SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
202
OILAVIY MAROSIMLARDA “OYNA” BILAN BOG‘LIQ UDUMLARNING
QO‘LLANILISHI
Alimova Zarifaxon Vaxobovna
Ph.D
Farg‘ona davlat universiteti dotsenti, filologiya
fanlari bo‘yicha falsafa doktori
Ibrohimova Zarnigor Nodirjon qizi
Farg‘ona davlat universiteti 1-kurs doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.11468796
Annotatsiya:
Ushbu maqolada turli tizimdagi tillarda, xususan, o‘zbek va
rus tillarida oyna bilan bog‘liq oilaviy marosimlar va ularda qo‘llaniladigan
leksemalarning o‘ziga xosligi haqida so‘z boradi. Shuningdek, oyna kishilik
jamiyatida o‘ziga xos ahamiyat kasb etib, asrlar davomida turli rasm-rusumlar
orqali xalq mafkurasida mustahkam o‘rin egallagani, nikoh kechasi kelin-kuyov
yuziga oyna tutilishi, chaqaloq tug‘lganda uning beshigiga tumor bilan birga
oyna qo‘yilishi, kishi vafot etgan xonadonda marhumning ruhi oynaga joylashib
qolmasligi, xonadon ahlini bezovta qilmasligi uchun oyna yuzi mato bilan yopib
qo‘yilishi haqida ham fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
etnografiya, madaniy meros, milliylik, folklorshunoslik, oyna,
“o‘zga dunyo”, farovonlik ramzi, milliy urf-odatlar, arxeologik yodgorliklar .
O‘zbek xalqida nikoh to‘yi marosimi doirasida o‘tkaziladigan oyna ko‘rsatar
udumi o‘zining jozibadorligi va kelin –kuyovni hayratga solishi bilan qiziq. To‘y
tugagach, shu kuni kechqurun chimildiqda kelin –kuyovga oyna tutiladi.
Qadimda ikki yosh bir –birini ilk bora chimildiqda – ikkisini yonma- yon qo‘yib
yuzlariga katta oyna tutishganda ko‘rganlar. Bu ularning tanishuvi bo‘lgan.
Oyna barcha zamon va makonlarda pardoz vositasi sifatida maishiy
turmushda keng qo‘llanishi bilan birga o‘zbek marosim, udumlarida muhim
ahamiyatga ega detal hisoblanadi. Xalq tasavvurida, oyna kishilarni turli ziyon-
zahmat va yomon nazardan saqlaydi. Shu sababli hozirga qadar ham juda ko‘p
oilalarda:
-
Chaqaloq beshigi yostig‘i ostiga kulcha, tumor qatori oyna qo‘yiladi;
-
Nikohning ilk kechasida chimildiqda kelin –kuyov yuziga oyna tutiladi;
-
Xonadon kiraverishiga oyna qo‘yiladi, bunda uyga tshrif buyurgan
mehmonning kiraturib birinchi oynaga ko‘zi tushishi hamon uning yomon
“ko‘zi”, ya’ni hasadi, g‘ayirligi, umuman salbiy energiyasini oyna tortib
oladi va u uy ichiga toza nazar bilan kiradi.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
203
-
Kishi vafot etgan xonadonda oyna yuzi darhol mato bilan yopib qo‘yiladi,
ya’ni marhumning ruhi oynaga joylashib qolmasligi va xonadon ahlini
bezovta qilmasligi uchun.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODLAR
O'zbek xalqi qadimdan o'zining boy madaniy merosiga ega. Insonlar
hayotidagi turli marosimlar, ma'lum odat va an'analar, ularning yashayotgan
muhiti, turmush tarzi xalqning o’zligi, til va madaniyati shakllanib, sayqal
topishiga xizmat qilgan. Shu asnoda har bir millat va elatlar takomillashgan
barqaror urf-odatlariga, marosimlariga, rasm-rusumlariga, an'analariga ega
bo'lganlar. Lekin millatning urf-odatlari, turmush tarzini saqlab qolish va
rivojlantirish uchun, albatta, ma'lum shart-sharoitlar lozim bo'lgan. Bu shart-
sharoitni eng avvalo jamiyatdagi ijtimoiy-iqtisodiy muhit, siyosiy hokimiyat
belgilagan
Albatta, udumlarning birortasida oynaning magik vazifasi ilmiy jihatdan
isbotlanmagan. O‘zbek etnografiyasi va folklorshunosligida esa oyna bilan
bog‘liq rasm –rusumlar,
afsun – duolar va aytimlar haqida professor
B.Sarimsoqovning birgina maqolasidan boshqa birorta ham ilmiy fikr yuritilgan
tadqiqot yo‘q.
