SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
219
ЭКСТРЕМИСТИК ҒОЯЛАР: САБАБЛАРИ, ОҚИБАТЛАРИ ВА
ҲИМОЯЛАНИШ ЧОРАЛАРИ
А.Х.Жуманов
Ички ишлар вазирлиги Академияси
https://doi.org/10.5281/zenodo.15729143
Бугунги кунда экстремистик ғоялар жамиятимиз учун жиддий
таҳдиддир. Ушбу тақдимотда биз экстремистик ғояларга қарши
курашнинг асосий омилларини кўриб чиқамиз, шунингдек, уларнинг
пайдо бўлиш сабаблари, оқибатлари ва ҳимояланиш усулларини муҳокама
қиламиз.
Диний шиорлар остида сиёсий ҳокимиятга интилаётган диний
экстремистик ташкилотлар Марказий Осиё мамлакатлари, хусусан
Ўзбекистондаги ижтимоий-сиёсий вазиятга салбий таъсир ўтказмоқда.
Мазкур кучлар 2005 йил май ойида Андижонда, 2006 йилнинг август
ойида Қирғизистоннинг Ўш шаҳрида ва Тожикистон давлатларининг
Фарғона водийсидаги ҳудудларида бир қатор террорчилик ҳаракатлари
амалга ошириб, бегуноҳ фуқароларнинг ҳаётига зомин бўлди
1
.
Зеро Конституцияда назарда тутилмаган тартибда давлат ҳокимияти
ваколатларини ўзлаштириш, ҳокимият органлари фаолиятини тўхтатиб
қўйиш ёки тугатиш, ҳокимиятнинг янги ва мувозий таркибларини тузиш
Конституцияга хилоф ҳисобланади ва қонунга биноан жавобгарликка
тортишга асос бўлади
2
.
Экстремизмга қарши курашиш тўғрисидаги қонунда қуйидаги асосий
тушунчалар қўлланилади:
экстремизм
— ижтимоий-сиёсий вазиятни беқарорлаштиришга,
Ўзбекистон Республикасининг конституциявий тузумини зўрлик билан
ўзгартиришга, ҳокимиятни зўрлик ишлатиб эгаллашга ва унинг
ваколатларини ўзлаштириб олишга, миллий, ирқий, этник ёки диний
адоват қўзғатишга қаратилган ҳаракатларнинг ашаддий шакллари
ифодаси;
экстремистик фаолият
— қуйидагиларга:
Ўзбекистон Республикасининг конституциявий тузуми асосларини
зўрлик билан ўзгартиришга, ҳудудий яхлитлиги ва суверенитетини
бузишга;
ҳокимият ваколатларини эгаллашга ёки ўзлаштиришга;
Юнусхон Умаров. Экстремизм ва терроризм мақола. https://ravza.uz/story/ekstemizm_va_terrorizm
Ўзбекистон Республикаси Конституцияси
01.05.2023 й.
https://lex.uz/docs/6445145
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
220
қонунга хилоф қуролли тузилмалар тузишга ёки уларда иштирок
этишга;
террорчилик фаолиятини амалга оширишга;
зўрлик ёки зўрлик ишлатишга ошкора даъват қилиш билан боғлиқ
ҳолда миллий, ирқий, этник ёки диний адоват қўзғатишга;
жамоат хавфсизлиги ва жамоат тартибига таҳдид солувчи
материалларни тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ёки намойиш этишга,
шунингдек экстремистик ташкилотларнинг атрибутларини ёки рамзий
белгиларини тайёрлаш, сақлаш, тарқатиш ёки намойиш этишга;
бирор-бир ижтимоий гуруҳга нисбатан сиёсий, мафкуравий, ирқий,
миллий, этник ёки диний адоват ёхуд душманлик сабабли оммавий
тартибсизликларни амалга оширишга;
экстремизмни молиялаштириш
— экстремистик фаолиятнинг
мавжуд бўлишини ва фаолият кўрсатишини, шахсларнинг экстремистик
фаолиятда иштирок этиш учун хорижга чиқиб кетишини ёки Ўзбекистон
Республикаси
ҳудуди
орқали
ҳаракатланишини
таъминлашга,
экстремистик
ташкилотларга
ёхуд
экстремистик
фаолиятга
кўмаклашаётган ёки бундай фаолиятда иштирок этаётган шахсларга
бевосита ёки билвосита ҳар қандай маблағларни, ресурсларни беришга
ёхуд йиғишга, бошқа хизматлар кўрсатишга қаратилган фаолият;
экстремист
— экстремистик фаолиятни амалга оширишда иштирок
этаётган, шунингдек экстремистик фаолиятда иштирок этиш учун
хорижга чиқиб кетишни ёхуд Ўзбекистон Республикаси ҳудуди орқали
ҳаракатланишни амалга оширган шахс;
экстремистик гуруҳ
— олдиндан тил бириктириб экстремистик
фаолиятни амалга ошираётган ёки уни содир этишга суиқасд қилаётган
икки ёки ундан ортиқ шахс;
экстремистик материал
— экстремистик фаолиятни амалга
оширишга ошкора даъват қиладиган ёхуд шундай фаолиятни амалга
ошириш зарурлигини асослаб берадиган ёки ошкора оқлайдиган,
тарқатиш учун мўлжалланган ҳужжат ёки ҳар қандай воситадаги бошқа
ахборот;
экстремистик ташкилот
— экстремистик фаолиятни амалга
оширганлиги туфайли ўзига нисбатан фаолиятини тугатиш ёки тақиқлаш
тўғрисида суднинг қонунда назарда тутилган асослар бўйича қонуний
кучга кирган қарори қабул қилинган ташкилот
3
.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
221
Экстремистик ғояларнинг пайдо бўлиш сабаблари:
Ижтимоий-иқтисодий сабаблар - экстремистик ғоялар кўпинча
ижтимоий-иқтисодий тенгсизлик, қашшоқлик, ишсизлик ва адолатсизлик
каби муаммолардан келиб чиқади. Бундай шароитда одамлар ўзларини
қабул қилинмаган ва маргинализатсия қилинган деб ҳис қилишлари
мумкин, бу эса уларни экстремистик ғояларга жалб қилиши мумкин.
