Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Issues of ensuring human rights in the process of
international cooperation in the fight against crime
Dilshod SATTOROV
1
Customs Institute of the State Customs Committee of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 15 March 2022
Available online
25 April 2022
The article analyzes the legal nature of the main
international treaties regulating the fight against crime, and the
specifics of their consolidation in regional international treaties.
Moreover, the article analyzes the directions and features of
international cooperation in the fight against crime and focuses
on human rights. The author widely highlighted to implement
the mechanism of international cooperation in combating
crime, the interrelated aspects of the directions of international
cooperation from a humanitarian point of view and in this
regard, it is given the opinions of various legal scholars.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss2-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
international cooperation,
fight against crime,
crime,
extradition,
arrest,
mutual legal assistance,
international treaty.
Жиноятчиликка қарши кураш бўйича халқаро
ҳамкорликни
амалга ошириш жараёнида инсон
ҳуқуқларини таъминлаш масалалари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
халқаро ҳамкорлик,
жиноятчиликка қарши
кураш,
жиноятчилик,
экстрадиция,
ҳибсга
олиш,
ўзаро ҳуқуқий ёрдам,
халқаро шартнома.
Мақолада жиноятчиликка қарши кураш масалаларини
тартибга солувчи асосий халқаро шартномаларнинг
ҳуқуқий табиати ва минтақавий халқаро шартномаларда
мустаҳкамланишининг ўзига хос жиҳатлари таҳлил
қилинган. Мақолада жиноятчиликка қарши кураш бўйича
халқаро ҳамкорлик механизмининг йўналишлари ва
хусусиятлари таҳлил қилар экан, асосий эътиборни инсон
ҳуқуқларига қаратади. Муаллиф томонидан жиноятчи
-
ликка қарши кураш бўйича халқаро ҳамкорлик механизми
амалга оширишда инсонпарварлик нуқтаи назаридан
халқаро ҳамкорлик йўналишларининг бир
-
бирига боғлиқ
жиҳатлари кенг ёритилган бўлиб, бу борада турли ҳуқуқ
-
шунос олимларнинг фикр ва мулоҳазалари келтирган.
1
Head of the Department
“
General Legal Disciplines
”
of the Customs Institute of the State Customs Committee of the
Republic of Uzbekistan, PhD in Law, Associate Professor. E-mail: 8447@mail.ru.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
77
Вопросы обеспечения прав человека в процессе
международного
сотрудничества
в
борьбе
с
преступностью
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
международное
сотрудничество,
борьба с преступностью,
преступление,
экстрадиция,
арест,
взаимная правовая помощ,
международный договор.
В статье анализируется правовая природа основных
международных договоров, регулирующих борьбу с
преступностью, и особенности их закрепления в
региональных международных договорах. В статье
анализируются
направления
и
особенности
международного сотрудничества в борьбе с преступностью
и основное внимание уделяется правам человека. При
реализации
автором
механизма
международного
сотрудничества по борьбе с преступностью широко
освещены
взаимосвязанные
аспекты
направлений
международного сотрудничества с гуманитарной точки
зрения, и в этой связи были приведены мнения различных
ученых
-
юристов.
Ўзбекистон Республикаси мустақиллик йилларида қатор халқаро конвен
-
циялар, шартномалар ва хужжатларга қўшилиб, уларнинг фаол иштирокчисига
айланди. Мазкур халқаро ҳуқуқий ҳужжатларнинг қонунчилигимизда татбиқ
қилиниши, қонунларимизни уларга уйғунлигини янгича баҳолаш заруратини
туғдиради. Миллий қонунчилик ва тегишли тартиб
-
қоидаларни халқаро стандарт
-
ларга мослаштиришни, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари фаолиятини, айниқса,
жиноят содир қилган шахсларни ва процесснинг бошқа субъектларини ҳуқуқий ва
қонуний
манфаатларини ҳимоя қилинишига доир қонунчиликни такомиллаш
-
тиришни талаб қилади.
Сўнгги йилларда жиноятчилик соҳасида рўй берган миқдор ва сифат ўзга
-
ришлари, хусусан, жиноятчиликнинг трансчегаравий хусусият касб этиб
бораётганлиги бу борада жиноятчиликка қарши кураш бўйича давлатларо халқаро
ҳамкорликни янада чуқурлаштиришни тақозо этмоқда [1. Б. 80–
81].
