SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
55
TIJORAT BANKLARINING KREDIT PORTFELIDAGI MUAMMOLI
KREDITLARNI KAMAYTIRISH YO‘LLARI.
Ishonkulov Maxmud Umirboyevich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi Tijorat banklarini
boshqarish magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.16017108
Annotatsiya
Mazkur ilmiy tezisda tijorat banklarining kredit portfelida yuzaga
kelayotgan muammoli kreditlar muammosi, ularning kelib chiqish sabablari
hamda banklar faoliyatiga ko‘rsatayotgan salbiy ta'siri chuqur tahlil etilgan.
Shuningdek, muammoli kreditlar ulushini kamaytirish bo‘yicha ilg‘or xalqaro
tajribalar, normativ-huquqiy asoslar va zamonaviy boshqaruv usullari
o‘rganilgan. Tadqiqot natijasida O‘zbekistonda muammoli kreditlarni
kamaytirishning ustuvor yo‘nalishlari sifatida kredit siyosatini takomillashtirish,
kreditlashdan oldingi chuqur tahlil va monitoring tizimini kuchaytirish, risklarni
baholashda raqamli texnologiyalarni keng qo‘llash hamda restrukturizatsiya
mexanizmlarini joriy etish taklif qilingan. Tezis natijalari amaliyotda
banklarning moliyaviy barqarorligi va kredit portfeli sifati yaxshilanishiga
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Muammoli kreditlar, kredit portfeli, tijorat banklari, moliyaviy barqarorlik,
kredit riski, qaytaruvchanlik, kredit siyosati, kredit monitoringi, risklarni
boshqarish, restrukturizatsiya, kredit tahlili, kredit byurosi, aktivlar sifati.
Abstract:
This scientific thesis provides an in-depth analysis of the problem
of problem loans in the credit portfolio of commercial banks, their causes and
their negative impact on the activities of banks. It also studies advanced
international practices, regulatory and legal frameworks and modern
management methods for reducing the share of problem loans. As a result of the
study, it was proposed to improve credit policy, strengthen the pre-lending in-
depth analysis and monitoring system, widely use digital technologies in risk
assessment, and introduce restructuring mechanisms as priority areas for
reducing problem loans in Uzbekistan. The results of the thesis will serve to
improve the financial stability and quality of the credit portfolio of banks in
practice.
Keywords
: Problem loans, credit portfolio, commercial banks, financial
stability, credit risk, repayment, credit policy, credit monitoring, risk
management, restructuring, credit analysis, credit bureau, asset quality.
Tahlil va natijalar
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
56
Tijorat banklari iqtisodiyotda asosiy moliyaviy vositachi sifatida kredit
berish orqali resurslarning oqilona taqsimlanishiga xizmat qiladi. Kreditlash
faoliyati banklar uchun daromad manbai bo‘lib xizmat qilsa-da, ushbu faoliyat
natijasida yuzaga keluvchi muammoli kreditlar (non-performing loans – NPL)
moliyaviy barqarorlikka tahdid tug‘diradi. Ayniqsa, so‘nggi yillarda O‘zbekiston
bank tizimida muammoli kreditlar sonining ortib borayotgani banklar
faoliyatining sifatiga jiddiy e’tibor qaratishni taqozo qilmoqda.
Markaziy bankning rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra, 2024-yil oxiriga kelib,
banklarning umumiy kredit portfeli 470 trln so‘mdan oshgan bo‘lsa-da, ushbu
portfelning taxminan 4,5% ini muammoli kreditlar tashkil qilgan. Ba’zi banklar
kesimida esa bu ko‘rsatkich 6–8% atrofida bo‘lib, kredit portfeli sifatsizligi va
kredit riski boshqaruvining sustligini ko‘rsatmoqda. Albatta, bu holat bank
kapitalining yetarliligi, rentabellik ko‘rsatkichlari va likvidlik darajasiga salbiy
ta’sir o‘tkazadi.
Muammoli kreditlarning yuzaga kelishiga bir qancha omillar sabab
bo‘lmoqda. Avvalo, kredit ajratish jarayonida mijozlarning to‘lov qobiliyati to‘liq
va chuqur baholanmasligi, noto‘g‘ri ma’lumotlar asosida qaror qabul qilinishi —
asosiy xatolardan biridir. Bundan tashqari, kafolat va garovlarning yetarli
bo‘lmasligi yoki ularning bozordagi haqiqiy qiymatidan yiroqligi, banklar
tomonidan risk baholash tizimining noaniqligi ham ushbu muammo ildizlarini
tashkil etadi. Kredit monitoringi tizimining sustligi, mijoz biznesidagi sektoriy
yoki makroiqtisodiy inqirozlar, shuningdek, bank xodimlarining professionalligi
yetishmasligi kabi ichki omillar ham muhim rol o‘ynaydi.
