SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
81
MILLIY IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISHDA XORIJIY
INVESTITSIYALARNING O’RNI
Xayitboyev Behzod Xamidulla o’g’li
Bank-moliya akademiyasi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.13978950
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xorijiy investitsiyalarning ahamiyati va
ularni milliy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi o’rni yoritilgan bo’lib, statistik
ma’lumotlar asosida tahlil qilingan. Shuningdek, maqolada milliy iqtisodiyotga
xorijiy investitsiyalarni jalb qilishni faollashtirishda qanday chora-tadbirlardan
foydalanish kerakligi keltirilgan.
Kalit so’zlar:
Investitsiya, xorijiy investitsiya, to’g’ridan-to’g’ri xorijiy
investitsiya, portfel investitsiya, investor, kapital eksporti, ustav kapital,
dividend, tadbirkorlik foydasi, eksport, import.
Аннотация:
В этой статье анализируется важность иностранных
инвестиций и их роли в развитии национальной экономики и
анализируется на основе статистических данных. В статье также
излагаются шаги, которые необходимо предпринять для содействия
привлечению иностранных инвестиций в национальную экономику.
Ключевые слова:
инвестиции, иностранные инвестиции, прямые
иностранные инвестиции, портфельные инвестиции, инвесторы, экспорт
капитала,
уставный
капитал,
дивиденды,
преимущества
предпринимательства, экспорт, импорт.
Abstract:
This article analyzes the importance of foreign investment and
their role in the development of national economy and is analyzed based on
statistical data. The article also outlines the steps to be taken to facilitate the
attraction of foreign investments into the national economy.
Key Words:
Investment, foreign investment, direct foreign investment,
portfolio investment, investor, capital exports, charter capital, dividend,
entrepreneurship benefits, export, import.
Mamlakat ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan taraqqiy etishi, barqaror iqtisodiy
o’sishga erishishi, aholi daromadlarining oshishi, turmush sharoitining
yaxshilanishi aksariyat holatlarda milliy iqtisodiyotning turli soha va
tarmoqlariga jalb etilayotgan investitsiya mablag’larining hajmi va tarkibiga
bog’liq. Shunday ekan, har bir mamlakat
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasining ustuvor yo’nalishi milliy
iqtisodiyotga investitsiya mablag’larini jalb etishning jozibador muhitini
shakllantirishga qaratilishi muqarrardir.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
82
Iqtisodiyotning globallashuvi sharoitida va bozor munosabatlari talablaridan
kelib chiqib, jahonda investitsiyalar uchun qat’iy raqobatli kurash izchil davom
etmoqda.
Tashqi
iqtisodiy
faoliyatni
erkinlashtirish,
mamlakatimiz
iqtisodiyotiga bevosita chet el investitsiyalarining jalb qilinishini ta’minlaydigan
huquqiy, ijtimoiy-iqtisodiy va boshqa shart-sharoitlarni takomillashtirish, chet el
investitsiyalari uchun barcha qulayliklarni yaratish siyosatini o’tkazish,
mablag’larni mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini ta’minlovchi ustuvor
yo’nalishlarda hamda raqobatdosh mahsulotlar ishlab chiqarish bilan bog’liq
yo’nalishlarda mujassam qilish respublikamizda olib borilayotgan investitsiya
siyosatining asosiy tamoyillaridir.
Xorijiy investitsiyalarni jalb etmay, ayniqsa, yetakchi tarmoqlarda chet el
investitsiyalari ishtirokini kengaytirmay turib, iqtisodiyotda tarkibiy
o’zgarishlarni amalga oshirish va uni modernizatsiya qilish, korxonalarni
zamonaviy texnika bilan qayta jihozlash hamda raqobatdosh mahsulotni ishlab
chiqarishni yo’lga qo’yish mumkin emas. Mamlakatimiz iqtisodiyotiga xorijiy
investitsiyalarning jalb etilishi uning iqtisodiy imkoniyatlarining kengayishini
tezlashtirib, barcha sohalarda ichki imkoniyat va rezervlarni ishga solish, yangi
texnika va texnologiya, eksportbop tovarlarni o’zlashtirish, ularni ishlab
chiqarishni yo’lga qo’yish orqali davlatimiz iqtisodiy qudratini ta’minlashda
muhim ahamiyat kasb etadi.
