SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
13
JAHON SAVDO TASHKILOTIGA A’ZO BO‘LISHNING O‘ZBEKISTON
UCHUN INTELLEKTUAL MULK SOHASIDAGI AHAMIYATI
Jumaqulov Xusniddin Shokir o’g’li
Toshkent davlat transport universiteti
Email: jumakulov1994@bk.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15836608
Annotatsiya
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining Jahon savdo tashkilotiga
(JST) a’zo bo‘lishining intellektual mulk huquqlarini tartibga solishdagi o‘rni va
ahamiyati keng yoritiladi. Intellektual mulk sohasidagi xalqaro standartlar,
xususan TRIPS bitimi (Savdo bilan bog‘liq intellektual mulk huquqlari
to‘g‘risidagi bitim) doirasida O‘zbekiston zimmasiga yuklanadigan majburiyatlar
va ularning milliy qonunchilikka ta’siri, shuningdek, JST a’zoligining ijtimoiy,
iqtisodiy va huquqiy jihatdan qanday afzalliklar olib kelishi tahlil qilinadi.
Shuningdek, so‘nggi yillarda O‘zbekiston qonunchiligida qabul qilingan
normativ-huquqiy hujjatlar, ularning amaliyotdagi ahamiyati va JSTga a’zo
bo‘lishdagi tayyorgarlik darajasi ham yoritilgan.
Kalit so‘zlar
: Jahon savdo tashkiloti, intellektual mulk, TRIPS bitimi,
mualliflik huquqi, patent, qonunchilik, O‘zbekiston.
Аннотация
В данной статье подробно рассматривается значение присоединения
Республики Узбекистан к Всемирной торговой организации (ВТО) в
контексте регулирования прав интеллектуальной собственности.
Анализируются международные стандарты в данной области, в частности
Соглашение по торговым аспектам прав интеллектуальной собственности
(TRIPS), обязательства, которые Узбекистан принимает в связи с этим, их
влияние на национальное законодательство, а также социальные,
экономические и правовые преимущества членства в ВТО. Также
рассматриваются последние нормативно-правовые акты, принятые в
Узбекистане в последние годы, их практическая значимость и степень
готовности к вступлению в ВТО.
Ключевые
слова
:
Всемирная
торговая
организация,
интеллектуальная собственность, Соглашение TRIPS, авторское право,
патент, законодательство, Узбекистан.
Abstract
This article thoroughly explores the importance of the Republic of
Uzbekistan’s accession to the World Trade Organization (WTO) in the context of
regulating intellectual property rights. It analyzes international standards in this
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
14
field, particularly the Agreement on Trade-Related Aspects of Intellectual
Property Rights (TRIPS), the obligations assumed by Uzbekistan, and their
impact on national legislation. The article also evaluates the social, economic,
and legal benefits of WTO membership. Furthermore, recent normative legal
acts adopted in Uzbekistan, their practical relevance, and the country's
preparedness for WTO accession are discussed.
Keywords
: World Trade Organization, intellectual property, TRIPS
agreement, copyright, patent, legislation, Uzbekistan.
Hozirgi davrda O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy rivojlanishning yangi
bosqichiga qadam qo‘yayotgan bir vaqtda, uning xalqaro savdo tizimiga
integratsiyalashuvi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jahon savdo tashkiloti (JST)
ushbu tizimning asosiy institutlaridan biri bo‘lib, u nafaqat davlatlar o‘rtasidagi
tovar va xizmatlar savdosini tartibga soladi, balki savdo bilan bog‘liq boshqa
masalalarni, jumladan, intellektual mulk huquqlarini ham o‘z ichiga oladi.
Intellektual mulk bugungi globallashuv sharoitida strategik resurs
hisoblanadi. U ijtimoiy taraqqiyot, innovatsiyalarni rag‘batlantirish va
investitsiyalarni jalb qilishda muhim rol o‘ynaydi. JST doirasida intellektual
mulkni tartibga soluvchi asosiy xalqaro hujjat bu — TRIPS bitimidir. Ushbu
bitim JST a’zolariga intellektual mulk obyektlarini xalqaro standartlar asosida
himoya qilish majburiyatini yuklaydi. O‘zbekiston JSTga a’zo bo‘lish jarayonida
ushbu bitim talablari doirasida o‘z qonunchiligi va institutlarini
takomillashtirish bilan shug‘ullanmoqda.
