SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
100
“TIJORAT BANKLARDA ASOSIY VOSITALAR HISOBI VA TAHLILINI
TAKOMILLASHTIRISH” MUSTAQIL TADQIQOTCHI
Xasanova Robiya Pathullayevna
robiyahasanova0603@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.16604494
Anotatsiya:
Ushbu ilmiy tezisda tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi va
moliyaviy tahlilini takomillashtirish muammolari ko‘rib chiqilgan. Asosiy
vositalar bank infratuzilmasining muhim tarkibiy qismini tashkil etadi va
ularning samarali boshqaruvi bankning moliyaviy barqarorligi hamda xizmat
ko‘rsatish sifatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Tadqiqot davomida asosiy vositalarni hisobga olishda xalqaro moliyaviy
hisobot standartlariga moslashish zarurati asoslab berildi. Shuningdek, banklar
amaliyotida mavjud bo‘lgan asosiy muammolar – eskirgan hisob siyosati,
nomukammal amortizatsiya hisoboti va yetarli bo‘lmagan moliyaviy tahlil
mexanizmlari tahlil qilindi.
Tezisda asosiy vositalarning hisobini va ularni tahlil qilishni
takomillashtirish bo‘yicha quyidagi asosiy yo‘nalishlar taklif etildi:
raqamlashtirish asosidagi tahlil tizimlarini joriy etish, asosiy vositalarni qayta
baholash tartibini standartlashtirish hamda ularning rentabelligini o‘lchovchi
indikatorlarni ishlab chiqish.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banki, asosiy vositalar, buxgalteriya hisobi, moliyaviy
tahlil, amortizatsiya, eskirish, qayta baholash, XMHS (xalqaro moliyaviy hisobot
standartlari), aktivlarni boshqarish, moliyaviy barqarorlik, raqamlashtirish, bank
infratuzilmasi, rentabellik ko‘rsatkichlari, hisob siyosati, tahlil mexanizmlari.
Abstract:
This scientific thesis examines the problems of improving the
accounting and financial analysis of fixed assets in commercial banks. Fixed assets
are an important component of the bank's infrastructure, and their effective
management directly affects the bank's financial stability and service quality.
The study substantiates the need to adapt to international financial reporting
standards in accounting for fixed assets. Also, the main problems existing in the
practice of banks - outdated accounting policies, imperfect depreciation
reporting, and insufficient financial analysis mechanisms - were analyzed.
The thesis proposes the following main directions for improving the
accounting and analysis of fixed assets: the introduction of analysis systems based
on digitization, standardization of the procedure for revaluation of fixed assets,
and the development of indicators measuring their profitability.
Keywords:
Commercial bank, fixed assets, accounting, financial analysis,
depreciation, obsolescence, revaluation, IFRS (International Financial Reporting
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
101
Standards), asset management, financial stability, digitalization, banking
infrastructure, profitability indicators, accounting policies, analysis mechanisms
Tahlil natijalari
Olib borilgan tadqiqot natijalari asosida aniqlanishicha, tijorat banklarida
asosiy vositalar hisobining yuritilishi va ularning tahlil qilinishi amaliyotda turli
darajada tashkil etilgan bo‘lib, bu holat bank faoliyatining moliyaviy
samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatmoqda.
Avvalo, asosiy vositalar – bu bank faoliyati uchun zarur bo‘lgan moddiy
infratuzilmaning asosini tashkil etuvchi aktivlar hisoblanadi. Ular qatoriga
binolar, kompyuter va server tizimlari, xavfsizlik vositalari, mebel jihozlari va
boshqa moddiy resurslar kiradi. Hisobotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, aksar tijorat
banklarida asosiy vositalarning hisobga olinishi an’anaviy buxgalteriya metodlari
asosida olib boriladi. Bu esa zamonaviy moliyaviy boshqaruv va tahlil
ehtiyojlariga to‘liq javob bermaydi.