Bu maqolada oyna bilan bog‘liq tasavvurlarning paydo bo‘lishi,
uning to‘y va marosimlardagi o‘rni , oyna bilan bog‘liq qarashlaarninng folklor
va o‘zbek mumtoz adabiyotda badiiy obraz sifatida tutgan o‘rni to‘g‘risida ilk
marta jiddiy fikrlar bildirgan.
Oyna bilan bog`liq fetishistik qarashlarning tarixiy ildizlari qadimgi mifik
tasavvurlarga bog`lanadi.
Qadimgi Baqtriya hududidagi Saksonoxur va Emshi
tepa degan joyda olib borilgan arxeologik qazuv ishlari chog`ida qo‘lida oyna
ushlab turgan ayol ma‘buda haykalchalari ko‘plab topilganligi ham shu fikrni
tasdiqlaydi.
Kushonlar davrida oyna ko‘tarib turgan ma‘buda haykalchalarining
ham ko‘p uchrashi serhosillik va qut-baraka timsoli deb tasavvur qilingan
ilohalar to‘g`risidagi qadimiy, arxaik qarashlar ham ma‘lum darajada saqlanib
1
Imomnazarova Sh., Mirzayeva Sh. Xalq dostonlarida to‘y marosimlari va udumlarning aks
etishi. O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali. 2022, № 12. –B. 593
2
https:// arxiv.uz.> adabiyot> O’zbek xalq afsun –duolar folklor janri sifatida.2019. B.38.
3
M. JO’RAYEV, D.O’RAYEVA. O’ZBEK MIFOLOGIYASI. Toshkent “O’qituvchi” nashriyoti
2019. B.120.
4
Мухиддинов Ю. Терракоты Саксонохура как источник по истории и культуре Северной Бактрии.
АКД. Душанбе, 1973.-С.24-
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
204
qolganligidan dalolat beradi
. Buxoro viloyatidagi Qizilqir arxeologik
yodgorliklari tizimiga mansub obidalarda olib borilgan qazilmalar chog`ida turli
xil oyna-ko‘zgular ham topilgan. Xususan, Qizilqir arxeologik yodgorligida olib
borilgan qazilmalar chog`ida ayol kishi dafn etilgan qabr ochilgan. Ma‘lum
bo‘lishicha, murdaning bosh tomoniga qo‘y kallasi, oyoq tarafiga esa
bronzadan
yasalgan oyna
qo‘yib ko‘milgan ekan.
NATIJALAR VA MUHOKAMALAR
Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinadiki, oyna kishilik jamiyatida o‘ziga xos
ahamiyat kasb etib, asrlar davomida turli rasm-rusumlar orqali xalq
mafkurasida mustahkam o‘rin egallagan. Oilaviy marosimlardan bo‘lmish nikoh
to‘yida kelin – kuyovga oyna ko‘rsatish udumi bugungi kunda O‘zbekistonning
turli hududlarida hali –hanuz amalga oshiriladi. Bizning fikrimizcha, ko‘zgu
suvning atributi hisoblanadi, suvda xotira bor. Shu sababli ikki yosh ilk bor
qalbda hayajon va bokira, toza hislar, go‘zal yuz bilan oynaga qaraganda , ko‘zgu
bu musaffolikni ularning o‘zlariga qaytaradi. Shu jarayonda kelin –kuyovning
yon –atrofidagi yaqinlari o‘z duolari bilan ularni alqab, ezgu tilaklarni tilab
turadi. Ehtimol, qadimgi mifologik qarashlarga ko‘ra, suvning atributi bo‘lmish
oyna (demak unda ham xotira bor) ana shu pokiza yuz-ko‘zlar va duolarni yozib
olib, katta hayot ostonasida turgan yoshlarga bu ijobiy energiyani qaytarar.
Yig‘ilgan manbalar va xalq orasida bir necha bor ko‘rib, guvohi bo‘lganimiz bu
marosim asosida shunday xulosaga keldik.
“Oyna ko‘rsatar” marosimida qo‘llaniladigan leksemalar:
1.Kelin chiroyli
;
Yo‘q, kuyov chiroyli;
Yo‘q ikkovlari ham chiroyli.
2 .Optovi bosh –bosh,
Xush keldingiz.
Mulki so‘zning rahbari
Xush keldingiz.
Oy-u kunlar siz uchun
Mushtoq edik.
Jon bolam janonasi
Xush keldingiz.
Oyna berdik boqsin deb ,
5
Его же. Статуэтки женского божество с зеркалом из Саксонохура // Советская этнография, 1973,‖5.-
С.99-107;
6
M. JO’RAYEV, D.O’RAYEVA. O’ZBEK MIFOLOGIYASI. Toshkent “O’qituvchi” nashriyoti
2019. B. 121.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
205
Xush keldingiz.