Milliy iqtisodiyotni rivojlantirishda xorijiy investitsiyalarning ahamiyati
katta bo’lib, u quyidagilar bilan izohlanadi:
birinchidan, ishlab chiqarishga zamonaviy texnika va texnologiyalarni joriy etib,
eksportga mo’ljallangan mahsulotlarni ishlab chiqarishni rivojlantiradi;
ikkinchidan, import o’rnini bosuvchi tovar ishlab chiqarishni yo’lga qo’yish va
buning uchun xorijiy investitsiyalarni iqtisodiyotning ustivor sohalariga
yo’naltirish va pirovardida aholining me’yordagi turmush darajasini ta’minlash
imkonini yaratadi;
uchinchidan, kichik biznesni, xususiy tadbirkorlikni rivojlantirish va qishloq
xo’jaligi ishlab chiqarishini jadallashtirish orqali o’sib borayotgan aholini ish
joylari bilan ta’minlaydi;
to’rtinchidan, korxonalarning eskirgan ishlab chiqarish quvvatlarini, moddiy-
texnik bazasini yangilaydi va texnik qayta qurollantiradi;
beshinchidan, tabiiy resurslarni qayta ishlovchi korxonalarni barpo etishga
ko’maklashadi, davlat byudjetiga soliq tushumining kelib tushishi ko’payadi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
83
Mamkalatlarning iqtisodiy salohiyatiga baho berishda eng muhim
iqtisodiy ko‘rsatkichlardan hisoblangan yalpi ichki mahsulot va uning tarkibiy
qismlarini tahlil qilish maqsadga muvofiq hisoblanadi.
2023-yil yakunlariga ko‘ra, O‘zbekiston Respublikasi YAIMi hajmi
joriy narxlarda 1 066 569,0 mlrd. so‘mni tashkil etdi va 2022-yil bilan
taqqoslaganda 6 %ga o‘sdi.
Investitsiyalar hajmi yalpi ichki mahsulot bilan to‘g‘ri bog‘liqlikda ekanligini
inobatga olsak, iqtisodiyotga jalb qilinayotgan investitsiyalar hajmining oshishi
YaIM hajmining oshishiga va aksincha kamayishi kamayishiga olib keladi.
Investitsiyalar dinamikasidagi o‘zgarishlarni, shuningdek, yalpi ichki mahsulot
tarkibida asosiy kapitalga investitsiyalarning ulushini 1-jadval ma’lumotlarini
tahlil qilish orqali yana ham aniqroq tushunishimiz mumkin.
1-jadval
Asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi
Yillar
Asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan
investitsiyalar hajmi
(trln.so‘m)
YaIM tarkibada asosiy kapitalga
o‘zlashtirilgan investitsiyalarning
ulushi
(foizda)
2019
195,9
36,80%
2020
210,2
34,70%
2021
239,6
32,50%
2022
226,6
23,30%
2023
352,1
33%
2023-yilning yanvar-dekabr oylarida jami 352,1 trln. so‘m asosiy kapitalga
investitsiyalar o‘zlashtirilib, 2022-yilning mos davriga nisbatan 122,1 %ni
tashkil etgan. Jumladan, YAIM tarkibida asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan
investitsiyalar hajmi 2023-yilda 33 foizni tashkil qilib o‘tgan yilga nisbatan 7,7
%ga oshganligini ko‘rishimiz mumkin. Shuningdek, asosiy kapitalga
investitsiyalarning tarkibida
66,4 % yoki 233,8 trln. so‘m investitsiyalar jalb etilgan mablag‘lar hisobidan
moliyalashtirilgan bo‘lsa, korxona, tashkilot va aholining o‘z mablag‘lari
hisobidan 33,6 % yoki 118,3 trln. so‘m moliyalashtirildi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
84
2-jadval
Asosiy kapitalga kiritilgan investitsiyalarning moliyalashtirish manbalari
boʻyicha oʻzgarishi (mlrd soʻmda)
2-jadval ma’lumotlariga asosan, markazlashmagan investitsiyalar hajmi
2022-yilga nisbatan 26,2 foizga oʻsib 307,3 trln soʻmni, markazlashgan
investitsiyalar esa 0,7 foizga qisqarib 44,8 trln soʻmni tashkil etdi.