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, ko‘plab banklarda asosiy vositalarning
amortizatsiyasi noaniq yoki nomuvofiq usullar asosida ajratiladi. Natijada,
ularning real qiymatini aniqlash va moliyaviy hisobotlarda to‘g‘ri aks ettirishda
qiyinchiliklar yuzaga kelmoqda. Ba’zi hollarda esa asosiy vositalar umuman qayta
baholanmaydi, bu esa eskirgan aktivlarning moliyaviy ko‘rsatkichlarda haddan
tashqari yuqori ko‘rinishda turishiga olib keladi.
Bundan tashqari, moliyaviy tahlil jarayonida asosiy vositalarning rentabellik
darajasi ham yetarli darajada hisobga olinmayapti. Amaliyotda mavjud bo‘lgan
yondashuvlar asosan yillik eskirish yoki umumiy qiymat asosida baholanadi,
holbuki, ularning foydali xizmat muddati, foydalanish darajasi va texnik xizmat
ko‘rsatish xarajatlari ham e’tiborga olinishi lozim.
Shuningdek, tahlil natijalariga ko‘ra, bir qancha tijorat banklari asosiy
vositalar harakati to‘g‘risida raqamli tahlil platformalaridan foydalanmayapti. Bu
esa boshqaruv qarorlarini qabul qilishda real vaqtda aniqlik va tezkorlikka putur
yetkazadi. Hozirgi raqamlashtirilgan bank muhitida asosiy vositalarning
moliyaviy samaradorligini aniqlash uchun ularni moddiy aktivlar boshqaruvi
(Asset Management) tizimlari bilan integratsiya qilish muhim hisoblanadi.
Yuqoridagi tahlillar asosida quyidagi muhim natijalarga kelish mumkin:
1.
Tijorat banklarida asosiy vositalar hisobini xalqaro moliyaviy hisobot
standartlariga moslashtirish zarurati mavjud.
2.
Amortizatsiya ajratish va qayta baholash bo‘yicha yagona uslub va
algoritm yo‘q, bu esa moliyaviy tahlilga salbiy ta’sir qilmoqda.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
102
3.
Asosiy vositalar rentabelligini o‘lchash uchun banklar maxsus tahliliy
ko‘rsatkichlarni ishlab chiqmagan.
4.
Banklarda buxgalteriya va tahlil jarayonlarida avtomatlashtirilgan
platformalarning yetishmasligi sezilmoqda.
5.
Ko‘plab banklarda asosiy vositalarning texnik holati va foydalanish
darajasi bo‘yicha ichki monitoring tizimi mavjud emas.
Umuman olganda, tijorat banklarida asosiy vositalar hisobi va tahlilining
mavjud holatini tahlil qilish ularning boshqaruv tizimini yanada takomillashtirish,
moliyaviy hisobotlarning aniqligini oshirish va aktivlardan samarali foydalanish
bo‘yicha muhim taklif va tavsiyalar ishlab chiqishga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Tijorat banklarining asosiy vositalari bilan bog‘liq faoliyatini samarali
boshqarish va ularning moliyaviy holatini tahlil qilishda statistik ma’lumotlarning
o‘rni beqiyosdir. So‘nggi yillarda banklarning asosiy vositalarga investitsiyalari,
ularning balansdagi ulushi, amortizatsiya ajratmalari va qayta baholash holati
bo‘yicha ko‘rsatkichlar shuni ko‘rsatadiki, bu yo‘nalishda hali to‘liq shakllangan
raqamli va tahliliy yondashuvlar yetarli emas.
Quyidagi jadvalda 2022–2024 yillar davomida O‘zbekiston tijorat banklarida
asosiy vositalarning umumiy qiymati, ularning aktivlardagi ulushi, amortizatsiya
ajratmalari miqdori va yangilanish darajasi ko‘rsatilgan:
1-jadval.