XX асрнинг иккинчи ярмида қабул қилинган Конституцияларда давлат
-
ларнинг ташқи сиёсий фаолиятини тартибга солишнинг кенгайиши яққол намоён
бўлди. Бу, энг аввало, ташқи сиёсатнинг айрим принципларини расмий эълон
қилиш, уруш эълон қилиш ва халқаро шартномалар тузиш билан боғлиқ
масалаларни тартибга солиш, халқаро ва ички ҳуқуқнинг ўзаро муносабатлари,
давлат органларининг халқаро шартномаларни тузиш, ратификация ва денон
-
сация қилиш
бўйича ваколатларини белгилаш, инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш
соҳасидаги ҳамкорлик –
фуқаролик, инсоннинг ҳуқуқ ва эркинликлари, экстра
-
диция ва бошпана ҳуқуқи, давлатлараро иқтисодий ва ҳарбий
-
сиёсий интеграция
масалаларини тартибга солишда кўринади[2. Б.
68].
Юқорида келтирилган масалалар ичида бугунги кунда долзарб бўлиб
келаётган ва ечими кутилаётган муаммолардан бири жиноятчиликка қарши
кураш бўйича халқаро ҳамкорликни амалга ошириш жараёнида давлатлар
томонидан инсон ҳуқуқларини таъминланишидир.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
78
Бундан ташқари, инсон мансуб бўлган мамлакат ёки ҳудуднинг сиёсий,
ҳуқуқий
ёки халқаро мақомидан, ушбу ҳудуд мустақилми, васийми, ўзини ўзи
идора қиладими ёки бошқа тарзда чекланганлигидан қатъи назар, бирор бир
айирмачилик холатига дуч келмаслиги керак. Бу шуни кўрсатадики, шахс юқорида
кўрсатилган асосларига кўра жазоланиш эҳтимоли бўлса, уни бир давлат иккинчи
давлатга ушлаб беришни рад қилади.
Халқаро ва миллий ҳуқуқ нормаларини қамраб олувчи ҳамда бевосита инсон
ҳуқуқ
ва эркинликларига таъсир этувчи ҳуқуқий
институт сифатида экстради
-
циянинг ҳуқуқий табиати уни тартибга солувчи миллий ва халқаро ҳуқуқ
нормалари ўзаро муносабатига оид муаммолар ечимининг мураккаблиги билан
изоҳланади. Хусусан, гарчи Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонун
-
ларида халқаро ҳуқуқ нормаларининг устуворлиги эътироф этилган бўлса
-
да, бу
умумий тусдаги қоида бўлиб, унинг устида назарий
-
ҳуқуқий жиҳатдан бош
қотирилганда
айрим муаммолар келиб чиқади:
–
экстрадицияга оид халқаро
-
ҳуқуқий нормаларни Ўзбекистон Республикаси
ҳуқуқий тизимига жорий этиш механизмини белгилаш;
–
давлат ҳуқуқий тизимида амал қилувчи ҳуқуқий нормалар иерархияси
хусусидаги масалани ечиш.
Таъкидлаш лозимки, экстрадиция институти юридик адабиётларда кенг
доирада таҳлил этилган давлатлар ҳамкорлигининг умумий принциплари
(хусусан, куч ишлатмаслик ёки куч ишлатиш билан таҳдид қилмаслик, давлатнинг
ҳудудий
яхлитлиги, давлат чегараларининг бузилмаслиги, халқаро низоларнинг
тинч йўл билан ҳал этилиши, давлатлар ҳамкорлиги, давлатларнинг суверен
тенглиги, бошқа давлатларнинг ички ишларига аралашмаслик, инсон ҳуқуқ ва
эркинликларини ҳурмат қилиш, миллатларнинг тенг ҳуқуқлилиги, халқаро
мажбуриятларни виждонан бажариш ва ҳ.к.) билан бир қаторда айнан экстра
-
дицияга оид халқаро шартномалар ва миллий қонунчиликдаги
ўзига хос раҳбарий
принципларга ҳам асосланади. Жиноятчини ушлаб беришни рад этиш асослари
ҳам
экстрадициянинг принциплари билан чамбарчас боғлиқ. Зеро, экстрадицияга
оид у ёки бу принципларга риоя этмаслик жиноят содир этишда айбланаётган ва
талаб қилинаётган шахсни ушлаб беришни амалга ошириш имконига барҳам
бериши мумкин.
