш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида” // (Ўзбекистон Республикаси Қонун
ҳужжатлари маълумотлари миллий базаси) https://lex.uz/docs/3328284 Мурожаат
этилган сана 02.04.2023 йил);
3.
Rashidov B. N. Tergovga qadar tekshiruv: Maʼruzalar kursi / Masʼul muharrir
yuridik fanlar doktori, professor M.A.Rajabova.
–
T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV
Akademiyasi, 2018.
–
61 b.
4.
Худайбергенов Б.К. Возбуждение уголовного дела как уголовно
-
процессуальный институт. Диссертация на соискание научной степени доктора
философии по юридическим наукам . г.Ташкент 2022 г. С. 22
;
5.
Хидоятов, Б., Худайбергенов, Б. и Шахи, С. 2022. Оптимизация
первоначальной стадии уголовного судопроизводства. Общество и инновации. 3, 1/S
(фев. 2022), 70–
77. DOI:https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss1/S-pp70-77.;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
6
№
2 (2025) / ISSN 2181-1415
255
6.
Simonson J. The place of “the people” in criminal procedure //Columbia Law
Review.
–
2019.
–
T. 119.
–
№.
1.
–
S. 249-308.
7.
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси
–
https://lex.uz/docs/6445145;
8.
Wood D. P. The Enduring Challenges for Habeas Corpus //Notre Dame L. Rev.
–
2019.
–
T. 95.
–
S. 1809.
9.
Ainsworth J. Miranda Rights: Curtailing coercion in police interrogation: the
failed promise of Miranda v. Arizona //The Routledge handbook of forensic linguistics.
–
Routledge, 2020.
–
С
. 95-111.
10.
Гуценко К.Ф., Головко
Л.В., Филимонов Б.А. Уголовный процесс западных
государств // под ред. К.Ф. Гуценко. –
М.:, 2002. С. 325
;
11.
Лизунов А.С. Доследственная проверка
как часть досудебного
производства: автореф. дис. … канд. юрид. наук. Н. Новгород, 2017. С 88.
12.
Стойко Н.Г. Уголовный процесс западных государств и России:
сравнительное теоретико
-
правовое исследование англо
-
американской и романо
-
германской правовых систем: Монография. СПб., 2006. С. 171.
13.
Ingraham B. L. Political crime in Europe: A comparative study of France,
Germany, and England.
–
Univ of California Press, 2023.