O‘zbekiston tijorat banklarida asosiy vositalar statistikasi (2022–2024
yillar)
Ko‘rsatkichlar
2022-
yil
2023-
yil
2024-yil
(prognoz)
Asosiy vositalar umumiy qiymati
(mlrd so‘m)
19 850
22 300
25 100
Asosiy
vositalarning
aktivlardagi
ulushi (%)
5.6%
5.9%
6.2%
Yillik amortizatsiya miqdori (mlrd
so‘m)
2 100
2 450
2 850
Qayta baholangan vositalar ulushi (%) 18%
22%
27%
Yangilangan vositalar ulushi (%)
9.5%
11.2%
13.4%
Manba: O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki statistik hisobotlari,
2022–2024.
Ushbu statistik ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, asosiy vositalarning
umumiy qiymati va ulushi yildan-yilga ortib bormoqda. Bu banklarning texnik
infratuzilmasini modernizatsiya qilishga qaratilgan investitsiyalarini aks ettiradi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
103
Shuningdek, amortizatsiya ajratmalari hajmi ham sezilarli darajada ortmoqda, bu
esa aktivlar eskirish jarayonining nazorat ostida ekanligidan dalolat beradi.
Biroq, qayta baholangan asosiy vositalarning ulushi nisbatan past bo‘lib
qolmoqda. 2024-yil prognoz ko‘rsatkichlariga ko‘ra, faqatgina 27% asosiy
vositalar qayta baholangan. Bu esa bank balanslarida eski va bozor qiymatidan
chetga chiqqan vositalar mavjudligini ko‘rsatadi. Shu sababli, banklar o‘zlarining
asosiy aktivlarini real narxlarda baholash uchun takomillashgan mexanizmlarni
joriy etishlari zarur.
Yana bir muhim ko‘rsatkich bu – yangilangan vositalar ulushi. Ushbu ulush
2022-yilda 9.5% bo‘lgan bo‘lsa, 2024-yilda bu raqam 13.4% ga yetishi
kutilmoqda. Bu esa, banklar zamonaviy texnikalar, kompyuter tizimlari va
raqamli uskunalarni faol joriy etayotganini ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, quyidagi jadvalda ayrim yirik tijorat banklarida asosiy
vositalar balans qiymatining taqqoslanishi keltirilgan:
2-jadval.
Ayrim banklar bo‘yicha asosiy vositalarning balans qiymati (2023-yil
oxiri holatiga ko‘ra)
Bank nomi
Asosiy vositalar qiymati
(mlrd so‘m)
Umumiy
aktivlardagi
ulushi (%)
O‘zmilliybank
4 580
6.5%
Ipoteka banki
2 730
5.2%
Agrobank
2 960
5.7%
Hamkorbank
1 440
4.8%
Asia
Alliance
Bank
1 120
4.3%
Manba: Har yillik moliyaviy hisobotlar va bank saytlaridagi ochiq
ma’lumotlar.
Ushbu tahlil shuni ko‘rsatmoqdaki, yirik banklarda asosiy vositalarning
aktivlar tarkibidagi ulushi nisbatan yuqori, bu esa ularning xizmat ko‘rsatish
infratuzilmasi rivojlanganligini anglatadi. Ayniqsa, O‘zmilliybank ushbu
ko‘rsatkich bo‘yicha yetakchi bo‘lib, bu bankda texnik baza va axborot
texnologiyalari bilan ta’minlanish darajasi yuqoriligi bilan izohlanadi.
Xulosa
Tijorat banklari uchun asosiy vositalar – bu moliyaviy faoliyatni qo‘llab-
quvvatlovchi, xizmat ko‘rsatish sifatini belgilovchi va bank infratuzilmasining
poydevorini tashkil etuvchi muhim resursdir. Olib borilgan tahlillar va statistik
ma’lumotlar asosida shuni aytish mumkinki, bugungi kunda ko‘pgina tijorat
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
104
banklarida asosiy vositalarni hisobga olish va tahlil qilish tizimi hali ham
zamonaviy talablarga to‘la javob bermaydi. Ayniqsa, buxgalteriya hisobi va
moliyaviy tahlil jarayonlarida yagona yondashuv yo‘qligi, real baholashning
yetishmasligi va avtomatlashtirilgan monitoring tizimlarining cheklanganligi
bank aktivlarini boshqarish samaradorligini pasaytirmoqda.
