SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
95
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA MAISHIY LEKSIK SO‘ZLARNING
O‘RGANILISHI: LINGVISTIK TAHLIL VA OLIMLAR FIKRI
Xoliqova Shaxlo O’ktamovna
Mustaqil izlanuvchi
TTYeSI
https://doi.org/10.5281/zenodo.15672565
Har bir tilda maishiy leksika – bu kundalik hayotda foydalaniladigan so‘zlar
majmuasidir. U insonning turmush tarzi, madaniyati va fikrlash tarziga bevosita
bog‘liq. Maishiy so‘zlar lug‘at tarkibining faol qatlami hisoblanib, til o‘rganishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Bu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida maishiy
leksik so‘zlarning o‘rganilishi, ularning o‘xshash va farqli jihatlari, shu sohada
tadqiqot olib borgan olimlar fikri asosida tahlil qilinadi.
Maishiy leksika haqida umumiy tushuncha
Maishiy leksikaga insonning shaxsiy va ijtimoiy hayotida qo‘llaniladigan
so‘zlar kiradi: uy-ro‘zg‘or buyumlari, ovqat, kiyim-kechak, transport, oila,
turmush tarzi va h.k. Bu so‘zlar milliy madaniyatni anglash va tilni samarali
o‘rganishda muhim ahamiyatga ega. Maishiy leksika faol leksik qatlamga kiradi,
chunki ular har kuni ishlatiladigan so‘zlardir.
Misollar
O‘zbek tilida: choynak, kostyum, dasturxon, boshmoq, qovurdoq, tog’ora,
sovun, gilam, eshik, to‘shak.
Ingliz tilida: kettle, suit, tablecloth, slippers, fried meat, basin, soap, carpet,
door, bed.
Olimlar fikri va manbalari
1. Tilshunos olim A. Abdurahmonov ("O‘zbek tili leksikologiyasi", 2006)
fikriga ko’ra: "Maishiy so‘zlar milliy mentalitetni, xalqning turmush tarzini va
an’analarini aks ettiradi. Ular orqali til foydalanuvchisining dunyoqarashi
namoyon bo‘ladi."
2. Tilshunos N. Amirova ("O‘zbek va ingliz tillarida maishiy leksikaning
tarkibiy xususiyatlari", 2012) da ta’kidlaydi: "Ikki tildagi maishiy leksika faol
lug‘at tarkibida bo‘lib, ularni o‘rganishda ularning semantik va stillik farqlari
aniq ko‘rinadi."
3. S. G. Ter-Minasova esa ("Yazyk i kultura", 2000) kitobida yozadi:
"Kundalik leksika — til o‘rganuvchilar uchun dastlabki va eng muhim lug‘at
qatlamidir. Chunki u faol muloqotda eng ko‘p ishlatiladigan so‘zlardan iborat."
4. Tilshunos B. Xoshimov fikriga ko’ra ("O‘zbek tilida maishiy so‘zlarning
semantik xususiyatlari", 2018): "O‘zbek tilida maishiy so‘zlar orqali xalqning
mehmondo‘stligi, oilaviy munosabatlari va milliy urf-odatlari ifodalanadi."
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
96
5. Yana boshqa bir ingliz tilshunosi David Crystal ("The Stories of English",
2005) kitobida yozadi: "Everyday vocabulary reflects not only what people do,
but also how they think and interact. Household words are key to unlocking the
social structure embedded in language."
Maishiy leksik so‘zlarning o‘xshash va farqli jihatlarida quyidagilarga e’tibor
qaratish lozim:
- Har ikki tilda ham uy-ro‘zg‘or, ovqat, kiyim-kechakka oid so‘zlar mavjud;
- Farqlar madaniy muhit va turmush tarziga bog‘liq. Masalan, 'chay' atamasi
o‘zbeklarda markaziy o‘rinda bo‘lsa, inglizlarda 'tea' madaniy element sifatida
alohida namoyon bo‘ladi;
- Stilistikada ham farq bor: o‘zbek tilida bazi so‘zlar ko‘proq og‘zaki tarzda
(masalan, qovurdoq), ingliz tilida esa ayrimlari rasmiy nutqda ham ishlatiladi
(mashed potatoes).
