SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
60
O‘QITUVCHI – MURABBIYNING KO‘P QIRRALI KASBIY-
PEDAGOGIK FUNKSIYALARI
Sulaymonov Jaxongir Solijonovich
Farg‘Ona Davlat Universiteti Sport Faoliyati Fakulteti
“Sport O‘Yinlari Nazariyasi Va Uslubiyati Kafedrasi” O‘Qituvchisi
Mahmudjonova Gulsanam A’zamjon qizi
Farg‘Ona Davlat Universiteti Sport Faoliyati Fakulteti “
Sport O‘Yinlari Nazariyasi Va Uslubiyati Kafedrasi”
1-Bosqich 51/24 Guruhi Talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16025471
Annotatsiya:
Maqolada ta'lim muassasalari va sport seksiyalarida
o‘qituvchi-murabbiyning kasbiy-pedagogik vazifalari ko‘rib chiqiladi. Nazariy va
empirik ma'lumotlarning tahlili pedagogik, murabbiylik va tarbiyaviy rollarni
o‘zida mujassam etgan mutaxassisni tayyorlash va faoliyatiga kompleks
yondashuv zarurligini tasdiqlaydi. Tadqiqotda o‘rta ta’lim tizimida faoliyat
yuritayotgan 28 nafar o‘qituvchi-murabbiylar ishtirok etdi. Anketa natijalari va
o‘qituvchi-murabbiy funktsiyalarini amalga oshirish samaradorligining qiyosiy
tahlili keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
o‘qituvchi-murabbiy, kasbiy-pedagogik funktsiyalar,
pedagogik faoliyat, sport mashg‘ulotlari, mashg‘ulotlar va tarbiya.
Аннотация:
В
статье
рассматриваются
профессионально-
педагогические
функции
учителя-тренера
в
образовательных
учреждениях и спортивных секциях. Проведён анализ теоретических и
эмпирических данных, подтверждающий необходимость комплексного
подхода к подготовке и деятельности специалиста, совмещающего
педагогические, тренерские и воспитательные роли. В исследовании
приняло участие 28 учителей-тренеров, работающих в системе среднего
образования. Приведены результаты анкетирования и сравнительного
анализа эффективности реализации функций учителя-тренера.
Ключевые слова:
учитель-тренер, профессионально-педагогические
функции, педагогическая деятельность, спортивная подготовка, обучение
и воспитание.
Abstract:
The article examines the professional and pedagogical functions
of a teacher-coach in educational institutions and sports sections. The analysis of
theoretical and empirical data confirms the need for an integrated approach to
the training and activities of a specialist who combines pedagogical, coaching
and educational roles. The study involved 28 teacher-coaches working in the
secondary education system. The results of a questionnaire and a comparative
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
61
analysis of the effectiveness of the implementation of the functions of a teacher-
coach are presented.
Key words:
teacher-coach, professional and pedagogical functions,
pedagogical activity, sports training, training and education.
Zamonaviy jismoniy tarbiya tizimi mutaxassisdan kasbiy mahoratni
umumlashtirishni talab qiladi. O‘qituvchi-murabbiy nafaqat tarbiyaviy, balki
uslubiy, tashkiliy, tarbiyaviy va psixologik funktsiyalarni ham bajaradi. Uning
faoliyatining o‘ziga xos xususiyati ta'lim standartlari talablarini o‘quvchilarning
barqaror jismoniy va axloqiy fazilatlarini rivojlantirishga qaratilgan sport
mashg‘ulotlari vazifalari bilan uyg‘unlashtirish zaruratidadir.
Adabiyot sharhi
A.V.ning tadqiqotlariga ko‘ra. Zaporojets, N.I. Ponomarev va S.D.
Nesterovichning so‘zlariga ko‘ra, o‘qituvchi-trener kasbi yuqori darajadagi
professional ko‘p vazifani o‘z ichiga oladi. O‘qituvchi-trener o‘quv dasturlarini
o‘quvchilarning individual xususiyatlariga moslashtira olishi (Nikitin S.M.,
2016), psixologik yordam usullarini yaxshi bilishi (Isaeva M.V., 2019) va o‘quv
jarayonini samarali boshqarishi kerak (Filippov A.S., 2020).
