SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
52
DAVLAT MOLIYASINI BOSHQARISH YO‘NALISHLARI
B.Soatqulov
Jizzax politexnika instituti o‘qituvchisi
Z.Rasulova
Kibersport fakulteti 531-22 guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.16016489
Annotatsiya.
Ushbu maqolada davlat moliyasining boshqaruvi, uning
asosiy tamoyillari va zamonaviy yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Xususan, davlat
byudjeti, soliq-budjet siyosati, fiskal barqarorlik, davlat qarzlari, byudjet
nazorati hamda raqamlashtirish jarayonlari moliya boshqaruvidagi asosiy
jihatlar sifatida ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, samarali moliyaviy boshqaruv
orqali iqtisodiy barqarorlik va ijtimoiy rivojlanishga erishish mexanizmlari
ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
davlat moliyasi, byudjet siyosati, moliyaviy boshqaruv, fiskal
barqarorlik, davlat qarzi, raqamlashtirish, moliyaviy nazorat.
Abstract.
This article analyzes the management of public finance, its basic
principles, and modern directions. In particular, public budgeting, fiscal policy,
fiscal sustainability, public debt, budget control, and digitization processes are
examined as key aspects of public financial management. The paper also
explores mechanisms to achieve economic stability and social development
through effective financial governance.
Key words:
public finance, budget policy, financial management, fiscal
sustainability, public debt, digitization, financial control.
Davlat moliyasi mamlakat iqtisodiy siyosatining ajralmas qismi bo‘lib,
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning asosiy vositasi hisoblanadi. Moliya tizimi orqali
davlat o‘z funksiyalarini amalga oshiradi, aholining farovonligini oshirish va
iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga harakat qiladi. Bugungi kunda davlat moliyasini
samarali boshqarish global tahdidlar, makroiqtisodiy tebranishlar va texnologik
yutuqlar sharoitida ayniqsa dolzarb bo‘lib bormoqda.
Davlat moliyasi quyidagi asosiy bo‘g‘inlarni o‘z ichiga oladi:
Davlat byudjeti
– davlatning daromad va xarajatlarining asosiy moliyaviy
rejasidir.
Soliq tizimi
– byudjetga daromadlar shakllantiriladigan asosiy vosita.
Davlat qarzlari
– byudjet tanqisligini qoplash va muayyan loyihalarni
moliyalashtirish uchun jalb qilinadigan resurslar.
Byudjet nazorati
– mablag‘lardan samarali va maqsadli foydalanilishini
ta’minlash mexanizmi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
53
Bu tizimni samarali boshqarish davlat organlarining moliyaviy siyosatini
rejalashtirish, amalga oshirish va nazorat qilish qobiliyatiga bog‘liq.
Davlat moliyasini boshqarishning asosiy yo‘nalishlari
1. Soliq-budjet siyosatini takomillashtirish
Soliq siyosatini optimallashtirish orqali iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish,
byudjet daromadlarini barqarorlashtirish mumkin. Bu borada progressiv soliqqa
tortish, soliq yuki taqsimotini adolatli tashkil qilish, yashirin iqtisodiyotni
qisqartirish muhimdir.
2. Davlat xarajatlarini samarali boshqarish
Xarajatlarning maqsadli yo‘naltirilishi, byudjet xarajatlari strukturasi,
natijadorlikka asoslangan byudjetlash (Performance-Based Budgeting – PBB)
kabi yondashuvlar davlat resurslarining oqilona sarflanishini ta’minlaydi.
3. Davlat qarzini boshqarish strategiyasi
Qarz yukining barqaror darajada ushlab turilishi, ichki va tashqi
qarzlarning nisbati, qarz resurslarining samarali yo‘naltirilishi – fiskal
barqarorlik uchun muhimdir.
4. Raqamli moliyaviy boshqaruv
Davlat moliyasini raqamlashtirish, byudjet tushumlari va xarajatlari ustidan
real vaqt rejimida nazorat, elektron davlat xaridlari tizimi, moliyaviy
axborotlarning ochiqligini ta’minlash orqali moliyaviy boshqaruv sifatini
oshirish mumkin.
5. Moliyaviy nazorat va audit tizimini kuchaytirish
Ichki va tashqi audit tizimlarini takomillashtirish, budjet intizomini
mustahkamlash davlat mablag‘larining samarasiz sarflanishining oldini oladi.
Rivojlangan davlatlar tajribasi shuni ko‘rsatadiki, fiskal shaffoflik, samarali
budjet rejalashtirish, mustaqil audit institutlari va ochiq ma’lumotlar bazasi
orqali davlat moliyasini boshqarish ancha yuksak darajada tashkil etilgan.
Masalan, Shvetsiya, Kanada, Janubiy Koreya va Singapur kabi davlatlarda davlat
xarajatlari natijadorlik indikatorlari orqali baholanadi.
Davlat moliyasini boshqarish davlatning iqtisodiy barqarorligi va
fuqarolarning ijtimoiy farovonligini ta’minlovchi asosiy omillardan biridir.
Mamlakatimizda quyidagi yo‘nalishlarni rivojlantirish zarur:
Soliq ma’murchiligi va fiskal siyosatni modernizatsiya qilish;
Natijadorlikka asoslangan budjetlash tizimini keng joriy etish;
Davlat qarzi xavfsizligi darajasini nazorat qilish;
Moliya sohasini to‘liq raqamlashtirish va ochiqlikni oshirish;
Ichki va tashqi moliyaviy nazorat tizimlarini kuchaytirish.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
54
Ushbu choralar davlat moliyasining barqaror va shaffof boshqarilishini
ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Byudjet Kodeksi, 2021-yilgi tahriri.
2.
“Davlat moliyasi” o‘quv qo‘llanmasi – A.X. Jo‘raev, T.: “IQTISOD-MOLIYA”,
2020.
3.
World Bank. Public Financial Management Reform Strategy – 2022.
4.
IMF Fiscal Monitor Report – 2023.
5.
OECD: Best Practices for Budget Transparency, 2021.