Maishiy leksika tilni faol muloqot uchun eng zarur qatlamidir. Uni
o‘rganish:
1. Madaniyatni chuqurroq anglashga yordam beradi;
2. Til o‘rganuvchi uchun real hayotiy vaziyatlarda so‘zlash imkonini
yaratadi;
3.Madaniyatlararo muloqotni osonlashtiradi;
4. Til o‘rgatishda zamonaviy metodikadagi ro‘yxatlar (frequency lists)
orqali tanlangan so‘zlar aksariyat maishiy leksikadan iborat;
5. Faol nutq va tinglash kompetentsiyalarini rivojlantiradi.
Maishiy leksikaning tarkibiy guruhlari haqida ham so’z yuritsak.
Maishiy leksika bir nechta asosiy guruhlarga bo‘linadi. Ularga oziq-ovqat (non,
sut, go‘sht), kiyim-kechak (kurtka, shim, poyabzal), uy-ro‘zg‘or buyumlari
(to‘shak, choyshab, issiq sovuq idishlar), texnika vositalari (sovutgich, kir yuvish
mashinasi, changyutgich) kabi so‘zlar kiradi. Bu so‘zlar kundalik turmushda eng
ko‘p ishlatiladigan leksik birliklar qatoriga kiradi.
Ingliz va o‘zbek tillarida maishiy leksikaning taqqoslanishi
Ingliz va o‘zbek tillaridagi maishiy leksik so‘zlar ma’no jihatidan
o‘xshash bo‘lsa-da, ularning etimologiyasi, madaniy yuki va qo‘llanish sohalarida
farqlar mavjud. Masalan, 'kettle' — 'choynak', 'microwave' — 'mikroto‘lqinli
pech', 'fridge' — 'sovutgich' kabi so‘zlar o‘zaro ma’nodo mos kelsa-da,
ishlatilish konteksti madaniy muhitga bog‘liq.
Til
o‘rgatishda
maishiy
leksikani
birinchi
bosqichdanoq
o‘rganuvchilarga o‘rgatish juda samarali hisoblanadi. Chunki bunday so‘zlar so‘z
boyligini boyitish, kundalik turmushga oid muloqotda qatnashish va madaniy
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
97
kompetentsiyani shakllantirishda katta ahamiyatga ega. Ushbu so‘zlar bilan
ishlashda rolli o‘yinlar, muloqotli mashqlar, vizual ko‘rgazmalar samarali bo‘ladi.
Xulosa qilib aytganda, maishiy leksika har bir tilning faol va dinamik
qismidir. Ingliz va o‘zbek tillarida bu so‘zlar orqali xalqlar turmush tarzi,
qadriyatlari, madaniyati namoyon bo‘ladi. Olimlarning fikriga ko‘ra, bu leksika
tarkibi til o‘rganishda dastlabki va zarur bo‘lgan sohalardan biri hisoblanadi.
Ularning tahlili esa tillar o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni chuqurroq
anglashga yordam beradi. Til o‘rgatish jarayonida maishiy leksikadan
foydalanish, real hayotga yaqinlashtirilgan mashqlar bilan boyitilishi zarur.
Xususan, ikki tildagi maishiy so‘zlarni taqqoslash madaniyatlararo
kommunikatsiya salohiyatini rivojlantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Abduraxmonov A. O‘zbek tili leksikologiyasi. – Toshkent: Fan, 2006. – 240
b.
2.
Amirova N. O‘zbek va ingliz tillarida maishiy leksikaning tarkibiy
xususiyatlari: Magistrlik diss. – Toshkent: TDShI, 2012. – 85 b.
3.
Krishtal D. Istoriya angliyskogo yazyka / Per. s angl. – London: Pingvin,
2005. – 320 s.
4.
.Xoshimov B. O‘zbek tilida maishiy so‘zlarning semantik xususiyatlari //
Filologiya fanlari jurnali. – 2018. – №3(2). – B. 45–50.
5.
Ter-Minasova S. G. Yazyk i kultura. – M.: Slovo, 2000. – 272 s.
6.
in Books, 2005.