Qo‘sha qarib yursin deb,
Xush keldingiz.
Omin, Ollohu akbar.
3.Osmondagi oyni ko‘rdim,
Ko‘zimni ochib sizni ko‘rdim.
Rus xalqida ham oyna kulti o‘ziga xos ahamiyatga ega. Xalq orasida ko‘zgu
bilan bog‘liq turli irimlar, iboralar bo‘lib, ular orasida bugungacha saqlanib
kelgan marosimlarni ham uchratishimiz mumkin. Xususan, Rossiyaning Udmurt
Respublikasi janubiy hududlarida nikoh to‘yida oynadan foydalanish an’anasi
mavjud.
Udmurtiyaning Votkins tumani Cherepanovka qishlog‘ida bu
kurnik
marosimi o‘tkaziladi. Bunda bezatilgan ko‘zgu ustiga to‘y pirogi - kurnik
qo‘yiladi va marosim qo‘shiqlari kuylanadi. Kurnik nikoh to‘yi arafasida
kelinning dugonalari tomonidan tayyorlanadi. Kurnik pirogi ikki qismdan :
xamir , pirog asosi va bezaklardan iborat bo‘ladi.
Bezatishda tasmalar va tabiiy
yoki qog‘ozdan yasalgan gullardan foydalaniladi.
Bu marosim to‘yning
birinchi kuni kelinning uyida kelinning eng shaddod dugonalardan biri
tomonidan o‘tkaziladi. Qizlar “Кума к куме выходила” marosim qo‘shig‘ini
kuylaydilar. Ular orasida eng shaddodi raqsga tushadi
— Зерькало выкупали — снаредят ево в цветы...
[— А где стоит оно?]
— Оно пока не стоит нигде, пока не окупят ево. Выходит девка одна
бойкая, пляшет:
Кума, кума выходила...
Люли, люли, выходила.
Пирог сдобной выносила...
Пирох сдобный весь на сдобе...
На двенадцати сподобах...
А тут уж зерькало ставят на стол и цену ему сказывают, сколь за
ево окупить. Вот и рядяца. Пока вот зерькало не окупят — невесту не
отдают... Маленькое зерькало окупают, маленько такое, столовоё-вот.
[— А кто выкупает?]
— А хто? Да все свалебшана жениховые, сидят которые за столом...
7
https:// arxiv.uz.> adabiyot> O’zbek xalq afsun –duolar folklor janri sifatida.2019. B.40.
8
Толкачева С. В
. Особенности бытования русской свадебной
обрядности в Удмуртской Республике: хореография, кинетика, атрибутика Научный диалог. —
2016. — № 11 (59). — С. 134—146.
9
Ko’rsatilgan manbaa.B137.
10
Ko’rsatilgan manbaa.B137.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
206
Денежку дают девкам. Всё, дадут сколь, а девки сами себе, по себе делят их.
А зерькало за собой увозят. Жоних за собой увозят. Они уж с ём опять там,
опять ево окупают там...
[Вострокнутова].
Ma’nosi:
-Oynani sotib olishdi – gullar bilan bezashdi.
- U qayerda turarkan?
- Puli to‘lanmaguncha hali hech yerda turmaydi.
Bir dadil qiz chiqib raqsga tushadi.
Kuma, cho‘qintirgan onasi chiqdi...
Lyuli, Lyuli chiqdi.
U yog‘li pirog olib keldi ...
Hammasi ustiga yog‘li pirog...
O‘n ikki marta ...
Va keyin ular oynani qo‘yishdi
Keyin esa ko‘zguni stol ustiga qo‘yib, narxini, qanchaligini aytishadi.
Mehmonlar qanchadir miqdorda pul beradilar va “xaridor”larning puliga
yarasha miqdorda pirogdan kesib beriladi. Marosimdan so‘ng oyna kelin –
kuyovnning uyiga osib qo‘yiladi. Oyna bu yerda yomon ko‘zlardan asrovchi,
boylik va farovonlik ramzidir.
“ Oyna aks ettirish va ikkilanish ramzi, yer va boshqa olam orasidagi chegara,
xususiyat va yovuz ruhlarning joylashuvidir.
Unda siz g‘ayritabiiy kuch,
qobiliyat bilan ta'minlangan nafaqat ko‘rinadigan dunyoni, balki ko‘rinmas va
qayta yaratiladigan olamni, o‘tmishni, hozirni va kelajakni ko‘rishingiz
mumkin”
Udmurtiya ruslari etnomadaniyatida oyna o‘ziga xos ahamiyat kasb etib,
nikoh to‘y marosim qo‘shiqlarida o‘z aksini topgan. “Что при первом было
вечере”, “Долина, долинушка” qo‘shiqlarida ko‘zguning atrubuti sifatida shisha
oyna olingan. Bunda billur oyna vositasida “o‘zga olam” orqali kelin va kuyovga
farovon turmush istiqboli tilangan.