Hisobot yilida oʻzlashtirilgan investitsiyalarning moliyalashtirish manbalari
tarkibida markazlashmagan investitsiyalarning ulushi 2022-yildagi 84,6 foizdan
87,3 foizgacha oshgan boʻlsa, markazlashgan investitsiyalar ulushi esa 15,4
foizdan 12,7 foizgacha qisqargan.
Markazlashmagan
investitsiyalarning
oʻsishi
toʻgʻridan-toʻgʻri
xorijiy
investitsiyalar hajmining qariyb 2,0 barobarga hamda tijorat banklari kreditlari
va boshqa qarz mablagʻlarining 17,9 foizga, aholi mablagʻlarining 9 foizga
oshganligi hisobiga shakllangan.
2023-yilda toʻgʻridan-toʻgʻri xorijiy investitsiyalarning sof hajmi 2022-yilga
nisbatan 16 foizga kamayib, qariyb 2,2 mlrd dollarni tashkil etib, ularning
kapitaldagi sof oʻsishi 870 mln dollar, bosh kompaniyalardan olingan qarzlar
boʻyicha majburiyatlarning sof oʻsishi 914 mln dollar hamda mahsulot
taqsimotiga oid bitimlar (MTB) doirasidagi investitsiyalarning sof kamayishi
382 mln dollarga teng boʻldi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
85
Hozirgi kunda O’zbekiston iqtisodiyotiga xorijiy investitsiyalar oqimining jadal
sur’atlarda o’sishini quyidagi omillar belgilab bermoqda:
-
mamlakatdagi investitsiya muhitining barqarorligi;
-
valyuta kursini tartibga solishdagi ijobiy o’zgarishlar;
-
mamlakatning soliq mexanizimini takomillashtirishning aniq yo’nalishlari
belgilanganligi;
-
soliq qonunchiligida xorijiy investitsiyalarning faoliyatini tartibga soluvchi
qaror va qonunlarning ishlab chiqilganligi;
-
jahon
tovar
bozorlaridagi
eksportyorlar
uchun
qulay
narx
konyukturasining vujudga kelganligi.
Xulosa o’rnida aytish mumkinki, milliy iqtisodiyotga xorijiy investitsiyalarni jalb
qilishni faollashtirishda quyidagi chora-tadbirlarni amalga oshirish zarur:
birinchidan, inflyatsiya darajasini investitsion loyihalar qiymat o’sishiga ta’sirini
kamaytirish, shuningdek, xorijiy investitsiyalar hajmini yanada ko’paytirish;
ikkinchidan, investitsiyalarni real ishlab chiqarish sohasiga, ya’ni xom-ashyoni
qayta ishlovchi tarmoqlarga jalb etish;
uchinchidan, chet el investorlariga yanada qulay investitsiya muhitini yaratish
maqsadida rag’batlantirish tizimini yanada takomillashtirish, xususan, soliq
yukini kamaytirish va soliq tizimini investorlar uchun ham soddalashtirish;
to’rtinchidan, xorijiy iqtisodiy sub’ektlar bilan o’zaro manfaatli loyihalarni
amalga oshirish tizimini takomillashtirish va ular bilan erkin investitsion
iqtisodiy zonalarni tashkil etish.
Yuqoridagi takliflarni amaliyotda joriy etish milliy iqtisodiyotimizga xorijiy
investitsiyalarni jalb etishni yanada faollashtirishga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
Ushbu holat pirovardida ishlab chiqarishni texnik va texnologik jihatdan
uzluksiz yangilab borish, iqtisodiyotda chuqur tarkibiy o’zgarishlarni amalga
oshirish, sanoatni modernizatsiya va diversifikatsiya qilishni izchil davom
ettirish asosida, kelgusida mamlakatimizda investitsion siyosatni to’liq amalga
oshirish imkoniyatini yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
O’zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo’mitasi rasmiy veb sayti:
https://stat.uz/img/press-relizlar/02_-vvp_press-reliz-2023-g__uzb.pdf.
2.
O'zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy veb sayti:
https://cbu.uz/upload/medialibrary/a53/wn6gcejpkxphv2v4guajin4x01h7iyxa
/Yillik-hisobot-2024.pdf