Сўнгги вақтларда ушлаб беришни инсонпарварлик нуқтаи назаридан рад
этиш ҳам назарда тутилмоқда. Жумладан, жиноятчининг қарилиги ёки жиддий
касалга дучор бўлганлиги сабабли ушлаб бериш
рад этилиши мумкин [3. Б.
1
–
55].
Экстрадиция институтининг ўзига хос хусусияти шундаки, унда давлат башарти
ушлаб бериладиган шахс уни сўраётган давлатда инсон ҳуқуқлари борасидаги
халқаро ҳуқуқ нормаларига зид бўлган муомала ва жазо турларига гирифтор
этилиши мумкин, деб ҳисоблаш учун асослари мавжуд бўлса, жиноятчини ушлаб
беришни рад этиши мумкин [4. Б. 29]. Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа Суди ҳам ўз
қарорларидан
бирида қийноқ ва ғайриинсоний муомала ёки жазо турларини
қўллаш, шунингдек одил суд муҳокамасига бўлган кафолатнинг мавжуд эмаслиги
ушлаб беришни рад этиш учун асос бўлиб хизмат қилиши мумкинлигини қайд
этган [5. Б. 206].
Қидирувдаги
жиноятчиларни экстрадиция қилиш учун таъсир кўрсатувчи
омиллардан яна бири бўлиб, уларнинг ушлаб берилишини сўраётган давлат
қонунчилигига биноан ўлим жазосига маҳкум қилиниши хисобланади [6. Б.
783
–
808].
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
79
Маълумки, ҳозирги замон халқаро ҳуқуқида ўлим жазоси кўпгина
эътирозлар ва мушоҳадаларга сабаб бўлувчи муаммо сифатида тан олинган. Ўлим
жазосини давлатнинг жиноятчиликка қарши курашдаги сиёсати сифатида
муҳокама қилиб қолинмасдан, балки фундаментал ҳуқуқларга бевосита боғлик
яшаш ҳуқуқи каби ҳуқуқларни таъминлаш борасида ўлим жазоси анча вақтдан
бери бирор бир давлатнинг ички масаласи сифатида эмас, балки халқаро
ҳамжамиятнинг алоҳида эътиборидаги масала сифатида намоён бўлмоқда [7].
Ўлим жазоси қўлланиши хавфи мавжуд бўлганида, экстрадиция қилишни
рад этиш учун БМТ нинг Ушлаб бериш тўғрисидаги намунавий шартномаси асос
бўлиши мумкин [8].
Инсон ҳуқуқлари умумжаҳон декларациясининг 3
-
моддасида кўрсатилиб
ўтилишича, ҳар бир инсон яшаш, эркин бўлиш ва шахсий дахлсизлик ҳуқуқларига
эгадир. Демак, шахс жиноий қилмишидан қатъий назар ўлимга маҳкум қилиниши
мумкин эмас, бу эса унинг табиий ҳуқуқини ҳимояси ҳисобланади.
Шунингдек, талаб қилаётган давлат жиноят қонунчилигида мазкур қилмиш
учун ўлим жазоси кўзда тутилган бўлса ҳам шахснинг экстрадиция қилинмаслиги
тўғрисидаги қоида бугунги кунда жаҳон ҳамжамияти томонидан тан олинмоқда.
Хусусан, ҳозирда дунёда 23 та
мамлакатда (Афғонистон (5), Бангладеш (6),
Беларусь (2+), Бахрейн (3), Вьетнам (+), Миср (35+), Иордания (15), Ироқ (125+),
Эрон (507+), Яман (2+), Хитой (+), Қувейт (7), Малайзия (4+), БАА (1), Покистон
(60+), Фаластин (давлат) (6: Ғазодаги ХАМАС маъмурияти), Саудия Арабистони
(146), Шимолий Корея (+), Сингапур (8), Сомали (24: Пунтленд (12), Сомали
федерал ҳукумати (12)), АҚШ (23), Жанубий Судан (4), Япония (4)) [9] ўлим жазоси
тайинланган бўлиб, ўз навбатида, мазкур давлатлар билан экстрадиция бўйича
муносабатларга киришилганда, талаб қилинаётган шахс содир этишда
айбланаётган қилмиши учун ўлим жазоси тайинланиши мумкинлиги асоси билан
экстрадиция қилиш рад этилиши мумкин.