Bundan tashqari, kredit oluvchilar tomonidan moliyaviy hujjatlarning
ataylab noto‘g‘ri taqdim etilishi, bank tizimida axborot almashinuvining yetarli
darajada shakllanmaganligi, kredit risklarining diversifikatsiya qilinmaganligi —
muammoli kreditlar hajmini oshiruvchi omillardan hisoblanadi. Foiz
stavkalarining yuqoriligi esa ayniqsa kichik biznes vakillarini muddatli
to‘lovlarni bajara olmaslik holatiga olib kelmoqda.
Olib borilgan tahlillar asosida, tijorat banklari tomonidan muammoli
kreditlarni kamaytirish maqsadida bir qator amaliy mexanizmlar joriy
etilmoqda. Jumladan, kredit byurolari bilan hamkorlikda mijozlarning kredit
tarixini tahlil qilish, avtomatlashtirilgan skoring tizimi orqali qaror qabul qilish,
shuningdek "stress-test"lar orqali risk darajasini baholash kabi yondashuvlar
qo‘llanilmoqda. Ayrim banklar esa muammoli kreditlarni restrukturizatsiya
qilish, ya’ni kredit muddati va foiz stavkalarini qayta ko‘rib chiqish yo‘li bilan
muammoni yumshatishga harakat qilmoqda.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
57
Xalqaro amaliyotga nazar tashlansa, Janubiy Koreya, Malayziya, Polsha va
Turkiya kabi mamlakatlar muammoli aktivlarni boshqarish uchun maxsus
aktivlarni boshqaruvchi kompaniyalar (Asset Management Companies) tashkil
qilgan. Bunday yondashuv banklarning balansini yomon aktivlardan tozalash va
kredit resurslarini samarali qayta yo‘naltirish imkonini bergan. Shuningdek,
ushbu davlatlarda kreditlar bo‘yicha milliy reyting tizimi joriy etilgan bo‘lib, har
bir mijozning moliyaviy intizomi raqamli asosda baholanadi.
Yana bir muhim jihat — bu sun’iy intellekt asosidagi analitik algoritmlar
orqali real vaqtli kredit monitoringining amalga oshirilishi. Bu kreditlar bo‘yicha
signal ko‘rsatkichlar asosida xavfni oldindan bashorat qilish imkonini beradi.
Shu bilan birga, moliyaviy savodxonlik darajasini oshirish orqali aholi va biznes
subyektlarining kredit madaniyatini shakllantirish ham muhim omil hisoblanadi.
O‘zbekiston sharoitida bu tajribalar bosqichma-bosqich joriy qilinmoqda.
Lekin ularning natijadorligini real tahlil qilish uchun muammoli kreditlar
darajasining pasayishi bilan bog‘liq statistik o‘zgarishlarni muntazam kuzatib
borish talab etiladi. Shu munosabat bilan, davlat miqyosida muammoli
kreditlarni qayta moliyalashtirishga yo‘naltirilgan maxsus fondlar, subsidiya va
kafolat mexanizmlarini shakllantirish zarur.
Yana bir dolzarb yondashuv bu — kredit ajratish jarayonida ESG (Ekologik,
Ijtimoiy va Korporativ boshqaruv) mezonlarini inobatga olishdir. Bu mezonlar
uzoq muddatli barqarorlik va ijtimoiy mas’uliyatni ta’minlaydi hamda kreditning
jamiyatga va atrof-muhitga ta’sirini ham hisobga olgan holda risklarni baholash
imkonini beradi.
Tijorat banklarining muammoli kreditlarga qarshi kurashish strategiyasi
kompleks yondashuvni talab qiladi. Bu yondashuv ichki nazoratni
mustahkamlash, kredit ajratish mexanizmlarini raqamlashtirish, risklarni
avtomatik aniqlash tizimlarini joriy etish, hamda mijozlar bilan ochiq va
ishonchli muloqotni yo‘lga qo‘yish orqali amalga oshiriladi. Yagona maqsad —
barqaror va sog‘lom kredit portfelini shakllantirish hamda bank tizimining uzoq
muddatli barqarorligini ta'minlashdan iborat.