Сиёсий сабаблар - сиёсий беқарорлик, демократик жараёнларнинг
заифлиги ва қонунчиликдаги нуқсонлар ҳам экстремистик ғояларнинг
тарқалишига олиб келиши мумкин. Бу шароитларда одамлар сиёсий
тизимдан умидини узиши ва кучли этакчилар ва радикаллар томонидан
олиб бориладиган хатти-ҳаракатларга моил бўлиши мумкин.
Экстремистик ғояларга кўр-кўрона эргашиш оқибатлари:
Зўравонлик ва қонунбузарлик - экстремистик ғояларга эргашиш
кўпинча зўравонлик, қонунбузарлик ва жиноятларга олиб келиши
мумкин. Бу эса жамиятда қўрқув, беқарорлик ва ишончсизликни
кучайтиради.
Ижтимоий тақсимот - экстремистик ғоялар турли жамоалар
ўртасидаги муносабатларни бузиши, ирқий, диний ва этник гуруҳликларга
нисбатан нафрат ва душманликни кучайтириши мумкин. Бу эса ижтимоий
бирлик ва тинчликни бузишга олиб келиши мумкин.
Иқтисодий қийинчиликлар - экстремистик ғоялар жамиятда
ишончсизлик ва беқарорликни яратиш орқали иқтисодий ривожланишга
халақит бериши мумкин. Бу эса сармояни камайишига, туризмнинг
пасайишига ва умумий иқтисодий ўсишнинг сустлашига олиб келиши
мумкин.
Оиланинг экстремистик ғоялардан ҳимоя қилишдаги роли:
Қадриятлар - оила болаларда тўғри қадриятлар ва ахлоқни
шакллантиришда муҳим роль ўйнайди. Бу қадриятлар уларни
экстремистик ғояларга қарши ҳимоя қилиши мумкин.
Мулоқот - оила аъзолари ўртасида очиқ ва самимий мулоқот бўлиши
муҳим. Бу болалар ўзларини қулай ҳис қилишлари ва экстремистик ғоялар
ҳақида муаммоларини оила аъзоларига айтишларига имкон беради.
Таълим - ота-оналар ўз фарзандларига дунё ҳақида тўғри ва
мувозанатли маълумотлар бериши, уларнинг турли маданиятлар ва
динларга нисбатан ҳурмат ва бағрикенгликни ривожлантириши керак.
3
Ўзбекистон Республикасининг 30.07.2018 йилдаги “
Экстремизмга қарши курашиш тўғрисида
” Қонуни, ЎРҚ-
489-сон
https://lex.uz/uz/docs/3841957
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
222
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, экстремистик ғояларга
қарши кураш - бу узоқ муддатли жараён бўлиб, жамиятнинг барча
аъзоларини бирлаштиришни талаб қилади. Бу жараёнда таълим, мулоқот,
ижтимоий бирлик ва қонунчиликнинг муҳим роль ўйнаши керак. Биз
ҳаммамиз экстремистик ғояларни рад этишга ва тинчлик, тўғрилик ва
адолатга асосланган жамият қуришга ўз ҳиссамизни қўшишимиз керак.
Фойдаланилган адабиётлар:
1.
Ўзбекистон
Республикаси
Конституцияси
https://lex.uz/docs/6445145.
2.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси https://www.lex.uz/acts/
111453.
3.
Рустамбаев М.Х. Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексига
шарҳлар: Махсус қисм. – Т., 2021.
4.
Ўзбекистон Республикасининг 30.07.2018 йилдаги “Экстремизмга
қарши курашиш тўғрисида”ги Қонуни, ЎРҚ-489-сон.
5.
Ўзбекистон Республикасининг 15.12.2000 йилдаги “Терроризмга
қарши курашиш тўғрисида”ги Қонуни, ЎРҚ-167-II-сон.
6.
Юнусхон
Умаров.
Экстремизм
ва
терроризм
мақола.
https://ravza.uz/story/ekstemizm_va_terrorizm