Республикамизда эса 2008 йил 1 январдан бошлаб ўлим жазосининг бекор
қилиниши
муносабати билан ушбу масала ўз ечимини топди [10]. “Эндиликда
мамлакатимизда ўлим жазоси умрбод озодликдан маҳрум қилиш жазоси билан
алмаштирилди ва у фақат икки турдаги жиноят, яъни жавобгарликни оғирлаш
-
тирувчи ҳолатларда қасддан одам ўлдириш (ЎзР ЖК 97
-
модда иккинчи қисми) ва
терроризм (ЎзР ЖК 155
-
модда учинчи қисми) учун тайинланадиган бўлди.
Шундай қилиб, ўлим жазосига маҳкум этилган шахсни экстрадиция
қилиниши, фақатгина ушбу турдаги жазо қўлланилмаслиги тўғрисидаги кафолат
олинганидан сўнг мумкинлиги миллий қонунчиликда ҳам халқаро шартнома
-
лардагидек кўзда тутилган. Масалан, Европа инсон ҳуқуқлари суди Туркиядаги
Маматқулов ва Абдурасуловларнинг ишлари бўйича Ўзбекистон Туркияга
юқоридаги шахсларнинг мулки мусодара этилмаслиги ва улар турли қийноқларга
солинмаслиги ва ўлим жазосига махкум этилмаслиги тўғрисидаги кафолатни
берганидан сўнг топширилганликларига эътибор қаратган [11].
Қийноққа
солиниши, ғайриинсоний ёки шафқатсиз муносабат ёки жазо
турлари қўлланиши мумкин бўлган қочоқ айбланувчини давлатга қайтариш
миллий қонунчилик актларига халқаро фундаментал характердаги инсон ҳуқуқ
-
лари тўғрисидаги шартнома кабиларга зид бўлади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
80
Бундай ҳолатларда ҳеч қайси тараққий этган давлат шахсни ушлаб бериш
жараёни натижасида шахс қийноққа солиниши ёки таъқиқланган муомала қилиш
хавфи остида қолиши мумкинлигига рози бўла олмайди. Шунинг учун экстра
-
диция амалиётида экстрадиция қилинаётган шахсларнинг топширилаётган
давлатда қийноққа солиниши хавфи мавжудлиги тўғрисидаги арзлари барча
ҳолатларда
юқори синчковлик
билан ўрганиб чиқилишини талаб этади.
Жиноий ҳаракатларни содир этишда айбланаётган шахснинг ҳар қандай
жиноий айблови бўйича тергов жараёнини одилона ва ошкора ҳамда оқилона
муддатда кўриб чиқилиши ҳуқуқи шахсларнинг юридик ҳимояси тизимида асосий
ўринни
эгаллайди. Шу аснода процессуал ҳимоя воситаларининг асосли элементи
бўлиб, айбланаётган шахснинг ўзини бевосита ўзи танлаган ҳимоячи орқали
ҳимоя
қилиши хисобланади.
Халқаро ҳуқуқда инсон ҳуқуқлари одил судлов орқали ҳимояланиш
ҳуқуқини
самарали таъминланишига алоҳида эътибор қаратмокда, бу эса ўз
вақтида айбланувчининг манфаатларини унга қарши олиб борилаётган жараёнда
талаб даражасида тақдим қилинишида намоён бўлади [12. Б. 81–
117].
Масалан, агар суд қарори сўраётган давлатда in absentia (шахснинг
иштирокисиз) шароитида чиқарилиб, судланган шахс ўз ҳимояси учун етарли
имкониятларга эга бўлмаган ва унинг иштирокида ишни қайта кўриш имкони
бўлмаган ёки бўлмайдиган бўлса [8]; шунга ўхшаш ҳолат Декларациянинг
10-
моддасида ҳам белгиланган: ҳар бир инсон ўз ҳуқуқ
ва бурчларини белгилаш ва
унга қўйилган жиноий айбнинг қанчалик даражада асосли эканлигини аниқлаши
учун тўлиқ тенглик асосида унинг иши ошкора ва адолат талабларига риоя
қилинган
ҳолда мустақил ва холис суд томонидан кўриб чиқилиши ҳуқуқига эга.