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarning jismoniy tayyorgarligi,
motivatsiyasi va sport yutuqlari bevosita har bir funktsiyani amalga oshirish
darajasiga bog‘liq.
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqotning maqsadi - o‘qituvchi-trenerning kasbiy-pedagogik
funktsiyalarini aniqlash va tizimlashtirish, shuningdek ularni amaliyotga tatbiq
etish darajasini aniqlash.
Tadqiqot ob’ekti - o‘qituvchi-trenerning faoliyati.
Tadqiqot predmeti kasbiy va pedagogik funktsiyalarni amalga
oshirishning tuzilishi va samaradorligi hisoblanadi.
Tadqiqot usullari:
- 28 nafar o‘qituvchi-trenerlar o‘rtasida so‘rovnoma;
- ekspert baholash (12 ta ekspert);
- ta'lim va o‘quv rejalarini tahlil qilish;
- statistik ma'lumotlarni qayta ishlash usuli (o‘rtacha qiymatlar, reyting).
Tadqiqot natijalari
O‘qituvchi-trenerlardan turli funktsiyalarni amalga oshirishning ahamiyati
va chastotasini 1 (hech qachon bajarilmaydi) dan 5 (doimiy bajariladi) shkalasi
bo‘yicha baholash taklif qilindi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
62
1-jadval
O‘qituvchi-trenerning kasbiy-pedagogik funktsiyalarining ahamiyatini
baholash
Yo‘q.
Funktsiya
O‘rtacha ball
(muhimligi)
O‘rtacha ball (amalga
oshirish)
1
Ta'lim (sport asoslarini
o‘rgatish)
4.9
4.7
2
Tarbiyaviy
4.6
4.3
3
Motivatsion
4.5
4.2
4
Diagnostika (talabalar
darajasini baholash)
4.2
3.8
5
Uslubiy (dasturlarni ishlab
chiqish)
4.1
3.6
6
Tashkiliy va boshqaruv
3.9
3.4
7
Psixologik va pedagogik
yordam
4.4
3.5
Tahlil va muhokama
Olingan ma'lumotlar shuni ko‘rsatadiki, amalga oshirishning eng yuqori
darajasi asosiy funktsiyalarda kuzatiladi: ta'lim va tarbiya. Shu bilan birga,
psixologik va uslubiy yordamning ahamiyati va ularning amalda amalga
oshirilishi o‘rtasida tafovut mavjud. Bu esa murabbiylik faoliyati psixologiyasi va
metodikasi bo‘yicha o‘qituvchi-trenerlarni qo‘shimcha tayyorlash zarurligini
ko‘rsatadi.
2-jadval
Funktsiyalarning ahamiyati va amalga oshirilishi
o‘rtasidagi nomuvofiqlik
Funktsiya
Qarama-qarshilik (nuqta)
Ta’limiy
0,2
Tarbiyaviy
0.3
Motivatsion
0.3
Diagnostik
0.4
Uslubiy
0,5
Tashkiliy va boshqaruv
0,5
Psixologik va pedagogik yordam
0,9
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
63
Eng katta tafovut “Psixologik-pedagogik qo‘llab-quvvatlash” bandida qayd
etilgan, bu esa kadrlarni tayyorlash va qayta tayyorlashda qo‘shimcha e'tiborni
talab qiladi.
O‘qituvchi-murabbiyning
kasbiy-pedagogik
faoliyati
keng
ko‘lamli
funktsiyalarni o‘z ichiga oladi, ularning har biri o‘quvchilarning ta'lim va sport
tayyorgarligi sifatiga ta'sir qiladi. Ta'lim va tarbiya bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan
funktsiyalar to‘liq amalga oshiriladi, diagnostik, psixologik va uslubiy
funktsiyalar esa ko‘proq e'tiborni talab qiladi. Tadqiqot natijalari zarurligini
ko‘rsatadi:
- faoliyatning psixologik-pedagogik jihatlari bo‘yicha malaka oshirish kurslarini
amalga oshirish;
- universal uslubiy tavsiyalarni ishlab chiqish;
- o‘qituvchi-trener faoliyatida diagnostika va aks ettirishni kuchaytirish.