Oyna ishtirokidagi kurnik marosimi Rossiyaning boshqa hududlarida ham,
xususan, Yaroslavl va Vladimir viloyatlarida o‘tkazilgan. Bu marosimlarda
qo‘llanildigan leksika rus mavsum –marosim
Kama-Vyatskiy inter-nutqiga
xosdir.
11
Толкачева С. В
. Особенности бытования русской свадебной
обрядности в Удмуртской Республике: хореография, кинетика, атрибутика Научный диалог. —
2016. — № 11 (59). — С. 139.
12
Ko’rsatilgan manbaa.B.139.
13
Толкачева С. В
. Особенности бытования русской свадебной
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
207
XULOSA.
O‘zbek xalqida asrlar davomida oyna ko‘rsatar marosimi orqali yangi
hayot ostonasida turgan kelin bilan kuyovni bir-biriga tanishtirish va ularga baxt
–saodat va uzoq yillar birga yashash tilangan. Bugungi kunda garchi bo‘lajak
kelin- kuyov nikoh to‘yigacha bir –birlarini ko‘rib, gaplashib olsalar-da bu udum
o‘z ahamiyatini yoq’otmagan, hanuz o‘zbek to‘ylarida an’ana sifatida qadrlanadi.
“Oyna ko‘rsatar”dagi leksemalar o‘zining ko‘tarinkiligi, maqtovga boyligi, kuyov
bilan kelinga xayrixohligi bilan ahamiyatli. Bunda
kelin, kuyov, chiroyli, oy,
o‘g‘limning janonasi, xush keldingiz
leksemalari asosiy rol o‘ynaydi.
Ruslarda oyna vositasida ikki yoshga baxt va farovonlik tilashdan tashqari,
bu marosim leksikasida davraga ko‘tarinki ruh, quvnoqlik va endi qarindoshlik
aloqalarini o‘rnatgan nozik munosabatdagi kuyov va kelinning qarindoshlariga
o‘zaro iliqlik va ishonch , kulgu ulashish maqsadi yaqqol namoyon bo‘ladi.
Bunda
зерькало ( oyna), пирог (pirog), окупить ( sotib olmoq, xarid qilmoq)
leksemalari marosim semantikasini ifodalaydi.
O‘zbek xalqi “oyna ko‘rsatar” marosimida bosh rolda kelin bilan kuyov
bo‘lsa, ruslarning oyna bilan bog‘liq “курник” marosimida
qahramonlar
kelinning dugonalari va kuyovning qarindoshlari bo‘ladi. O‘zbeklarda bu
marosimning negizi ikki yoshni tanishtirish bo‘lsa, ruslarda o‘yin tarzidagi hazil
savdo orqali ikki oila mehmonlariga ko‘tarinkilik va quvonch ulashishdir.
Shuningdek, marosim davomida o‘zbeklarda faqat oyna ishlatiladi, ruslarda esa
oyna ustida taom – tovuqdan tayyorlangan pirog ham bo‘ladi va ehtimol
marosim nomi shundan kelib chiqqandir.
Umuman olganda , bu ikki xalqda ham oynaga sirli qudrat sifatida qaralgan va
shu orqali turmush qurayotgan yoshlarga istiqbol tilangan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jo‘rayev M., O‘rayeva D. O‘zbek mifologiyasi.- Toshkent “O‘qituvchi”
nashriyoti . 2019.
2.
Imomnazarova Sh., Mirzayeva Sh. Xalq dostonlarida to‘y marosimlari va
udumlarning aks etishi. O‘zbekistonda fanlararo innovatsiyalar va ilmiy
tadqiqotlar jurnali. 2022, № 12. –B. 593.
3.
Мухиддинов Ю. Терракоты Саксонохура как источник по истории и
культуре Северной Бактрии. АКД. Душанбе, 1973.
4.
https:// arxiv.uz.> adabiyot> O‘zbek xalq afsun –duolar folklor janri
sifatida.2019. B.40.
обрядности в Удмуртской Республике: хореография, кинетика, атрибутика Научный диалог. —
2016. — № 11 (59). — С. 141.
SOLUTION OF SOCIAL PROBLEMS IN
MANAGEMENT AND ECONOMY
International scientific-online conference
208
5.
Толкачева С. В. Особенности бытования русской свадебной
обрядности в Удмуртской Республике : хореография, кинетика,
атрибутика . Научный диалог. —2016. — № 11 (59). — С. 134—146.
6.
www.dissercat.com
7.
www.culture.ru
8.
www.ziyouz.com