Amortizatsiya ajratmalari, asosiy vositalarni qayta baholash, ularning texnik
holati va iqtisodiy rentabelligi singari muhim jarayonlar hozirgi amaliyotda
yetarli darajada chuqur tahlil qilinmayapti. Holbuki, asosiy vositalarning to‘g‘ri
baholanishi va ularning ishlatilish darajasi haqidagi aniq ma’lumotlar banklar
boshqaruvining har bir bosqichida muhim qarorlar qabul qilishga xizmat qilishi
mumkin.
Zamonaviy bank tizimida raqamlashtirishning keng ko‘lamda joriy
etilayotganini hisobga olsak, asosiy vositalarni boshqarish ham yangi
texnologiyalarga asoslangan bo‘lishi lozim. Raqamli tahlil vositalari orqali
aktivlarning holati, ularning yangilanish darajasi, amortizatsiyadagi o‘zgarishlar
va foydalilik ko‘rsatkichlarini tezkor aniqlash imkoniyati yaratiladi. Bu esa,
banklar uchun nafaqat samarali buxgalteriya yuritish, balki strategik
rejalashtirish, investitsion qarorlar qabul qilish va moliyaviy barqarorlikni
ta’minlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi.
Shuningdek, bank ichida asosiy vositalar harakatini kuzatuvchi, ularni tahlil
qiluvchi va baholovchi ichki moliyaviy audit tizimlarini mustahkamlash orqali
boshqaruv qarorlarining sifati va aniqligi oshadi. Bu esa, nafaqat ichki nazoratni
kuchaytiradi, balki bank faoliyatining tashqi ko‘rsatkichlarida ham ijobiy
o‘zgarishlar keltirib chiqaradi.
Asosiy vositalar hisobi va tahlilini takomillashtirish – bu banklarning
moliyaviy samaradorligini oshirish, aktivlardan oqilona foydalanish va xizmatlar
sifatini yangi bosqichga olib chiqishning muhim yo‘nalishidir. Shu bois, tijorat
banklari bu borada bosqichma-bosqich islohotlarni amalga oshirishi, ilg‘or xorijiy
tajribalarni o‘rganishi va zamonaviy texnologik yechimlarni faol joriy etishi
zarurdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Buxgalteriya hisobi to‘g‘risidagi Qonuni. – T.:
Adolat, 2020.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy sayti – www.cbu.uz
3.
Karimov A.A., “Bank ishi va moliyasi”, O‘zbekiston Respublikasi Oliy ta’lim
vazirligi, T.: 2021.
4.
Abdukarimov A.A. “Moliyaviy tahlil”, T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2020.
5.
Mirzayev Sh.Sh., “Banklar faoliyatida moliyaviy nazorat va tahlil”, T.: 2022.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
105
6.
IFRS – International Financial Reporting Standards Foundation.
www.ifrs.org
7.
Djalilov J.T. “Tijorat banklari buxgalteriya hisobi”, T.: “Fan va texnologiya”,
2021.
8.
IMF (2022). “Monetary and Financial Statistics”. International Monetary
Fund Publications.
9.
Jumayev U. va boshqalar. “Banklar nazariyasi va amaliyoti”, T.: “Sharq”,
2020.
10.
OECD (2021). “Financial Management of Public and Private Sector Assets”.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy ma’lumotlari –
www.stat.uz
12.
Yusupov M.A. “Moliyaviy hisobot va tahlil”, T.: “Iqtisodiyot”, 2022.
13.
Basel Committee on Banking Supervision. “Principles for Effective Banking
Supervision”, 2021.
14.
Saidova N.X. “Buxgalteriya hisobi va moliyaviy tahlil asoslari”, T.: 2020.
15.
World Bank (2023). “Asset Management in Financial Institutions”.