So‘rov va ekspert baholash natijalari shuni ko‘rsatdiki, amaliyotda
o‘quvchilarni o‘qitish va tarbiyalash bilan bog‘liq funksiyalar eng to‘liq amalga
oshirilmoqda, chuqur psixologik-pedagogik bilim va uslubiy tayyorgarlikni talab
qiluvchi funksiyalar esa ko‘pincha ikkinchi darajali darajada qolmoqda. Bu,
ayniqsa, psixologik-pedagogik yordam va uslubiy faoliyat nuqtai nazaridan,
idrok etilgan muhimlik va funktsiyalarning haqiqiy amalga oshirilishi o‘rtasidagi
nomutanosiblikdan dalolat beradi. Shunday qilib, o‘qituvchi-murabbiy nafaqat
bilim tashuvchisi va sport jarayonining tashkilotchisi, balki murabbiy, psixolog,
strateg va metodist sifatida ham ishlaydi. Ushbu ko‘p tarmoqli vazifalarni
muvaffaqiyatli bajarish uchun tizimli tayyorgarlik va uzluksiz kasbiy rivojlanish,
jumladan, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni o‘zlashtirish, kommunikativ
kompetensiyalarni rivojlantirish va o‘quvchilarning individual xususiyatlari
bilan ishlash qobiliyatini shakllantirish zarur.
Xulosa
O‘tkazilgan tadqiqotlar o‘qituvchi-murabbiyning kasbiy-pedagogik faoliyati
tarkibi va mazmunini har tomonlama tahlil qilish imkonini berdi. Sport muhitida
pedagogik ta'sirning samaradorligi bevosita turli funktsiyalar - ta'lim, tarbiya,
diagnostika, uslubiy, psixologik va tashkiliy funktsiyalarni kompleks amalga
oshirishga bog‘liqligi aniqlandi. O‘qituvchi-murabbiy kasbining ko‘p
funksiyaliligini ilmiy asoslangan tushunish bizga kasbiy tayyorgarlikning
samarali modelini shakllantirish va ta'lim muassasalarida jismoniy tarbiya va
sport mashg‘ulotlari sifatini oshirish imkonini beradi. Olingan ma'lumotlar
jismoniy tarbiya va sport ta'limi tizimida malaka oshirish dasturlarini
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
64
modernizatsiya qilish va o‘quv jarayonlarini optimallashtirish uchun asos bo‘lib
xizmat qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yhati:
1. Solijonovich, S. J. (2024). UMUMTA’LIM MAKTABI DASTURLARIDA SPORT
O‘YINLARI. Научный Фокус, 1(9), 285-289.
2. Sulaymonov, J. S. (2024). MAKTAB VA PROFESSIONAL TA’LIM TIZIMIDA
TA’LIM TIZIMIDAGI INNOVATSION PEDAGOGIK TEXNOLOGIYALAR. Экономика
и социум, (2 (117)-1), 673-676.
3. Solijonovich, S. J. (2023). ZAMONAVIY VOLEYBOLDA TO‘PNI O‘YINGA
KIRITISH TEXNIKASI. IMRAS, 6(6), 366-373.
4. Sulaymonov, J. (2023). 11-12 YOSHDAGI VOLEYBOLCHILARDA JISMONIY
SIFATLARNI TARBIYALASH. In Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions.
5. Sulaymonov, J. (2023). VOLEYBOL O‘YINIDA TO‘P UZATISHNING SAMARALI
USULLARI. In Conference on Digital Innovation:" Modern Problems and
Solutions.
6. Solijonovich, S. J. (2023). VOLEYBOL SPORT MUSOBAQALARIGA
TAYYORLASH VA QATNASHISH, MUSOBAQA TURLARI. Scientific Impulse, 2(15),
317-322.