Шундай килиб, сўраётган давлат қонунчилигида ишни тегишли процессуал
кафолатлар билан қайта кўриб чиқиш имконияти мавжуд бўлмаса, шахсни унинг
иштирокисиз чиқарилган ҳукм ижросини таъминлаш мақсадида экстрадиция
қилишни
рад этиш мумкин.
Боз устига, экстрадиция жараёнида суд ролининг кучайтирилиши инсон
ҳуқуқ ва эркинликларининг муносиб муҳофаза этилишини таъминлайди. Бугунги
кунда судлар фақатгина ушлаб бериш тўғрисидаги қарорнинг қонунийлиги ва
асослигини текшириш ваколатигагина эга бўлиб, бу уларни суд муҳокамаси
жараёнида шахснинг айбдорлиги масаласини муҳокама қилишини чеклайди.
Дарҳақиқат, экстрадицияни амалга ошириш жараёнда суд назоратини
таъсис этиш экстрадиция қилинаётган шахс ҳуқуқларининг қўшимча кафолати
бўлиб хизмат қилар эди. Бизнинг назаримизда, суднинг экстрадиция тўғрисидаги
иш бўйича тугал қарор чиқариш ҳамда бундай қарорнинг ҳуқуқни муҳофаза
қилиш
органлари учун мажбурий бўлиши тўғрисидаги ҳолатни миллий қонун
-
чиликка сингдириш зарур (бу ҳақдаги аниқ таклифларимиз юқоридаги боблари
-
мизда қайд этилган).
Экстрадиция жиноят содир этган шахсни у ҳудудида бўлган давлат томони
-
дан унинг жинояти туфайли жабр кўрган ёхуд у фуқароси бўлган давлатга уни
жиноий жавобгарликка тортиш ёки ҳукм ижросини таъминлаш учун топши
-
ришнинг ягона қонуний тартиби сифатида тан олиниши ҳамда уни депортация ва
шу каби чиқариб юборишга оид институтлар билан чалкаштирмаслик жоиз.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
81
Бугунги кунда жиноятчиликнинг кескин ривожланаётганлигини инобатга
олган ҳолда экстрадицияни давлатлараро доимий ҳамкорлик жараёнининг ажрал
-
мас қисмига ажралишини таъминлаш ҳамда унинг нафақат оғир ва ўта оғир
жиноятлар, балки унча оғир бўлмаган бошқа тоифа жиноятлар учун ҳам қўллашни
мустаҳкамлаш мақсадга мувофиқ.
Зеро, жиноятчилик, хусусан трансмиллий жиноятчилик билан самарали
кураш олиб боришда, шунингдек, унинг олдини олишда халқаро ҳамкорликни
узлуксиз ривожлантириш зарур. Бу, айниқса, борган сайин кўпроқ шахслар жиноят
содир этишгач, жазодан қутилиш, айрим ҳолларда эса, жиноий фаолиятни давом
эттириш мақсадида бошқа давлат ҳудудида паноҳ топишга ҳаракат қилаётган
-
ликлари туфайли янада долзарб аҳамият касб этади. Экстрадицияга оид муноса
-
батларни кенгайтириш ва ривожлантириш давлатларнинг жиноятчиликка қарши
амалга ошираётган чораларининг таъсирчанлигини таъминлашга хизмат қилади.
Ушбу соҳадаги давлатлараро ҳамкорликни ривожлантиришда ўзаро тажриба
алмашиш ҳам муҳим аҳамият касб этиши мумкин.
Халқаро ва миллий ҳуқуқ нормаларини қамраб олувчи ҳамда бевосита инсон
ҳуқуқ
ва эркинликларига таъсир этувчи ҳуқуқий институт сифатида экстрадиция
-
нинг ҳуқуқий табиати уни тартибга солувчи миллий ва халқаро ҳуқуқ нормалари
ўзаро муносабатига оид муаммолар ечимининг мураккаблиги билан изоҳланади.