Xulosa
O‘tkazilgan tahlillar va amaliy kuzatishlar shuni ko‘rsatadiki, tijorat
banklarining kredit portfelida muammoli kreditlar ulushining ortishi
banklarning moliyaviy barqarorligi, rentabelligi hamda butun moliyaviy tizimga
bo‘lgan ishonchga jiddiy xavf tug‘diradi. Ushbu holat nafaqat banklarning o‘ziga,
balki umumiy iqtisodiy muhitga, xususan, investitsion faollikka va pul-kredit
siyosatining samaradorligiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
58
Muammoli kreditlarning yuzaga kelish sabablari ko‘p qirrali bo‘lib, ular
orasida kredit siyosatining yetarli darajada puxta ishlab chiqilmaganligi, kredit
oluvchilarni baholashda noto‘g‘ri yondashuv, monitoring tizimining zaifligi,
iqtisodiy beqarorlik hamda moliyaviy savodxonlikning past darajada ekanligi
asosiy omillar sifatida ajralib turadi.
Muammoli kreditlarni kamaytirish uchun banklar quyidagi yo‘nalishlarga
alohida e’tibor qaratishlari lozim:
kredit risklarini baholashning ilg‘or raqamli texnologiyalar asosidagi
tizimlarini joriy etish;
kredit ajratishdan oldin mijozlarni chuqur va tizimli o‘rganish (due
diligence) amaliyotini kuchaytirish;
kredit portfelini segmentlash va yuqori xavfli sektorlar uchun alohida
yondashuv ishlab chiqish;
muammoli kreditlarni restrukturizatsiya qilish mexanizmlarini faol
qo‘llash;
bank xodimlari malakasini oshirish hamda ichki nazorat tizimini
takomillashtirish;
moliyaviy savodxonlikni rivojlantirish orqali kredit madaniyatini
shakllantirish.
Shuningdek, xorijiy davlatlar tajribasiga tayanib, O‘zbekistonda ham
muammoli aktivlarni boshqaruvchi maxsus kompaniyalar (AMC), kredit reyting
tizimlari va sun’iy intellektga asoslangan kredit tahlili vositalarini keng joriy
etish maqsadga muvofiqdir.
Yakuniy xulosa sifatida aytish mumkinki, muammoli kreditlarni
kamaytirish banklar uchun nafaqat moliyaviy ehtiyoj, balki strategik ustuvor
vazifa hisoblanadi. Faoliyatda ilg‘or yondashuvlarni qo‘llash orqali tijorat
banklari nafaqat barqaror kredit portfeli shakllantiradilar, balki iqtisodiyotning
real sektorini moliyaviy qo‘llab-quvvatlashda ishonchli vositachilarga
aylanishlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Central Bank of Uzbekistan (2024) Bank sektorining moliyaviy
barqarorligi sharhi. [Online] Available at: https://cbu.uz [Accessed 10 Jul. 2025].
2.
IMF (2023) Managing Non-Performing Loans in Emerging Markets.
Washington, D.C.: International Monetary Fund.
3.
World Bank (2022) Strengthening Bank Supervision and Managing
Problem Assets. Washington, D.C.: World Bank Publications.
4.
Karimov, A.A. (2021) Kredit risklarini boshqarish asoslari. Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
59
5.
KPMG Uzbekistan (2023) Review of Uzbekistan's Banking Sector. [Online]
Available at: https://kpmg.uz [Accessed 9 Jul. 2025].
6.
PwC (2023) Non-performing Loans in Central Asia: Trends and Policy
Options. [Online] Available at: https://pwc.com [Accessed 8 Jul. 2025].
7.
European Banking Authority (2022) Guidelines on Management of Non-
Performing Exposures. [Online] Available at: https://eba.europa.eu
8.
Basel Committee on Banking Supervision (2020) Prudential treatment of
problem assets. Basel: Bank for International Settlements.
9.
Yuldashev, B.B. (2020) ‘Bank kredit portfeli sifati va risklarni baholash’,
Moliyaviy tadqiqotlar jurnali, 3(1), pp. 45–53.
10.
Uzbek Banking Association (2024) O‘zbekiston bank tizimidagi muammoli
kreditlar bo‘yicha monitoring hisobotlari. Toshkent.
11.
Deloitte (2022) Credit risk modeling and restructuring under IFRS 9.
[Online] Available at: https://deloitte.com
12.
Ministry of Economy and Finance of Uzbekistan (2023) Bank sektorida
makroprudensial nazorat mexanizmlari. Toshkent.
13.
Turaev, D.S. (2021) ‘Muammoli kreditlar va ularni kamaytirish
strategiyalari’, Bank ishi va auditi, 2(2), pp. 60–67.
14.
OECD (2021) Financial education and responsible lending. Paris: OECD
Publishing.
15.
Asian Development Bank (2022) Improving Asset Management Companies
in Asia. Manila: ADB Publications.
16.
Khodjaev, S.K. (2023) ‘Kredit siyosatini takomillashtirish orqali kredit
portfelini optimallashtirish’, Iqtisodiyot va moliya, 4(3), pp. 39–46.