7. Sulaymonov, J. (2023). ZAMONAVIY VOLEYBOL O‘YINIDA TO‘PNI SAKRAB
O‘YINGA KIRITISHNING AFZALLIKLARI. In Conference on Digital Innovation:"
Modern Problems and Solutions.
8. Sulaymonov, J. (2023). YOSH VOLEYBOLCHILARNING JISMONIY HAMDA
RUHIY TAYYORGARLIKLARI. In Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions.
9. Sulaymonov, J. (2023). ZAMONAVIY VOLEYBOL O‘YINIDA HARAKATLI
O‘YINLARNING MASHG‘ULOTLARGA IJOBIY TA’SIRI. In Conference on Digital
Innovation:" Modern Problems and Solutions.
10. Solijonovich, S. J. (2023). SPORT SEKSIYASI MASHG‘ULOTLARINI MAZMUNI,
TASHKILLASH VA O‘TKAZISH METODIKASI. Scientific Impulse, 2(15), 312-316.
11. Solijonovich, S. J., & Davronjon o‘g‘li, A. D. (2025). VOLEYBOLDA MUSOBAQA
TURLARI, MUSOBAQA TAQVIM REJASI, MUSOBAQA NIZOMI, UNI TASHKIL
QILISH. SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM, 4(37),
209-212.
12. Solijonovich, S. J., & Davronjon o‘g‘li, A. D. (2025). VOLEYBOLDA YUKLAMA,
TOLIQISH, UNI BARTARAF ETISH VA ISH QOBILIYATINI TIKLASH METODIKASI.
SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM, 4(37), 205-208.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
65
13. Solijonovich, S. J., & Rustamovich, A. O. (2025). VOLEYBOLDA MASHG‘ULOT
BILAN O‘YINNING BOG‘LIQLIK JIHATLARI. SCIENTIFIC APPROACH TO THE
MODERN EDUCATION SYSTEM, 4(37), 221-225.
14. Solijonovich, S. J., & Rustamovich, A. O. (2025). VOLEYBOLDA HAKAMLIK
QILISH VA O‘YINLAR DAVOMIDA HAKAMLARNING O‘ZARO MUNOSOBATLARI.
SCIENTIFIC APPROACH TO THE MODERN EDUCATION SYSTEM, 4(37), 217-220.
15. Sulaymonov, J. (2023). VOLEYBOL O‘YINIDA TO‘P UZATISHNING SAMARALI
USULLARI. In Conference on Digital Innovation:" Modern Problems and
Solutions.
16. Solijonovich, S. J. (2023). VOLEYBOL SPORT MUSOBAQALARIGA
TAYYORLASH VA QATNASHISH, MUSOBAQA TURLARI. Scientific Impulse, 2(15),
317-322.
17. Sulaymonov, J. (2023). ZAMONAVIY VOLEYBOL O‘YINIDA TO‘PNI SAKRAB
O‘YINGA KIRITISHNING AFZALLIKLARI. In Conference on Digital Innovation:"
Modern Problems and Solutions.
18. Sulaymonov, J. (2023). YOSH VOLEYBOLCHILARNING JISMONIY HAMDA
RUHIY TAYYORGARLIKLARI. In Conference on Digital Innovation:" Modern
Problems and Solutions.
19. Sulaymonov, J. (2023). ZAMONAVIY VOLEYBOL O‘YINIDA HARAKATLI
O‘YINLARNING MASHG‘ULOTLARGA IJOBIY TA’SIRI. In Conference on Digital
Innovation:" Modern Problems and Solutions.
20. Solijonovich, S. J. (2023). SPORT SEKSIYASI MASHG‘ULOTLARINI MAZMUNI,
TASHKILLASH VA O‘TKAZISH METODIKASI. Scientific Impulse, 2(15), 312-316.
21.
Solijonovich,
S.
J.
(2023).
VOLEYBOLCHILARNING
RUHIY
TAYYORGARLIKLARI. Научный импульс, 337.
22. Сулаймонов, Ж., & Исроилов, Ш. (2025). Теоретические основы
физической и технико-тактической подготовки волейболистов 15-16 лет.
Общество и инновации, 6(3/S), 237-243.