Хусусан, гарчи Ўзбекистон Республикаси Конституцияси ва қонунларида халқаро
ҳуқуқ
нормаларининг устуворлиги эътироф этилган бўлса
-
да, бу умумий тусдаги
қоида бўлиб, унинг устида назарий
-
ҳуқуқий жиҳатдан бош қотирилганда айрим
муаммолар келиб чиқади:
–
экстрадицияга оид халқаро
-
ҳуқуқий нормаларни Ўзбекистон Республикаси
ҳуқуқий тизимига жорий этиш механизмини белгилаш;
–
давлат ҳуқуқий тизимида амал қилувчи ҳуқуқий нормалар иерархияси
хусусидаги масалани ечиш.
Бугунги кунга қадар Ўзбекистон ҳуқуқий доктринасида жиноят ишлари
бўйича ўзаро ҳуқуқий ёрдам кўрсатиш бўйича асосан икки томонлама шартнома
-
лар тузиш тенденцияси ривожланаётганлиги кузатилади. Ўзбекистон Республика
-
сида қонун чиқарувчи ушбу ёндашувни ҳар бир мамлакатнинг ички ҳуқуқ
тизимини муфассалроқ инобатга олиш орқали давлатлараро ҳамкорликни янада
чуқурлаштириш нуқтаи назаридан маъқуллайди.
Ҳолбуки, бундай ёндашув экстрадиция қонунчилиги ривожланишининг
ҳозирги тенденциясига –
жиноятчиларни ушлаб беришга оид ҳуқуқ нормаларини
унификациялаш амалиётига мос келмайди. Шу жиҳатдан олиб қараганда,
давлатларнинг жиноятчиликка қарши курашини янада самарали мувофиқ
-
лаштиришда кўпчилик давлатлар томонидан ратификация қилиниши кўзда
тутилган кўп томонлама конвенциялар қабул қилиш мақсадга мувофиқ. Кўп
томонлама конвенциялар –
давлатларнинг экстрадиция масаласи бўйича ўзаро
ҳамкорлигининг
янада такомиллашган шакли ҳисобланади. Кўп томонлама
конвенциялар қабул қилиш нафақат уни имзолаган давлатларнинг экстрадицияга
оид қонунчилигининг унификациялашувига, балки, том маънода, яхлит ҳолда
ушбу давлатларнинг жиноят ва жиноят
-
процессуал қонунчилигининг бир хилла
-
шувига ҳам олиб келади.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
82
Экстрадиция институтининг ривожланишини таҳлил қилиш инсон ҳуқуқ ва
эркинликларини муҳофаза қилиш нуқтаи назардан унинг қатор асосий йўналиш
-
ларини ажратиш имконини беради: экстрадиция тўғрисидаги келишувларда
инсон ҳуқуқларига риоя этишни таъминлаш, уларнинг инсон ҳуқуқларига оид
халқаро ҳуқуқ нормаларига мослигини таъминлаш; экстрадиция тўғрисидаги
келишувларда ва уни қўллаш амалиётида БМТ томонидан тавсия этилган
маҳкумлар билан мулоқотда бўлишнинг қоидаларига қатъий амал қилиш
;
маҳкумлар қийноққа солинадиган, уларга нисбатан ғайриинсоний жазо ва
муомала турлари қўлланиладиган, ирқий, диний ва бошқа асосларда чеклашга йўл
қўйиладиган
давлатларга экстрадиция қилишдан четлашиш; инсонпарварлик
принципига (шу жумладан, маҳкумларга нисбатан ҳам) амал қиладиган давлат
-
ларга экстрадиция қилишни рағбатлантириш каби масалаларни таҳлил қилиш
бугунги куннинг долзарб мавзуларидан биридир. Хусусан, бу борада экстра
-
дицияни амалга ошириш устидан суд назоратини кучайтириш лозим. Экстрадиция
масалалари бўйича айнан суд қарори ҳал қилувчи аҳамиятга эга бўлиши даркор.
Зеро, аксарият хорижий мамлакатлар қонунчилиги ва амалиёти ҳам айнан шундан
далолат беради. Бу, ўз навбатида, ушбу соҳада ўзаро ҳамкорликни чуқурлаш
-
тиришга имкон яратади; боз устига,
инсон ҳуқуқ ва эркинликларининг муносиб
муҳофаза этилишини таъминлайди.