Tahlil usullari (Metodlar)
Maqolada quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlardan foydalanildi:
1.
Normativ-huquqiy tahlil – O‘zbekiston Respublikasi intellektual
mulkka oid amaldagi qonunlari, Prezident farmonlari, Vazirlar Mahkamasi
qarorlari, hamda TRIPS bitimi bandlari o‘rganildi.
2.
Taqqosloviy-huquqiy tahlil – JSTga a’zo bo‘lgan davlatlar, xususan,
Gruziya, Ukraina, Qozog‘iston va Qirg‘iziston tajribasi solishtirildi.
3.
Empirik yondashuv – O‘zbekistonning JSTga a’zolik bo‘yicha rasmiy
manbalari, xalqaro tashkilotlarning (WIPO, WTO, UNCTAD hisobotlari asosida
tahlil olib borildi.
4.
Tahliliy yondashuv – Intellektual mulkni tartibga soluvchi tizimdagi
muammolar, imkoniyatlar va islohotlarning samaradorligi o‘rganildi.
Natijalar
O‘zbekistonning intellektual mulk sohasidagi qonunchiligi JST talablariga
qisman mos keladi. 2006 yildan buyon mualliflik huquqi, patent, tovar belgisi va
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
15
boshqa intellektual mulk obyektlariga oid qonunlar takomillashtirib borilmoqda.
Biroq TRIPS bitimi talablariga to‘liq mos kelish uchun quyidagi kamchiliklar
aniqlanmoqda:
Patent qonunchiligida farmatsevtika mahsulotlariga oid muhofaza
muddati va litsenziyalash shartlari yetarlicha aniq belgilanmagan;
Mualliflik huquqi buzilishiga oid sud qarorlari ko‘plab holatlarda yetarli
huquqiy izohdan yiroq;
Sud tizimi va bojxona organlarida intellektual mulk bilan ishlovchi
malakali kadrlar yetishmaydi;
Intellektual mulkni onlayn muhitda himoya qilish bo‘yicha samarali
vositalar mavjud emas;
Ijodiy sohalardagi subyektlar, xususan yozuvchilar, rassomlar, ixtirochilar
o‘z huquqlarini himoya qilishda huquqiy savodsizlik tufayli ko‘plab
muammolarga duch kelishmoqda;
Raqamli muhitda mualliflik huquqlarini himoya qilish mexanizmlari
yetarlicha samarali emas.
Shu bilan birga, JSTga a’zolik intellektual mulk sohasida quyidagi ijobiy
natijalarga olib keladi:
1.
Investitsiyalar hajmini oshirish va xorijiy texnologiyalarni jalb qilish
uchun ishonchli huquqiy muhit yaratiladi;
2.
O‘zbekiston mahsulotlari va brendlari xalqaro bozorlarda huquqiy
himoya ostida bo‘ladi;
3.
Milliy tadbirkorlar uchun raqobatbardosh intellektual faoliyatni
rivojlantirish imkoniyati kengayadi;
4.
Ilm-fan, texnika va madaniyat sohalarida innovatsiyalar
rag‘batlantiriladi;
5.
Mahalliy ixtirolar, dizayn va texnologiyalarni xalqaro patentlash
imkoniyati kengayadi;
6.
Intellektual mulk sohasida xalqaro grant va dasturlarda ishtirok
etish imkoniyati oshadi.
7.
O‘zbekiston qonunchiligidagi so‘nggi o’zgarishlar
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi intellektual mulkni muhofaza
qilishga oid qonunchilikni JST talablari va TRIPS bitimi asosida bosqichma-
bosqich isloh qilmoqda. Quyidagi asosiy o‘zgarish va yangiliklar bunga misol
bo‘la oladi:
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
16
1.
2021-yil 20-oktabrda “Intellektual mulk obyektlarini huquqiy
muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun (O‘RQ-730-son) qabul qilindi. Ushbu qonun
orqali patent, mualliflik huquqlari, tijorat sirlari va tovar belgilarini himoya
qilish bo‘yicha normativ asoslar mustahkamlandi.
2.
2022-yilda O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Intellektual
mulk obyektlarini tijoratlashtirish mexanizmlarini rivojlantirish to‘g‘risida”gi
PQ-4720-son qarori qabul qilindi. Unga ko‘ra, oliy ta’lim va ilmiy muassasalar
ixtirolarni amaliyotga joriy qilishda davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.