Юқоридаги фикримизни давом этар эканмиз, жиноятчиликка қарши кураш
бўйича халқаро ҳамкорлик механизми ривожланиши жараёнида шахс ҳуқуқлари
-
нинг босқичма
-
босқич мустаҳкамланиши намоён бўлса
-
да, инсон ҳуқуқларини
ҳимоя қилувчи ва уларни таъминлашнинг институционал механизмини белгилаб
берувчи халқаро стандартларни келтириб чиқарган фундаментал ҳужжатларнинг
қабул
қилиниши кўриб чиқилаётган ҳуқуқий институтнинг таркибига бевосита
таъсири шубхасиздир [13].
Мазкур соҳада инсон ҳуқуқларини таъминлаш, авваломбор, ушбу жараёнга
боғлиқ бўлган ваколатли орган ходимлари, бевосита ушбу соҳа билан шуғул
-
ланадиган шахсларнинг ҳуқуқий онги ва маданиятини юксалтириш ва бу соҳада
бевосита инсон ҳуқуқлари маданиятини шакллантириш орқали таъминлаш
мумкин. Шахс онгида инсонга нисбатан ҳурмат, уни қадрлаш каби хислатлар
бевосита унга бўлган ҳуқуқий маданиятини ривожлантириш орқали шакллан
-
тирилади. Ўз навбатида, қабул қилинаётган қонунлар, имзоланаётган халқаро
шартномалар ва бошқа шу каби ҳужжатларни самарадорлигини оширишга катта
ҳисса
қўшади. Инсон ҳуқуқларини таъминлаш борасидаги қатор халқаро ва
миллий қонунчилик ҳужжатларини бир хилда ижро этиш механизмини яратиш
бевосита мамлакатимизнинг бугунги кундаги долзарб масалаларидан биридир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Ф.
Сагдуллаев.
Трансмиллий
жиноятчилик
(жиноят
-
ҳуқуқий
ва
криминологик таҳлил). Илмий рисола. –
Т.: ТДЮИ, 2010. –
Б. 80–
81.
2.
И.
Лукашук, А.
Саидов. Ҳозирги замон халқаро ҳуқуқи назарияси асослари.
–
Т.: Адолат, 2006. –
Б. 68.
3.
Manual on the Model treaty on extradition // International review of criminal
policy.
–
New York, 1995.
–
№45
-46.
–
PP. 1
–
55.
4.
Лукашук
И.И., Наумов
А.В. Международное уголовное право. Выдача
обвиняемых и осужденных в международном уголовном праве. Учебник. –
М.,
1998.
–
С.
29.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
3
№
2 (2022) / ISSN 2181-1415
83
5.
Энтин
М.Л. Международные гарантии прав человека: опыт Совета Европы.
–
М.: МНИМП, 1997. –
С. 206.
6.
Clark A.
–
Terrorism, Extradition and the Death Penalty // Will. Mitc. L.
Rev.2003. Vol.29.No 3.
–
P. 783
–
808
7.
Мезяев
А.Б. Смертная казнь и прогрессивное развитие современного
международного права // ЮМ. 2003.
–
№4
.
8.
Типовой договор о выдаче –
принят резолюцией Генеральной Ассамблеи
ООН. 14 декабрь 1990 г. (4 ст.)
.
9.
«Прозрачности
и
смертной
казни», Генеральный
секретарь
ООН
,
10
октября
2017
г
., https :// news. un. org/ ru/ story/2017/10/1312441.
10.
Ўзбекистон
Республикасининг
2007
йил
11
июлдаги
“Ўлим
жазоси
бекор
қилиниши
муносабати
билан
Ўзбекистон
Республикасининг
айрим
қонун
ҳужжатларига
ўзгартиш
ва
қўшимчалар
киритиш
тўғрисида” қонуни
//
Ўзбекистон
Республикаси
Олий
Мажлиси
палаталарининг
Ахборотномаси
,
2007
йил
, 6-
сон
, 248-
модда
.
11.
Case of Mamatkulov and Abdurasulovic v. Turkey in http://www.echr.coe.int>.
12.
Trechsel S.
–
Human Rights in Criminal Proceeding. Oxford, 2005.
–
PP. 81
–
117.
13.
Н.А.
Сафаров. Экстрадиция в международном уголовном праве: проблемы
теории и практики. –
Москва / Волтер Клувер 2005
.