3.
2023-yil avgust oyida “Mualliflik va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi
qonunning yangi tahriri kuchga kirdi. Unda internet muhitidagi mualliflik
huquqlarini himoya qilish, raqamli litsenziyalar va onlayn monitoring tizimlari
bo‘yicha yangi normalar kiritildi.
4.
2024-yil boshida “Patentar huquqlarni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi
qonun loyihasi parlamentda muhokamadan o‘tkazildi. Bu loyihada xalqaro
patent tizimiga (PCT) integratsiyalashuv va milliy patentlar ro‘yxatini
raqamlashtirish masalalari o‘rin olgan.
5.
Intellektual mulk agentligi qoshida Intellektual mulkni himoya qilish
bo‘yicha Yagona elektron platforma ishga tushirildi (ima.uz), bu tizim orqali
arizalarni topshirish, ro‘yxatdan o‘tkazish va huquqiy yordam olish imkoniyati
mavjud.
Ushbu islohotlar O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lish yo‘lidagi intellektual
mulk sohasidagi tayyorgarligini kuchaytiradi va TRIPS bitimining talablariga
mos ravishda milliy qonunchilikning rivojlanishiga xizmat qiladi.
Xulosa
O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lishi intellektual mulk sohasida yangi
imkoniyatlar ochadi. Bu jarayon milliy qonunchilikni xalqaro talablar asosida
isloh qilish, iqtisodiyotda innovatsiyalarni rag‘batlantirish, va investitsion
muhitni yaxshilash uchun xizmat qiladi. Biroq bu islohotlar faqat qonunlar qabul
qilish bilangina emas, balki ularning amaliy ijrosi va ijtimoiy ongga singdirilishi
orqali muvaffaqiyatli amalga oshadi.
Shu sababli, JSTga a’zolikdan kutilayotgan samaralarni to‘liq ro‘yobga
chiqarish uchun:
Qonunchilikni TRIPS talablari asosida mukammallashtirish;
Institutlar salohiyatini kuchaytirish;
Huquqni qo‘llash amaliyotini xalqaro tajribaga moslashtirish;
Jamoatchilikda intellektual mulkka nisbatan madaniyat va hurmatni
shakllantirish zarur;
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
17
Mahalliy innovatsion ekotizimni rivojlantirish va yosh tadqiqotchilarni
qo‘llab-quvvatlash choralarini kuchaytirish;
Intellektual mulk sohasida xalqaro hamkorlikni chuqurlashtirish va o‘zbek
brendlarini xalqaro darajada ilgari surish siyosatini ishlab chiqish.
JSTga a’zolik nafaqat tashqi savdoni erkinlashtirish, balki intellektual
mulkni himoya qilish orqali iqtisodiy taraqqiyotning asosiy drayveriga aylanish
imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
World Trade Organization. (1994). Agreement on Trade-Related Aspects
of Intellectual Property Rights. https://www.wto.org
2.
WIPO.
(2023).
Intellectual
Property
and
Development.
https://www.wipo.int
3.
UNCTAD.
(2022).
Trade
and
Development
Report
2022.
https://unctad.org
4.
O‘zbekiston
Respublikasi
Intellektual
mulk
agentligi.
(2023).
https://ima.uz
5.
O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi. (2024). Mualliflik huquqi
to‘g‘risidagi qonun (yangi tahriri).
6.
OECD. (2021). Trade and Intellectual Property: Mapping the Global Policy
Landscape. OECD Publishing.
7.
Maskus, K. E. (2000). Intellectual Property Rights in the Global Economy.
Institute for International Economics.
8.
Gervais, D. (2020). The TRIPS Agreement: Drafting History and Analysis.
Sweet & Maxwell.
9.
Ho, C. M. (2018). Access to Medicine and Intellectual Property: The
Contribution of the World Health Organization. Edward Elgar Publishing.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 26-apreldagi PQ–221-
son qarori “Intellektual mulk sohasini yanada rivojlantirishga oid qo‘shimcha
chora-tadbirlar to‘g‘risida”.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi Qonunchilik palatasi. (2024).
“Patentlar to‘g‘risida”gi qonun loyihasi muhokamalari
